Táýelsiz Qazaqstannyń quqyqtyq qyrlary

1991 jyldyń 16 jeltoqsa­nyn­da «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Kons­tı­týsııalyq zańy qabyldan­dy. Osy ýaqyttan bastap respýblıka egemendi, demokratııalyq memleket már­tebesine ıe bolyp,  óz terrı­to­rııa­­synda ókimet bıligin tolyq ıelenip, ishki jáne syrtqy saıasatyn derbes belgilep, júrgize bastady. Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń HV sessııa­synda sóıle­gen sózinde: «Biz evolıý­sııalyq damý men sala-matty pragma­tızmniń paıdasyna, qarapaıym adam­dar­dyń berekettili-gi men órkendeýi úshin totalıtarlyq ótkennen, silkinister men jumyl­dyrýshylyq joly­nan birjolata bas tarttyq» dep atap ótti. Qazaqstandyqtar memlekettik stra­tegııany basshylyqqa ala oty­ryp, áleýmettik-ekonomıkalyq re­for­­malardy júzege asyrýda, saıası júıeni jetildirip, demokratııalyq ınstıtýttardy damytý ústinde. El ekonomıkasynyń básekege qabi­lettiligin nyǵaıtý – Prezıdent Nursultan Nazarbaev belgilegen bizdiń elimizdiń magıstraldyq ba­ǵyttarynyń biri bolyp tabyla­dy. Bul «2010-2014 jyldarǵa ar­nalǵan jedel ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlama­syn­da» kórinis tapty. Bul mindetti sheshý jańa tehnolo­gııalardy qurý men engizýdi, ozyq jobalardy júzege asy­rýdy, elimiz­diń zııatkerlik áleýetin shoǵyrlan­dyratyn ǵylymı-óndiris­tik keshenderdi qurýdy talap etedi. Otan­dyq joǵary mektepti  halyq­ara­lyq bilim standarttaryna jetýge baǵyttaıtyn bul maqsattar, «Qazaq­stan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­lama­synda» jáne «Ǵylym týraly» jańa Zańda eskerilgen. Bul elimizdiń negizgi quqyqtyq qujattarynda, eń aldymen, Kons­tıtýsııasynda negizge alynǵan stra­tegııalyq basymdyq­tardyń kó­ri­nisi bolyp tabylady. Únemi alǵa qaraı jyljý, qo­ǵam­dyq saıası, áleýmettik-ekonomı­kalyq salalardaǵy ózgerister aı­qyn ilgerileýshilik sıpatqa ıe bolýda. Qazaq­stan Respýblıkasy álem­dik arenada ózin senimdi túrde tanytyp keledi. Búgingi tańda elimiz ózgeristerge, halyqaralyq ıntegrasııalarǵa, ha­lyq­tyń tur­my­syn jaqsartýǵa umty­lysymen tar­tymdy bolyp otyr. Ult kóshbas­shysy Nursultan Nazar­baev­­tyń aıtýy boıynsha, «Bú­ginderi Qazaq­standaǵy reformalar tájirıbe­siniń nátıjeli ekendigin halyq­aralyq sarapshylar ǵana emes, sonymen birge álemdegi bas­ty memleketter lıderle­riniń ózde­ri de moıyndap otyr. Qazaq­stannyń kósh­basshylyǵy sátti tańdap alyn­ǵan ótpeli dáýirdiń saıası-eko­nomıkalyq úlgisine negizdelgen». Sonymen qatar bul strate­gııalyq baǵyttyń sátti bo­lýy kóbinese táýelsizdik alǵan alǵashqy jyl­dary Prezıdent negizin salǵan quqyqtyq irgetasqa negizdeledi. 1990 jyly 25 qazandaǵy Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly Deklarasııasy qazaq mem­le­­kettiliginiń egemendik quqyǵyn ny­ǵaıtý úshin negizgi, túbegeıli quqyq­tyq normalaryn belgilep berdi. Deklarasııa Qazaq KSR aý­maǵynda Konstıtýsııa men zańdar­dyń ústemdigin jarııalady. Jer jáne onyń qoınaýy, sý, aýa keńis­tigi, ósimdik jáne janýarlar álemi, basqa da tabıǵı resýrstar, halyq­tyń mádenı jáne tarıhı qazy­nalary, onyń aýmaǵyndaǵy barlyq ulttyq baılyqtar – ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq áleýet Qazaq KSR-niń egemendiginiń negizin quraı­tyn ózindik menshigi bolyp jarııa­landy. Sonymen qatar deklarasııa  Qazaq KSR-indegi zań shyǵarý­dyń ult­tyq júıesi týraly mańyzdy qaǵıdany bekitti. Bul keıin memlekettik táýel­sizdik týraly Konstıtý­sııalyq zańda kórinis tapty. Qazaq­standyq qoǵam­nyń demokratııalyq, qu­qyqtyq, áleý­mettik-ekonomıkalyq já­ne mádenı qaıta qurýlar týraly basty ıdeıa­laryn negizge alǵan osy Deklarasııadan, tolyq memlekettik táýelsiz­dikti qurý jolyndaǵy eldiń memle­kettik-quqyqtyq júıesin odan ári damy­týdyń daıyndyq kezeńi bastaldy. Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııasy eli­miz­diń táýelsizdik alýynyń basta­masy bolyp tabyldy. Deklarasııa táýelsiz qazaq­standyq memleket­tilik­tiń negizin saldy. Bul qujatta Qazaqstannyń shynaıy egemendi­giniń barlyq belgileri: jekemenshik aýmaq jáne azamattyq, bılik derbestigi jáne tutastyǵy, memlekettik bıýdjet, halyqaralyq qaty­nas­tardaǵy derbestik, memlekettik ege­mendiktiń klassıkalyq belgileri – Eltańba, Tý, Ánuran, sonymen qatar jeke ulttyq valıýta bekitildi. Qazaq­stan ózindik dúnıetanymy, ádet-ǵurpy, salt-dástúri, sonymen qatar, óziniń bolashaq damýyn aıqyn kóre alatyn memlekettik-quqyqtyq qaty­nas­tar­daǵy biregeı, qaıtalanbas sýbekt retinde ózin tanytty. Qazaqstannyń táýelsizdik alýy úshin kóptegen qadamdar men sheshimder qabyldanyp, qarastyryldy, endi osylarǵa tek qana eldiń táýel­sizdigin deklarasııa túrinde emes shynaıy túrde bekitetin zańdyq sıpat berý ǵana qaldy. Bul mindet 1991 jyly 16 jeltoqsanda «Qazaq­stan Respýblıka­synyń memlekettik táýelsizdigi týra­ly» Konstıtýsııa­lyq zańdy qabyl­daýmen júzege asyryldy. Konstıtýsııalyq zań Qazaqstan Respýblıkasyn óz terrıtorııasynda ókimet bıligin tolyq ıemdengen táýel­siz, demokratııalyq jáne qu­qyq­tyq memleket dep jarııalady. Konstıtý­sııalyq zań memlekettiń baǵytyn jekemenshiktiń alýan túr­liligine negizdelgen ózindik qar­jylyq-nesıelik, salyq jáne kedendik saıasaty bar derbes ekono­mıkalyq júıe qurýǵa bekitti. Kons­tıtýsııalyq zańda bekitilgen ekono­mıkalyq júıe qarjy-nesıelik, salyq jáne keden ınstıtýttaryn qu­rý­men, 1993 jyly aınalymǵa ulttyq valıýta – teńgeni engizýmen nyǵaıtyldy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen bizdiń respýblıka az ýaqyt ishinde memlekettiliktiń bar­lyq qajetti belgilerin qura bildi. Alǵash ret biryńǵaı qazaq­stan­dyq azamattyq belgilendi. Elimizdiń táýel­sizdigi men aýmaqtyq tutas­tyǵyn qorǵaý úshin Konstıtýsııalyq zańda ózindik áskerı qurylymdardy – Qarýly Kúsh­terdi, Respýblıkalyq gvardııany, ishki jáne shekara ásker­lerin qurý qarasty­ryldy. Budan basqa, Konstıtýsııalyq zań qazaq ultynyń óziniń memlekettik qury­lysyn ózi sheshý quqyǵyn rastaı otyryp, tarıhı taǵdyr ortaq­tastyǵy qazaq ultymen biriktirgen Respýblı­kanyń barlyq ulttarynyń azamattary, Qazaqstannyń birtutas halqyn qu­raıdy, bul halyq Qazaqstan Respýblı­kasyndaǵy ege­men­diktiń birden bir ıesi jáne memlekettik bıliktiń qaınar kózi bolyp tabylady dep tanyldy. Ony qazaq ultymen birge ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen respýblıkanyń barlyq ulttary quraıdy. Qazaqstannyń konstıtýsııalyq damý úderisiniń baı tarıhy bar. Qazirgi ýaqytta memlekettik qury­lystyń tarıhı mindetterin sheshýde úlgi bola alady. Qazaqstan Res­pýblıkasy táýel­sizdik alǵan ýaqyt­tan beri eki Konstıtýsııa qabyl­dady. Alǵashqy Konstı­týsııany 1993 jyly 28 qańtarda Respýblıkanyń Joǵarǵy Keńesi qabyldap, Konstıtýsııa nor­malarynyń tikeleı áreketin bekitti. KSRO qulaǵan soń Qazaqstan hal­qyna óziniń tolyq­qandy memlekettiligin qurýǵa múm­kindik týdy. Bul múmkindikti Qa­zaqstan halqy paıdalana bildi. Ol 1990 jyldary áleý­mettik-ekono­mıkalyq jáne saıası reformalardan, egemendi Qazaqstannyń alǵash­qy Konstıtýsııasyn qabyldaý­dan bastaý aldy. Alǵashqy Konstıtý­sııany qaıta baǵalaý qıyndyq týǵyzady, onda qazirgi konstıtýsıo­naldyq negizgi ıdeıalary – bılikti bólý prınsıpteri, adam quqyqtary men bostandyqtarynyń ústemdigi, Qazaq­stan halqynyń álemdik qoǵam­dastyq qatarynda bolý ıdeıasy, sottyq baqylaý jáne basqalary kórinis tapty. Egemen Qazaqstan­nyń al­ǵashqy Konstıtýsııasynyń erejelerin júzege asyrý qoǵam ómiriniń kóptegen salalarynda ja­ǵymdy ózgeristerge járdemdesti. Saıası, ekonomıkalyq, quqyqtyq jáne áleý­mettik salalardy reformalaýda Konstıtýsııa basty qural bolyp tabyldy. Demokratııanyń negizgi ınstıtýt­tarynyń qyzmet etýi bizdiń kórge­ni­mizdeı alǵa jyljýdyń dáleli boldy. Bul 1995 jylǵy 30 tamyzda qabyl­danǵan Qazaqstan Respýblı­kasynyń kelesi Konstıtýsııasynan erekshe baıqaldy. Bul Konstı­týsııaǵa alǵash ret azamattyń quqyna qatysty ǵana emes, adam dúnıege kelgen sátten odan ajyramas qu­qyqtaryna da qatysty normalar endi. Ol boıynsha prezıdenttik basqarý júıesindegi memleketke saı, Qazaqstan Respýblı­kasynyń Prezıdenti saıası júıeniń basty tulǵasy bolyp tabylady, bılik tarmaq­tarynan joǵary turady. Sonymen qatar Parlament týraly konstı­týsııalyq bólim ózgeristerge ushyrady. Qazirgi qoldanystaǵy Konstıtýsııa jalpy halyqtyq referendým nátıjesinde qabyldanyp, Prezı­dent­tiń aıtýynsha shynaıy «qoǵam­dyq kelisimshart» boldy. Jańa Konstıtýsııa jobasyn talqylaýǵa 3 mıllıonnan astam qazaqstandyq qatysyp, 31 myńnan astam usy­nystar jasaldy. Elimizdiń ekinshi Konstıtýsııasy máni jaǵynan kons­tıtýsııalyq qurylys negizderin, táýelsizdik alǵan ýaqyttan bastap Respýblıkada bolyp jatqan ózgeris­terdi bekitken zańdyq akti bolyp tabyldy. Qazaqstannyń konstı­týsııalyq damýy quqyqtyq memleketti qurý ıdeıasy – alǵash ret memlekettik egemendik týraly Deklarasııada jarııalandy jáne odan ári Negizgi Zańda bekitilgendigin kórsetti. Bunymen birge basty prınsıpter arasynda memlekettik bılikti zań­shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligi dep bólý prınsıpi de jarııa­lanǵan bolatyn. Konstıtýsııanyń qabyldanýy memlekettiń ǵana emes, sonymen qatar, qoǵamdyq ómirdiń barlyq jaq­taryn qamtı otyryp, kóp maq­satty jáne keshendi sıpatqa ıe bolatyn konstıtýsııalyq úderister­diń mańyzdy kezeńi bolyp tabyldy. Konstıtýsııa memlekettiń basty zańy retinde – ulttyq quqyqtyń qaınar kózi, barlyq quqyqtyq júıeniń ózegi, aǵymdaǵy zańnama­lardyń zańdyq bazasy bolyp taby­lady. Quqyq kózderiniń júıesinde basym sharttardy bildiretin, konstıtýsııany qabyldaý jáne ózgertý oǵan joǵary zańdyq kúsh beretin erekshe tártippen qamtamasyz etiletin onyń ústemdigi – Konstı­týsııanyń Negizgi Zań retindegi mańyzdy zańdyq qasıetine jatady. Konstıtýsııanyń bul qasıetterinde quqyqtyq memlekettiń belgileriniń