Eginshiliktiń elimizge bereri mol

Elbasy Nursul­tan Nazarbaevtyń elimiz­diń aýyl sha­rýa­shylyǵyna sıfrly tehnologııalardy engizý jóninde Úkimetke tapsyrma berýi bul iske erekshe ekpin berdi. Soǵan sáıkes dál qazir túrli memlekettik jáne jekemenshik qurylymdarda tıisti ınfraqurylymdar qalyp­tastyrylýda. Osynyń bári dál­me-dál eginshiliktiń qa­lyp­tasyp, da­mýyna túrtki bola­tyndyǵy anyq.

Qazaqstanda dálme-dál egin­shi­lik júıesin engizý jónin­de tujyrymdama ázirlegen ǵa­lym Ońǵarbek Álipbekıdiń aıtýy boıynsha, bul ósimdik sharýashylyǵy salasynyń sońǵy ýa­qytta aısbergteı kórinis be­re bastaǵan ınnovasııalyq ba­ǵyty. Jańa ataý ótken ǵasyr­dyń toqsanynshy jyldarynan bas­­tap paıda boldy. Dálme-dál eginshiliktiń maqsaty – ósim­dik sharýashylyǵynyń or­nyq­­ty damýyna qol jetkizý.

Bul maq­satqa qol jetkizý úshin ag­­rarlyq ǵylymnyń, ma­­shı­­na jasaý salasynyń, aqpa­rat­tyq-kommýnıkasııalyq teh­no­­lo­­gııalardyń, geoaqpa­rat­tyq júıe­niń (GAJ), jerdi qa­shyq­­tyq­­t­an zondtaýdyń (baı­qaýdyń), spýt­­nıktik navı­gasııanyń, kom­pıýterlik ınjınırıng pen qazirgi zamanǵy agromenedjmenttiń jetistikterin bir arnada biriktirý qajet.

Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı dálme-dál eginshilik júıe­si tehnologııalaryn engizý bir sátte, tutas kúıinde júzege asa qoımaıdy. О́ıtkeni bul úshin keńis­tiktik derekterdiń agrar­lyq­ ınfraqurylymdaryn (KDAI)­ qalyptastyryp alý, tyńaıt­qyshtar men ósimdikterdi qorǵaý qural­darynyń aýyspaly sebý júıesin (VRT) qurý, navıgasııalyq qurylymdardy ázirleý, baılanys jelileri men aqparattyq taldaý júıesin (ATJ) qalyptastyrý jáne mamandardy oqytý men daıyndaý qajet.

Demek, dálme-dál eginshilik júıesin engizý degenimiz birte-birte nyǵaıyp, biraz ýaqytty qamtıtyn sozylmaly úderis. Biraq solaı eken dep qol qýsyryp qarap otyrýǵa taǵy bolmaıdy. О́ıtkeni álemdik ósim­dik sharýashylyǵy qazir dál osy baǵytpen alǵa ketip barady. Onyń ústine Qa­zaq­standa joǵaryda atalǵan ınfraqurylymdardyń birazy bar jáne sátti jumys istep tur. Máselen elimizde ǵarysh salasy qalyptasyp, damyp keledi.

Onyń jerdi qashyqtyqtan zondtaý, joǵary dáldikti spýtnıktik navıgasııalaý júıesiniń jer ústi ınfraqurylymdary jumys istep tur. Osylar arqyly qazirdiń ózinde keńistiktik derekterdiń agrarlyq ınfraqurylymdaryn qalyptastyrý jáne spýtnıktik navıgasııalaý jónindegi úlken problemany sheshe alamyz. Sóz joq, bul bizdiń kóptegen elderge qaraǵanda dálme-dál egin­shilik júıesin qalyptastyrýdaǵy negizgi artyqshylyǵymyz.

Al endi dálme-dál eginshilik júıe­sin engizýde qaı elde qandaı sha­rýa tyndyrylyp ja­tyr degen máselege kelsek, Germanııada qazirdiń ózinde fermerlik sharýashy­lyqtardyń 60 prosentten astamy dálme-dál eginshiliktiń jeke­legen elementterin paıdalaný ar­qyly jumys isteýde. Olardyń ara­synda iri sharýashylyqtar da, usaq sharýashylyqtar da bar.

De­mek, dálme-dál eginshilik tehnologııalaryn engizý máselesi sha­rýashylyqtardyń kólemine tirelip turǵan joq, jeke fer­mer­lerdiń qulshynystary men bi­limine sáıkes óris alyp keledi deý­ge bolady. Al osynyń nátıjesinde olardyń taýyp otyrǵan paıdasy burynǵyǵa qaraǵanda anaǵurlym óse túsken.

Jalpy Germanııada dálme-dál eginshilik júıesiniń jekelegen elementterin engizý arqyly ǵana astyq shyǵymdylyǵy 30 prosentke artyp, tyńaıtqyshtar 30 prosentke únemdelip, gerbısıdter shyǵyny 50 prosentke azaıa túsken.

Sondaı-aq Gollandııa men Danııa da tamasha tabystardy kórsetip otyr. Máselen jer kólemi bizden júz ese az Gol­­landııanyń aýyl sha­rýa­­shy­lyǵyndaǵy jylma jyl tabatyn tabysynyń birneshe ondaǵan ese joǵary bolýy kóp jaıdan syr ańǵartsa kerek.

О́ıtkeni bul el dálme-dál eginshilikpen shek­telip qalmaı, onyń tehnologııalaryn mal sharýashylyǵynda da qoldanýda. Munda dálme-dál eginshilik júıesi mal azyǵynyń ózindik qunyn tómen­detýge kóp áser etýde.

Atalǵan eginshilik júıesin engizý­de AQSh-ty álem elderiniń arasynda kóshbasshy dep aıtýǵa bolady. Sebebi AQSh qýatty ǵaryshtyq derjava. Sondyqtan bul elde spýtnıktik navıgasııalaý men jerdi qashyqtyqtan zondtaý jaqsy jolǵa qoıylǵan. Máselen AQSh-tyń spýtnıktik navıgasııalardy qabyldaý jónindegi GPS júıesi álemniń kóptegen elinde jumys istep tur.

Úlken qalalarda osy arqyly kóshedegi kólikter qoz­ǵalysy retteledi. О́zińiz múldem bol­maǵan ekin­shi jerdi GPS-tiń kór­setýi arqyly dál taýyp bara alasyz. Bul jaǵdaı jańa tehnologııalardyń qudireti men bolashaǵyn aıqyn bildiretin bolsa kerek. Demek, AQSh-taǵy eginshilik salasy da osyndaı tehnologııalardyń qoldaýymen aldaǵy ýaqytta damyǵan ústine damı bermek.

О́ıtkeni olar egin shy­ǵymdylyǵyn dál boljaýdy, topyraq qunarlylyǵyn zertteý, osy arqyly tyńaıtqyshtar men gerbısıdterdi sebetin jerine tek qajetine oraı sebý jaǵdaıyn kúsheıte beredi. Osydan egin shy­ǵym­dylyǵy artyp qana qoı­maı, jumsalatyn qarjy da kóp azaıady. Fermerler mol tabysqa keneledi.

Mine, osyndaı jaǵdaıǵa sáı­kes 2006 jyldyń ózinde AQSh fermerleriniń 80 prosenti dálme-dál eginshilik júıesiniń jekelegen elementterin qol­dana bastaǵan bolatyn. Bul elde fermerlerdiń talǵamy men suranystarynyń artýyna sáıkes tehnologııalardyń shapshań qarqynmen damyp kele jatqany da aıqyn baıqalyp otyr.

Eldegi John Deere, Mid-Tech Center-Line Raven RGL, Cultiva ATC sekildi belgili fırmalar shyǵaratyn tehnıkalar tıisti baǵdarlamalarmen qamsyz­dandyrylǵan borttyq kom­­pıý­terlermen, baqylaý-túze­tý engizý aqparattary top­tastyryl­ǵan quraldarmen jab­dyqtalǵan. Osynyń nátı­jesinde árbir tehnı­kanyń jınaǵan ónimi men jumysy, olar­dyń ornalasqan orny tuty­nýshylarǵa deıin jetip jatady.

Fransııa dálme-dál egin­shilikti engizý jónindegi óziniń on jyldyq ju­mys tájirıbesi negizinde eń áýeli árbir egis alqabynyń elektron­dy kartasyn ázirleýge, búkil maý­­sym kezinde tutynýshylarǵa qyz­met kórsetýge jáne olardyń derekter men málimetter bazasyna kirip, qajetti aqparattardy alýy­na múmkindik beretin PixAgry júıesin qurdy.

Sodan keıin fransýzdar neǵurlym keń aýqymdy qyz­mettermen qamtylǵan bıznes-taldaý júıesin jasap shyqty. Munyń ózi aýyl sharýashylyǵyndaǵy ke­ńis­tiktik derekterdiń agrar­lyq ın­fraqurylymdaryn qalyptastyrýǵa múm­kindik berdi.

«Mine, osy sııaqty KDAI jú­ıe­sin qurýǵa Qazaqstannyń da múm­kindigi jetkilikti. О́ıtkeni ony júzege asyrarlyq ǵaryshtyq teh­no­logııalar bar. Onyń ústine Qazaqstan men Fransııa arasynda ǵarysh salasynda jaqsy yntymaqtastyq qalyptasyp otyr. Osy áriptestikti ońdy paıdalanyp, «Qazaqstan ǵarysh saparlary» ulttyq kompanııasy» AQ-tyń tıisti máselemen shuǵyldanatyn qyzmetkerlerin Fransııaǵa jiberip, oqytyp alýǵa bolar edi» deıdi professor Ońǵarbek Álipbekı.

Árıne, kórshilerimiz ári áriptes elderimiz Reseı men Ýkraına da dálme-dál egin­shilikti engizý salasynda bosqa qarap otyrǵan joq. Reseı – baı tájirıbeli ǵarysh­tyq el. Qazir Reseıdegi ǵarysh qyz­me­tiniń aınalasynda aýyl sharýa­shylyǵyna qyzmet kórsetetin, sha­rýalardy aýa raıyn boljaý, egin shy­ǵymdylyǵyn aldyn ala anyqtaý salasynda qajetti aq­pa­rat­tarmen qamtamasyz ete alatyn jeke kompanııalar qurylýda.

Olar­dyń biraz jetistikteri de bar. Al dálme-dál eginshilik júıesi tehnologııalaryn engizý máselelerimen Agrofızıkalyq ınstıtýt, Reseı aýyl sharýashylyǵy akademııasy, Reseı memlekettik agrarlyq ýnıversıteti, K.A.Tımırıazev atyn­daǵy Máskeý aýyl sharýa­shylyǵy aka­demııasynyń ǵa­lymdary men maman­dary shuǵyldanýda.

Álemdik tájirıbege júr­gizilgen tal­daýlar dálme-dál eginshilik júıe­sin engizýge bóget bolatyn bas­ty kedergilerdiń biri – ósimdik sha­rýa­shylyǵy alqaptarynyń je­ke menshikke bólinip berilýi men on­daǵy sha­rýashylyq júrgizýdiń es­kirgen tásilderi ekendigin kórsetken.

Sebebi jekemenshik jer ıeleri óz qolyndaǵy jerdiń jaǵdaıy men kólemi, ózderiniń jetistikteri men aldaǵy josparlary týraly aqparattarmen bólisýge onsha qu­lyqty bola bermeıdi. Olar jerge taýar retinde qaraıdy. Jer baǵasy kóterilse, ony satýǵa da­ıyn turady.

Endi dálme-dál eginshilikti en­­gizý jóninde óz tájirıbemizge keletin bolsaq, onyń bastapqy ny­shandary Keńes odaǵy dáýi­riniń ózinde óris alǵan bola­tyn. Odaqtyń ydyraý qar­sańynda K.A.Tımırıazev atyn­daǵy búkilodaqtyq aýyl sha­rýashylyǵy akademııasynyń ǵalymdary bas bolyp, «Aýyl sha­rýashylyǵy daqyldarynyń ósimin baǵdarlamalaý» atty jobany jasady.

Oǵan Qazaqstannan akademık Zaırolla Dúısenbekov qatysty. Egis alqaptarynyń shyǵymdylyq áleýetin anyqtaý, sonyń ishinde daqyl­dyń ósip jetilýinde topy­raqtyń, sý­dyń, kúnniń, tyńaıt­qyshtyń, agro­nomııalyq tásilderdiń, adam qolynyń úlesteri qanshalyqty bolatyndyǵyn jeke-jeke anyq­taý – baǵdarlamanyń basty maqsat­tarynyń biri boldy.

Demek, bul jer­de agronomııa, bıologııa, kıbernetıka, matematıkalyq modeldeý tásilderiniń basyn qosý qajettigi paıda boldy. О́kinishke qaraı, el basyna M.S. Gorbachev kelip, qarjy jetimsizdigi paıda bolǵan soń bul baǵdarlama toqtatyldy. Biraq Reseıde osy máseleniń bastaýynda bolǵan Tımırıazev akademııasynyń vı­se-prezıdenti, akademık I.S.Chatılovtyń shákirtteri, Qa­z­aq­­stan­da Zaı­rolla Dúısenbekov pen onyń basshylyǵymen jumys iste­gen ǵalymdar bar.

Onyń ús­tine kóp máseleni kompıý­ter men baǵdarlamalyq tásil­der atqaratyn zamanǵa jetip otyrmyz. Qazaqstanda ǵarysh qyz­meti qurylyp, jyldan- jyl­ǵa damyp keledi. Aka­demık Z.Dúısenbekovtiń basshy­lyǵymen elimizde memlekettik jer kadastry men onyń avto­mattandyrylǵan aqparattyq júıesi TMD elderinde birinshi bolyp quryldy. Osynyń ne­gizinde jer telimderiniń jaǵdaıy men ondaǵy júrgizilip jat­qan jumystardy spýtnıktik monıtorıng arqyly baqylaýǵa bolady.

Osyndaı faktorlardyń yq­paly­men elimizdiń eń astyq­ty óńirleriniń biri Soltústik Qazaqstan oblysynda egistik­terdiń elektrondy kartasyn jasaý isi qolǵa alyndy. Qazir bul jumys bel ortasynan aýdy. Endi osy istiń qorytyndysynda qaı al­qapqa qandaı tyńaıtqysh sińirýge bo­latyndyǵyn jáne onyń mólsherin aıqyndap, bilýge bo­lady.

Egistiktiń ónimdiligine aldyn ala boljam ja­saý múm­kindigi qalyptasady. De­mek, jasqanatyn eshteńe joq. Qaı­ta, zaman men ýaqyt yńǵaıynyń bizdiń paıdamyzǵa jumys isteı bastaǵandyǵyn kórip otyrmyz.

Sonymen dálme-dál egin­shilik júıesiniń jalpy sıpattamasy men erekshelikteri jer aýmaǵy ora­san zor, ol jer kólemimen salys­tyrǵanda halyq sany mardymsyz Qazaqstan jaǵdaıyna dóp kele­tindeı. Máselen osynaý baıtaq dala­myzdy baqylaı alatyndaı, ondaǵy qımyl-qozǵalystardy kó­rýge qabiletti bir ǵana ǵarysh qyz­metiniń jańa tynysy bizdiń keń dalamyzdyń zor áleýetimen birge ashylmaq.

Tipti munyń syrtynda, elde tyńaıtqyshtar men gerbısıdterdi satyp alýdan bas­qa, ony aýyldarǵa jetkizýdiń shy­ǵyndary jer arasy shalǵaı bol­ǵan soń óte úlken. Atalǵan ınno­vasııalyq júıeni engizý kóp shy­ǵyndy únemdeý arqyly osyndaı tabıǵı olqylyqtarymyzdyń da ornyn toltyratyn bolady. Dálme-dál eginshiliktiń aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy menedj­mentti jetil­dirýge de orasan zor paıdasyn tı­gi­ze­tini anyq.

Demek, «qulannyń qasýyna myltyqtyń basýy» degendeı dálme-dál eginshilik júıesiniń engizilýi Qazaqstan jaǵdaıyna óte dál kelip turǵandaı. Iske sát, deımiz endeshe!

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan»