О́mir degen – ósý, damý, jańarý. «Elý jylda – el jańa». On jasymnan bergi kórgenderimniń ózi qııal-ǵajaıyp dúnıe. Men ósken Úsharal aýyly negizinen qoı sharýashylyǵymen aınalysatyndyqtan, Talas asyl tuqymdy qoı zaýyt dep atalatyn. Asa baǵaly qarakól eltirisi búkil Odaqqa jiberiletin. Ien dalada qysy-jazy kóship-qonyp júretin, jaılaý, qystaýda jalǵyz úı bolyp otyratyn shopan ómiri maǵan jaqsy tanys. Ol kezde jóndi jol da joq, tehnıka tapshy, elektr jaryǵy jete bermeıdi. Azyq-túlik, aýyz sý máselesi tym kúrdeli. Qarańǵy túnde jortatyn qasqyr da kóp. Jylan, shaıan degenińiz órip júredi. Qysta – boran, jazda – aptap, kıiz úıdi solqyldatyp ushyryp jibere jazdaıtyn dalanyń dúleı daýyly taǵy bar. Ásirese, balalary aýyryp, áıelderi tolǵatyp qalsa, tipten qıyn. Qazaqtyń «úsh jyl qoı baqqannan aqyl surama» deıtini de sondyqtan shyǵar. Osynyń bárin bilgendikten de, Keńes ókimeti qoıshylardy yntalandyrý úshin birine kilem, birine avtokólik, birine orden-medal berip, jıi marapattap jatatyn. Bir ǵana Talas aýdany boıynsha 56 Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy mal sharýashylyǵy eńbekkerlerine, shopandarǵa berildi. Biraq sol aýyr beınettiń ıeleri «balamyz mal baqsyn, shopan bolsyn» – demeıtin edi. Aıtatyndary «balam bilim alsyn, úlken shaharda tursyn, úlken adam bolsyn» edi.
Úsharal mektebiniń janynan malshylardyń balalaryna arnalǵan ınternat ashylǵan. Onda kileń qazaq balalary jatady. Aýylymyzda stalındik deportasııa kezinde eriksiz qonystandyrylǵan onnan asa ult ókilderi turady. Burynnan meken tepken orystarymyz da bar. Úıiniń bir shetin bosatyp berip, óz nesibesinen bólip, aýzyna tosyp, barynsha baýyryna tartqan jurtty kórip, mundaı da meıirban, keńpeıil halyq bolady eken-aý, – dep júrekteri jylyǵan olar da bir úıdiń balasyndaı jarasyp ketken edi. Ata kásibi bolmaǵan soń ba, bulardyń eshqaısysy qoı baqpaıdy, biraq ıgiligin kóredi. Bizdiń halqymyz esh ulttyń ókiline qysym-qyspaq kórsetpegen. «Ol da adamnyń balasy ǵoı» – deıdi. Jer basqan pendeniń bári Adam Atadan taraıtynyn meńzeıdi. Imandylyq pen izgiliktiń shynaıy kórinisi osy emes pe?
Aýylymyzda qazaq jáne orys mektepteri boldy. Búkil eldi-mekende bir ǵana kitaphana bar. Shetimizden kitapqumarmyz. Jańa túsken shyǵarmalardy kezekpen oqımyz. Biz bilimge shyn qushtar boldyq. Ishine shoq salatyn shoıyn útik bolatyn. Ári-beri sermelep, qyzdyryp jiberip qyzyl galstýgymyzdy «qatyryp» útiktep mektepke qaraı asyǵatynbyz. Sabaqtan bos kezde aýyl ortasyndaǵy jalǵyz qudyqtan qyzdar ıinaǵashpen qazdaı tizilip sý tasıdy.
«Qumózektiń» ar jaǵynda kúmbezi bıik kelisti meshit bar. Mal kirmesin dep esigin aǵashpen qaǵyp tastaǵan. Adam kirýge ruqsat joq...
Bizdiń bilimge sýsap turǵan jan dúnıemiz ben ustazdarymyzdyń múddeleri de saı keldi. Qandaı keremet muǵalimderden sabaq alǵanbyz! Dırektorymyz Ermek Dúrimbetov tań qarańǵysynan mektepke kelip, sham jaǵatyn. Sodan keıin basqalar birtindep kele bastaıtyn. Áli kúnge deıin esimde – ol kisiniń sabaqtan qashqan balany atyna mine salyp, qaıtaryp keletini. О́z isterine sheksiz berilgen ustazdarymyz – asa jaqsy án salatyn jaratylystaný pániniń muǵalimi Ámirbek Baıgeldıev, áskerı teńizshi bolǵan, temirdeı tártiptiń adamy orys ádebıetiniń bilgiri Istaıbek Isımbaev, dombyranyń qulaǵynda oınaıtyn matematık Jańabek Ábdiraıymov, Abaı óleńderin jatqa aıtýdan jalyqpaıtyn ádebıetshi Kerimbı Amantaev, asa sulý apaıymyz, nemis tiliniń muǵalimi Raısa Abaeva jáne basqalary bizdiń sapaly bilim alýymyz úshin búkil qaıraty men mahabbatyn jumsaıtyn edi. Bul kisiler muǵalim, ustaz degen uǵymǵa shyn máninde laıyq bolatyn. Sol kisilerdiń júregimizge jaqqan bilim shyraǵyn óshirmeı, biz oqýdy jalǵastyrý úshin Qazaqstannyń túkpir-túkpirine attanǵan edik.
Men sol kezdegi Jambyl qalasyndaǵy medýchılıshege oqýǵa tústim. Sabaq tek qana orys tilinde júredi. Aýyldyq jerlerden kelgen jastardyń kóbi orys tiline shorqaq edi. Oqý ońaı bolǵan joq. Hımııa pániniń muǵalimi qoǵamǵa kóńili tolmaıtyn, kózi qaraqty orys ultynyń ókili edi.
Ty ı ýbogaıa...
Ty ı zabıtaıa...
Matýshka – Rýs! – dep, N.Nekrasovtyń ataqty óleńin úzip, kúızelip qaıtalap otyrǵanda, biz de onyń sóziniń astaryn ańǵarǵandaı bolatyn edik.
Qala turmysy da júdeý edi. Oqýǵa, ómirge degen qushtarlyǵymyz tapshylyqty bildirmeı, jaqsylyqqa talpyndyq.
Osy oqý ornynyń qabyrǵasynda júrip, qalalyq óner baıqaýynda óz óleńimdi oqyp, aldyńǵy oryndy ıemdenip, maqtaý qaǵazyn aldym. Oblystyq «Eńbek týy» gazetiniń janyndaǵy ádebı úıirmege qatysyp júrdim. Battal Jańabaev, Meıirhan Qýanyshbaev, Kárim Baıalıev, Anarbek Aıtbaev, Jaqsylyq Sátibekov, Áldıhan Qaldybaev syndy aǵalardyń jyly lebizderin estidim. Ádebıet bóliminiń meńgerýshisi, aqyn О́kim Jaılaýov aǵamyzdyń alǵysózimen bir top óleńderim oblystyq gazette jaryq kórdi. Kıeli Áýlıeata ónerdegi jolymdy ashty.
Medýchılısheniń úshinshi kýrsynda jas aqyn retinde Almatyda ótken Qazaqstan jazýshylarynyń V sezine delegat bolyp qatystym. Úlken ónerdiń esigin ashyp, ádebıet álemine qadam basqanymdy túsindim. Ol kezde aqyn-jazýshylarǵa qamqorlyq aıyryqsha edi. О́ıtkeni, olar keńestik ıdeologııanyń jyrshylary bolýǵa tıis edi. Solaı boldy da.
Tarazdyń tar kósheleri, peshpen jylıtyn alasa úıleri jabyrqaýly kórinetin. Adamdardyń bári bir izben júretin sııaqty edi. Búgingideı bıik úıler, kórikti óner-bilim ordalary az bolatyn. Shaǵyn dúkenderden kerekti zatymyzdy taba almasaq ta, qalaǵan kıimimizdi kıe almasaq ta, bilim alyp jatqanymyzǵa qatty qýanatyn edik. Bizdiń eń úlken baılyǵymyz – jastyǵymyz edi.
Ol kezdegi jastardyń armany – Almatyda oqý. Bilimge degen qushtarlyq meni de Alataýdyń aıasyndaǵy sulý qalaǵa alyp keldi. Qazaqtyń ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine tústim. Munda da tamasha ustazdardan dáris aldyq. Bir ǵajaby, ol kezde ustaz ben shákirt arasynda bir-birine degen keremet yqylas, peıil bolatyn. Biz qurmetteı bildik, ol kisiler balapandaı baýlı bildi.
Tuz-dám buıyryp, Almatyda qaldyq. Shańyraq quryp, qyzmetke turdyq. Eń jaqsy jyldarymyz páter izdeýmen ótti. Almatyǵa berik ornyǵyp alǵan dıadıa Vanıa, tetıa Sımalar bópesi bar jas otaý ıelerinen at-tonyn ala qashady, qonaǵyńdy da unatpaıdy. Oryssha sóıleýimizdi talap etedi. О́z atymyzben atamaıdy. Kolıa, Gýlıa deıdi. Kónbistigimizdi biledi. Qansha tózimdi bolsaq ta, namysymyzǵa tıgen saıyn biz de shıryǵa túsemiz. Ultymyzdy, dalamyzdy onan saıyn jaqsy kóremiz.
Alǵashqy jyr jınaqtarym shyǵa bastady.
Ystyq mekenim!
Tynyshtyǵyńdy buzbaýy úshin bóten ún,
Basymdy tigip ótemin...
Baqytym meniń –
Babamnyń baıtaq mekeni
О́zimniń jerim, ulymnyń jeri ekeni!
Osyndaı shýmaqtardy synalap kirgizip, júrek túbindegi armandy bildiremiz.
Neni jazýǵa bolatynyn, neni qozǵamaý kerek ekenin jetemizge jetkizip qoıǵan zaman! Jazǵanyńnyń jiti qadaǵalaýdan ótetinin biletindikten de ózińniń ishińde de bir qyraǵy kóz bolatyn.
Abaılap sóıleýimizge sebep – aldyńǵy tolqynnyń qasiretti taǵdyry.
Asyl elim! Janym saǵan shyn qushtar,
Báıterek bop kógermeıdi synǵysh tal.
Atan túıe altyn berem dese de,
Qasıetińdi kemitpespin bir mysqal!
Bul aqynnyń ishki serti.
Keıinirek:
Adamdardy qurtady qulaı uqpaý,
Alda áli – uly úkim, uly aıyptaý.
Bizdiń ǵajap dalamyz janpıda bop,
Súıý menen qorǵaýǵa laıyqty-aý! – degen joldar jazyldy. Munyń bári muńly kezeńniń júrekke tıgen syzynan týǵan...
Ol kezde laýazymdy, jaýapty jumystarǵa orys tilin bilmeseń, kommýnıst bolmasań qoımaıdy. Onyń ózinde Máskeýdiń ruqsaty kerek. Shet elge shyǵý da óte qıyn bolatyn. Ilýde bir shyǵa qalsań, qazaqpyn deseń, eshkim bilmeıdi, «Sovet Odaǵynanmyn» deseń, «e, durys eken, onda ultyńyz rýs eken» – degendeı sóz aıtatyn.
Kónbistigimizdi synap, shydamdylyǵymyzdy shyńdap alaıyn dedi me, álde odan da sum pıǵyly boldy ma, kim bilsin, 1986 jyldyń aıaǵynda Kreml uıalmaı uıǵaryp, qyzarmaı qarmanyp Qazaqstanǵa jańa basshy jiberdi. Dál mundaı kópe-kórneý qııanatty kútpegen eldiń eńsesi túsip ketti. Jas qyrandar silkindi. Erkindikke umtyldy. О́ktemdik namysty túrtkilep, uıystyrdy ultymdy.
Qazaq degen tekti eldiń, azatker ulttyń, jeriniń kólemi jaǵynan álemde toǵyzynshy oryndy alatyn ulan-ǵaıyr dalany ustap qalǵan jaýynger eldiń óziniń ishinen laıyqty bir kóshbasshynyń tabylmaýy múmkin be edi?! Qalaısha namysyń kelmeıdi, qalaısha yshqynbaısyń? Biraq jaýyna qatty qasarǵan, qasarǵan saıyn jasarǵan, naızamen naǵyz qazaqtyń namysyn kimder basa alǵan?! Aq qar, kók muzda alańǵa shyǵyp, qaımyqpaı qarsylyq tanytqan jastardyń asqaq rýhy Almatynyń aspanyn kernep turdy.
Dál sol kúnderi meniń baspadan shyqqaly turǵan «Arǵymaqtar dalasy» atty kitabymnyń qol qoıatyn danasy kele qalǵan eken. Redaktorym ábirjip úıge telefon shaldy. «Alańdaǵy jastardyń urany seniń kitabyńnyń birinshi betindegi óleńde tur eken. Senzýranyń kózine túsip qalypty, tez jet!» – dedi. Bardym. Birinshi bettegi «Halyq» degen óleńniń ekinshi shýmaǵy mynadaı edi:
Halyq kúshi qashannan deseń de erek.
Bir perzenti bıiktep óser bólek.
Qansha uly, qansha kóp bolsa daǵy,
Ár halyqqa kemeńger kósem kerek!
«Ne osy shýmaqty alasyń, ne kitap shyqpaıdy jáne kitapta qazaq degen sóz kóp. Qazaq týraly óleń kóp, birazyn qysqartyp, bir-eki saıası óleń qos», – deıdi. Amalsyz birazy ózgertildi, aýystyryldy. Ish qazandaı qaınady.
E, Allaǵa shúkir, ádilet bar eken!
Myna jerdiń betinen talaı órkenıet joıylyp, menmensigen talaı ımperııa kúırep, quryp ketpep pe edi?
Aýqymyna adam sanasy jetpeıtin búkil ǵalamnyń ıesi, jer betindegi tirshilik ataýlynyń da bıleýshisi Uly Jaratýshynyń jarylqaýymen babalarymyz ǵasyrlar boıy ańsap-kóksegen Táýelsizdikke qol jetkizdik!
Atyraý-Altaı arasy dúr etip túgel silkindi. Besikte jatqan bala da bostandyq surap bulqyndy. Bulttardyń qalyń qabaty parsha da parsha jyrtyldy. Oń jaǵymyzdan Aı týdy, sol jaǵymyzdan Kún týdy.
Sol kúnderdegi halyqtyń kóńil tolqynysyn sózben aıtyp jetkizý qıyn. Ult tarıhyndaǵy Aq jarylqap Kún týǵan uly qýanysh edi! Janymmen tolqyp, júregimmen tebirenip, jylap otyryp jyr-dastan jazdym. Bar malyn, altyny men kúmisin sypyryp berip, jer aýyp, tentirep ketken naǵashy atamnyń kegi jatýshy edi jan túkpirinde muzdaı bolyp. Jetim qalyp, Jambyldaǵy balalar úıinde tárbıelenip, jáýteń kóz bolǵan sheshemniń sheri bar edi kózimde. Bodan bolǵan halqymnyń qasireti bar edi júregimde.
Egildim de, tógildim. Eldiń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa jyr arqyly amanat arttym.
Tuqyrtqanǵa kónbedi tulpar-taǵdyr.
Sol taǵdyry halyqtyń Sizge – amanat!
Osy tolǵaýdyń jazylǵanyna da jıyrma jyldyń júzi bolypty. Bizdiń armanymyz asqaq, úmitimiz úlken edi. Biraq osynsha az ýaqyttyń ishinde dál búgingideı ǵalamat ózgerister bolar, – dep ol kezde ózimiz de elestete alǵan joq edik.
Aıap, súıip
Qaraımyn saǵan, meken,
Kóńilime kiredi alań bóten.
Bul ǵalamda baqytty elder qansha...
Iyǵyń teń solarmen bolar ma eken?!
Dál sol kezde jas táýelsiz memlekettiń jaǵdaıynyń qalaı bolaryn boljaý da qıyn edi.Onsyz da turalap turǵan odaq taraǵan soń eldiń jaǵdaıy kúrt tómendep ketken-tuǵyn.
Aqynnyń sózi zamanynan buryn týatyny ras shyǵar.
«Ár halyqqa kemeńger kósem kerek», – dep jáı ǵana jaza salmaǵan ekenbiz. «Sózdiń jany bary» shyn bolyp shyqty.
Halyq saılaǵan tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń kemeńgerligin bul kúnde álem saıasatkerleri moıyndady.
Astana ıdeıasynyń týýy men onyń júzege asýy týraly Prezıdent óziniń «Qazaqstan joly» atty kitabynda zor mahabbatpen, qarapaıym tilmen baıandaıdy. Qala sáýletine qatysqan adamdarǵa, qoldaý kórsetken Qazaqstan halqyna rızalyǵyn bildiredi.
Astanasyn az ýaqytta óziniń qalaýymen, óziniń qolymen asqaqtatyp salǵan azat halyqta arman bar ma? Saryarqanyń tósindegi shahardyń jaquttaı jarqyrap, kúlli álemge tanylýy halyqtyń mereıin tasytty. Ásirese elimiz Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyǵyn sátti aıaqtap, Arqanyń aq boranyna qaramaı, Astana Sammıtin ótkizip, tórtkúl dúnıeni Qazaqstanǵa qaratqan kúnderdegi kóńil kúıimiz aıyryqsha joǵary edi. Qyrandaı kókke qarap dúr silkingen, qazaqtyń tańǵajaıyp dáýiri edi bul.
Bilimmen, parasatpen zamanyńa er.
Asyl er asqar shyńdy ala biler.
Erligin Elbasynyń kórgiń kelse,
Esildiń boıyndaǵy qalany kór!
Bilim men ǵylymnyń arqasynda sońǵy jarty ǵasyrda ǵana dúnıe, álem adam aıtqysyz ózgeristerge kýá boldy.
Táýelsizdiktiń 20 jylynda Qazaqstan halqy damýdyń dańǵyl jolyna tústi.
Bul kúnderi aýyldyń da, qalanyń da kelbeti ózgergen. Úsharaldaǵy baıaǵy qulyptaýly turatyn Abdolla Ishan meshiti «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda kúrdeli jóndeýden ótip, ımandylyq pen tazalyqtyń tórine aınalǵan. Ár úıdiń aldynda bir-bir qudyq, bir-eki temir kólikten tur. Joldary jaqsy. Mektep kompıýterlendirilgen. Bazary jaınap tur.
Mal basy qaıta kóbeıe bastady. Jaılaýdyń da, óristiń de óz ıesi, óz qojaıyny tabyldy. Bir qyzyǵy, aýylda mal kóbeıgenimen, mal baǵatyn qoıshy tabý máselege aınala bastady. Bul ómirde árkimge óziniń qabiletine laıyq oryn bar. Sondyqtan malyn berekege aınaldyryp, jańasha bazarlaı biletin elderdiń ozyq dástúrlerinen úırený de lázim.
Burynǵy Jambyl qalasy 2007 jyly Elbasynyń Jarlyǵymen óziniń ejelgi Taraz atyn qaıtyp aldy. Al 2002 jyly qalanyń 2000 jyldyq toıy ótti. Azattyqtyń arqasynda kelgen ádiletti jeńis edi bul.
Tarıhy tereńge tartatyn kóne Taraz bul kúnde jańa dáýirdi bastan keshýde. Qala sáýletti ǵımarattarymen, bilim ordalarymen, jańa yqshamaýdandarymen jyldan-jylǵa qanatyn keń jaıyp keledi. Mysaly, búginde biz turyp jatqan yqsham aýdannyń orny buryn qulazyp bos jatqan jer bolatyn. Jıyrma jyl ishinde osy jer adam tanymastaı ózgerdi. Sándi de sáýletti turǵyn úıler paıda boldy. Onyń irgesinen qala turǵyndary bir mezgil serýendep, kóńil kóteretin, án men kúı tyńdap, rýhanı demalatyn Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti saıabaǵy ashyldy.
Taraz turǵyndarynyń rýhy bıik, ylǵı da júzderi jadyrap, jaınap júredi. Sóılese qalsań aǵynan jarylyp, jan dúnıesin jaıyp salady. Adal eńbek etip, uldaryn úılendirip, qyzdaryn uzatyp, toılaryn ótkizip, shat-shadyman ómir keshedi.
Oblys ákimi Qanat Bozymbaev – jańa kózqarastyń adamy. Álemdik ozyq úlgiler men jańa tehnologııany Jambyl jerine engizýge asa múddeli. Jaýapkershilik pen tártip, adaldyq pen ádildik jas ákimniń ózine de, ózgege de qoıatyn basty talaby. Onyń oń nıetin halyq ta maquldap, óńirdegi tyndyrǵan nátıjeli isterine rıza bolyp, qoǵamnyń odan ári ilgerileýine ynta-yqylas tanytyp otyr. Oblys kólemindegi óner adamyna degen qamqorlyq ta óz deńgeıinde. Táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵyna oraı oblys ákimdiginiń qoldaýymen «Jaına, Qazaqstan» atty jyr jınaǵym shyqty. Jambyl oblysynyń Astanada ótken kúnderiniń aıasynda N.Á.Nazarbaev Ýnıversıtetinde kitaptyń tusaýkeseri ótti.
Nazarbaev Ýnıversıteti Táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵyna kepil bolatyn, Qazaqstannyń ıntellektýaldyq kóshbasshylaryn daıyndaıtyn álemdik deńgeıdegi ýnıversıtet. Kezdesýdi qazaq tili kafedrasynyń meńgerýshisi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory Gúltas Saıynqyzy ashyp, belgili ǵalym, professor Serik Negımov júrgizip otyrdy.
Ýnıversıtette sabaq memlekettik tilde júrgiziletini qatty qýantty. Kezdesýde sóılegen oqyrmandardyń qazaq tiliniń maıyn tamyzyp, sheshendikpen, kórkem teńeýlermen kósilgenin kórgende, tóbem kókke jetkendeı boldy. Munda memlekettik tildiń mártebesiniń joǵary ekendigine kózim jetti.
Álemniń eń tańdaýly ýnıversıtetterimen deńgeılese alatyn bul oqý ornynda bilim alatyn jas urpaq baqytty ǵoı dep oılaımyn. Buryn «Bolashaq» baǵdarlamasymen shet elderde oqysaq dep armandaıtyn jastar qazir óz elinde de bilimniń bıik shyńyna jete alady. «Jaqsy oqyńdar, úlken qalada bilim alyńdar» dep ótken ákelerimizdiń ósıet-tilekteriniń sátti júzege asýyna táýelsiz elde tolyq múmkindik jasalǵan. Internettik júıe qatty damyǵan dáýirde sapaly bilim alý sanaly jasqa qıyn emes.
Sana kózimen zaman túbinen syr uqtym.
Sabaǵy myqty adamzat salǵan ǵuryptyń.
Keleshek urpaq, seniń qutyń men qýatyń
Kemeldiginde bilimniń,
sulýlyǵynda rýhtyń!
Baıtaq Qazaqstannyń oqý oryndarynda oqyp jatqan jastardyń boıynda otansúıgishtik qasıettiń qalyptasýy – óte mańyzdy. Búgingi jahandaný jaǵdaıynda ulttyq ereksheligimizdi, rýhanı tabıǵatymyzdy taza saqtap qalýymyz, básekege qabiletti el bolýymyz – jastardyń kemel bilimine, sananyń táýelsizdigine baılanysty.
О́z tarıhyn bilip, óz tilinde sóıleý, óz ǵurpyn ustap, óz dinin syılaý – úlken mádenıet. Shetelge shyǵyp, oqyp kelgen jastar muny jaqsy biledi. Árbir tulǵa – óz eliniń ókili. Olaı bolsa, biz de qazaq qalpymyzdy saqtap qalýǵa mindettimiz.
Qazaq bolý, qazaqty súıý, Qazaqstanǵa qyzmet etý – ári maqtanysh, ári qýanysh!
Bulbuldaı áýez tókken laǵyl tańda,
Bul duǵam jamandyqtan aryltar ma?
Aq ulpa qar jaýyp tur!
Aq nuryńmen
Qazaqty jarylqa, Alla, jarylqa, Alla!
Kúlásh AHMETOVA, aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.
Taraz.