biri – Negizgi Zańda kórsetilgen quqyq­tyń ústemdigi kórinis tabady. Konstıtýsııanyń ústemdigi Qa­zaq­stan Respýblıkasy egemendigi onyń barlyq aýmaqtaryna taraı­tyn­dyǵyn bildiredi. Ata Zańnyń ústemdigi elimizde konstıtýsııalyq qurylystyń bekitilýin, quqyqtyq memleketti qalyptastyrýǵa umty­lysty, sonymen birge memlekettiń óziniń Konstıtýsııaǵa baǵynýyn bildiredi. Konstıtýsııanyń ústemdigi onyń árekettilik shynaıylyǵymen, qoǵam ómiriniń barlyq salalaryna sheshýshi áser etý múmkindigimen qamtamasyz etiledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń 1995 jylǵy Konstıtýsııasy  qoǵam­daǵy demokratııalyq úderisterdi qalyptastyrýdy bekitti. Konstıtý­sııa­nyń alǵysózinde «Qazaqstan halqy egemendik quqyǵyn negizge ala otyryp, osy Konstıtýsııany qabyl­daıdy» dep bekitilgen. Eger halyq egemendigi ıdeıasyn negizge alatyn bolsaq, onda Konstıtýsııalyq nor­manyń quryltaılyq sıpaty týraly aıtýǵa bolady. Konstıtýsııalyq erejelerde halyq bostandyǵy, júzege asyrylady da, Konstıtýsııa norma­lary quryltaılyq, ıaǵnı alǵashqy sıpatqa ıe bolady. Dál osy Konstıtýsııa arqyly Qazaqstan halqy memleketti qurdy, ony basqarýdyń, qurylymynyń túrlerin, áleýmettik-ekonomıkalyq qurylystyń negizderin, adam men azamat mártebesin belgiledi. Ol memlekettik bıliktiń uıymdasty­rýymen júzege asyrýymen, tul­ǵanyń qu­qyqtyq mártebesimen baı­lanysty qoǵamdyq qatynastardyń basty, negizgi toptaryn bekitedi, basqa zań­dardyń normalaryna qara­ǵanda quqyqtyq retteýdiń taldap qory­týdyń anaǵurlym mańyzy quqyqtyq normalarynan turady. Bul Konstıtýsııa qabyldanýy tıis naqty zańdardy kórsete otyryp, quqyqtyq retteýge jatatyn qoǵamdyq qa­tynas­tardyń salalaryn qarasty­rýynan kórinedi. Memlekettik-quqyqtyq qurylys­tyń damýyndaǵy jańa kezeń 2007 jyly 21 mamyrda «Qazaqstan Res­pýblıkasy Konstıtýsııasyna ózger­týler men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańdy qabyldaýmen belgilendi. Onda Negizgi Zańdaǵy el úshin mańyzdy jańalyqtar jarııalandy. Bunymen qosa, ýaqyttyń synynan ótken memlekettik qurylystyń qazaqstandyq úlgisiniń ólshemderi saqtaldy. Azamattyq ınstıtýttyń jan-jaqty damýyna, memleket pen qoǵamnyń qarym-qatynastaryn úı­lestiretin baǵyttyń arqasynda osy Zań memleket pen tulǵanyń belsendi ózara áreket etýine qoıylǵan kons­tıtýsııalyq tyıymdar men shekteýlerdi alyp tastady, jergilikti ózin-ózi basqarý júıesin jańartty. Ol qazirgi ýaqytta elimizdiń ishki jaǵ­daıy men onyń muqtajdyq­ta­ryna tolyq jaýap beredi. Táýelsizdiktiń qalyptasý jyl­daryn­da Qazaqstan Respýblıkasy kóptegen jetistikterge jetti. Memlekette eldiń saıası jáne ekono­mıkalyq júıesin damytýǵa baǵyt­talǵan jańa qundylyqtar, jańa baǵdarlar bar, tıimdi áleýmettik-saıası júıe júzege asyryldy. Sha­ǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin jaǵdaılar jasalýda. Táýel­sizdik jyldarynda qazaqstan­dyq joldyń – erkindik, birlik, tu­raqtylyq, gúl­dený sııaqty negizgi qundylyqtary qalyptasty. Ult kóshbasshysy Nursultan Nazarbaev­tyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda Táýelsizdik mereıtoıynyń urany – beıbitshilik pen jasampazdyqtyń jıyrma jyly dep belgilendi. Erkin KО́BEEV, E.A.Bóketov atyndaǵy QarMÝ rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor.