«Saraıshyq – Arystanbab – Qoja Ahmet Iаsaýı – Áıteke bı kesenesi» halyqaralyq ekspedısııasy jolǵa shyqty

Ekspedısııanyń basty maqsaty – Uly Jibek joly boıyndaǵy qalalar tarıhyn zertteý ári zerdeleý, О́zbekstan Respýblıkasy, Naýaı oblysy, Nur-Ata aýylynda damyl tapqan Kishi júzdiń bıi Áıteke bı Baıbekuly jerlengen qasıetti qorymǵa taǵzym etý. Bul elimizdiń batys aımaǵynan shyqqan alǵashqy halyqaralyq ekspedısııa.

Ekspedısııa óz jumysyn Altyn Orda, Noǵaıly, Qazaq handyǵy dáýirinde jeti han jerlengen kóne Saraıshyq qala­shyǵynan bastady. Saraıshyq qalashyǵy Qasym hannyń tu­synda (1511-1518 jj.) Qazaq han­dyǵynyń astanasy boldy. Halyqaralyq ekspedısııa­ mú­sheleri mýzeı dırektory Moldash Berdimuratovpen júz­desip, Uly Jibek joly boıynda boı túzegen sáýletti shaharlardyń tarıhymen tanysty. Ataqty Áıteke bı Baıbekulynyń ómir joly týraly keńinen aqparat aldy. Moldash Berdimuratovtyń aıtýynsha, mońǵoldar oǵan Saraı dep at bergen de, sonyń janynan saldyrǵan kishkene qalany «Saraı-Jýk» dep ataıdy. «Jýk» – mońǵol tilinde «jýyq» degen sóz. Iаǵnı mońǵolsha «Saraıǵa jýyq», «mynaý – úlkeni, al bul soǵan jýyq» degen maǵynany bildiredi eken. Sóıtip Saraıshyq atanyp ketken. Elimizdegi eń alǵashqy meshit Saraıshyqta salynypty. 2015 jyly qalashyq ornyn Jaıyqtyń tasqyn sýynan saqtap qalý úshin qarajat bólinip, bıyl Astananyń 20 jyldyǵy qarsańynda jaǵa­laý­dy bekitý jumystary tolyq aıaqtalyp, qoldanysqa berildi. Jibek joly boıynda ornalasqan bul kóne shahar endi týrıstik orta­lyqqa aınalyp, halyqtyń ót­ken ǵasyrlarǵa sapar shegetin, ashyq aspan astyndaǵy mýzeıi jasaqtalatyn bolady.

Ekspedısııa músheleri Túr­kistan oblysy, Sháýildir el­di mekeninde ornalasqan Arys­tanbab kesenesine at basyn tiredi. «Nur Otan» partııasy Túr­kistan oblystyq fılıaly tóraǵasynyń orynbasary Qa­lıma Jantóreqyzy qarsy alyp, ekspedısııa jumysyna sát­tilik tiledi. Ekspedısııa barysynda astronomııalyq aı tu­tylý qubylysynyń kýágeri bol­dyq. Arystanbab kesenesiniń mańynda qazaq rýhanııaty men mádenıetine súbeli úles qosqan О́zbekáli Jánibekov te jerlengen. Arystanbab kesenesiniń shyraqshysy Nurjan Zııauly tolyq maǵlumattar keltirdi. Arystanbabtyń qasıeti qandaı? Babtardyń baby týraly qandaı ańyzdar bar edi? Osy suraqtarǵa tómendegi derektermen jaýap bereıik.

Arystanbab esimi Otyrar, Saıram, Iasy óńirindegi sopy­lardyń rýhanı ustazy retinde ıslam dininen basqa otyz úsh dindi bilgeni jáne áýlıe kisi bolǵany jaıly halyq arasynda ańyz bar. Arystanbab kesenesiniń eń kóne bóligi – qabirhana shamamen XII ǵasyrda salynǵan. XIV ǵasyrda mazar qaıta qalpyna keltirilgen. Keseneniń salynýy jaıynda mynadaı ańyz taraǵan. Maýrenahr bıleýshisi Ámir Temir Qoja Ahmet Iаsaýıdiń qurmetine kesene turǵyzýǵa jarlyq etedi. Keseneniń qabyrǵalary qa­lanyp bolǵan túni alyp ógiz kelip, dýaldardy múıizimen so­ǵyp, qulatyp ketedi. Kesene qa­byrǵalary qaıta turǵyzylyp, kúm­bezderi qalanǵanda álgi oqıǵa taǵy qaıtalanady. Osyn­daı oqıǵalardan keıin Ámir Temirdiń túsine aq kıimdi qa­rııa kirip: «Aldymen Qoja Ah­met­­tiń al­ǵashqy ustazy Arys­tanbabtyń qabiriniń ústine mazar sal», – deıdi de ǵaıyp bolady. Erteńinde Ámir Temir Arystanbab áýlıeniń qabiriniń basyna kesene turǵyzýǵa jarlyq beredi. Ol salynyp bitkende ǵana Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń qurylysy oıdaǵydaı aıaqtalady. Qazirgi kezde Arystanbab mazarynyń ústinde alańy 35h12 metr kesene tur. Ol kúıdirilgen kirpishten qalanǵan. Ǵımarat úlken kúmbezdi dálizben biriktirilgen eki kameraly qabirden (gýrhandar) jáne bata oqıtyn meshitten turady. Sonymen qatar «Otyrar» ashyq aspan asty mýzeıin tamasha­lap, X-XII ǵasyrlarǵa jatatyn sý qubyrlary, sáýletti qury­lys­tarmen tanystyq.

Halyqaralyq ekspedısııa óz jumysyn eki dúnıe esigi, er túriktiń besigi sanalatyn Túr­kistan tórinde jalǵastyryp, Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń kesenesine zııarat etti. Kesenege qadam basqan sátte ortasynda oryn tapqan taıqazan kóp­shiliktiń kózine túsedi. Taı­qazandy 1399 jyly Iasy qa­la­synan 25 shaqyrym jerde ornalasqan Qarnaq eldi me­keninde usta Ábdilázız ıbn Sha­raf-ad-dın Tabrızı quıǵan. Taı­qazannyń salmaǵy – 2 tonna, syıymdylyǵy – 3 myń lıtr, quramynda 7 túrli metall bar. Syrtqy bóligi órnektelýi ja­ǵynan bes bólikten turady. Al­­ǵashqy bólikterinde Quran Kárim aıaty, paıǵambar hadısteri jazylǵan. Taıqazandy 1935 jyly ataqty Sankt-Peterbýrg qalasynda ornalasqan Ermıtajǵa Iran sheberleriniń III kongresine alyp ketedi. Jarty ǵasyrdaı ýaqyt sonda turyp, 1989 jyly qyrkúıektiń 18-juldyzynda keri qaıtarylady. Bul eńbekte memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́zbekáli Jánibekovtiń eńbegi ushan-teńiz. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde Úsh júzdiń basyn biriktirgen – Abylaı han, Orta júzdiń bıi – Qazybek bı Keldibekuly damyl tapqan. Ekspedısııa quramy tarıhı tulǵalardyń rýhyna duǵa ba­ǵyshtady. Qoja Ahmet Iаsaýı paıǵambar jasy 63-ke jetken soń, qylýetti qazdyryp, jer astynda ótkizdi. Jer astynda taǵy 62 jyl ǵumyr keshti degen derekter bar. Demek, Qoja Ahmet Iаsaýı 125 jyl ómir súrgen. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń túrki áleminde aıryqsha oryn alatyn «Dıýanı hıkmet» («Aqyl kitaby») atty eńbegi árbir adamdy ımandylyqqa, izgilikke, joǵary adamgershilik qasıetterge jeteleıtin eńbek bolyp sanalady. «Dıýanı hıkmette» árbir adamǵa qajetti qanaǵat-ynsap sezimine erekshe mán berilip, nápsini tyıa bilý musylmandyqtyń basty sharttarynyń biri ekenin oqyrmanǵa qaıta-qaıta eskertip otyrady. «Aqyl kitaby» adamnyń ishki jan dúnıesiniń túrli teris oı-pıǵyldardan, jaman nıetterden taza bolýyn taldap, Alla aldynda pák, kirshiksiz bolýǵa shaqyrady.

Ekspedısııa quramy saparyn odan ári jalǵastyryp, О́zbekstan Respýblıkasy, Naýaı oblysy, Nur-Ata aýylynda máńgilik damyl tapqan Áıteke bı Baıbekulynyń, babasy Seıitqul áýlıeniń basyna zııarat etip, Quran baǵyshtady. Qazaqstanda 2018 jyl «О́zbekstan jyly» dep atalǵanyn barshamyz bilemiz. Kesene shyraqshysy Sabyr aǵamyz Áıteke bıdiń basyna zııarat etýshilerdiń sany kóp ekendigin, ásirese shetelderden kóptegen týrısterdiń keletindigin atap ótti. Áıteke bı kesenesinde «Nur Otan» partııasy Atyraý oblystyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary Nurlybek Ojaev kesene shyraqshysyna Atyraý tarıhynan syr shertetin 5 tomdyq eńbekti, «Saraıshyq» týraly jınaqty tabystady. Ekspedısııa múshelerine kesene shyraqshysy 2019 jyly mamyr aıynyń 18-juldyzynda Áıteke babamyzdyń 375 jyldyq mereı toıy atap ótiletinin habarlap, túgeldeı qatysýǵa shaqyrdy.

Kelesi saparymyz Turan ór­kenıetiniń uly perzenti, Azııa­­nyń aqyrǵy jolbarysy atan­ǵan Jalańtós bahadúr Seıit­qul­ulynyń zıratyna taǵzym etýmen jalǵasty. Jazylǵan áde­bıetterde bul tulǵanyń týǵan jeri – Syrdarııanyń saǵasy, tórt­qara eli, tegi – alshyn-álim-qaramashaq-oraz-toqpan-Seıitqul -Jalańtós (H. Dosmuhamedovtyń shejiresi boıynsha), atasy – Oraz Ámir Temirdiń bas keńesshisi, ákesi Seıitqul – baı qajy, 40 myń úı alshyndardyń basyn biriktirgen el basy ekendigi aı­tylady. Jalań­tós týraly azdy-kópti derekter­ Halel Dos­muhamedov, A. Vamberı, (1876) A.I.Levshın, V.V. Bartold, Á.Kekilbaev («Úrker» romanynda) t. b tulǵalardyń eńbek­terinde kezdesedi. Bahadúr týraly jazylǵan ocherkterdiń birin­de Jalańtóstiń esimin anasy Aq­tumar kókjal qasqyrdyń tós etine jerik bolýymen baılanystyrady. Endi bir avtorlar «jalań jaýǵa shapqanda, ústindegi saýytyn sheship tastap, shúıde-shúıde túgi jelbirep, qalyń qol ishinde qoıyp ketkende, jaýdyń úreıi ushqannan ortalary opyraıyp qala beretin» desedi. Jalańtós bahadúr 1626 jyly Samarqand aımaǵynyń bı­leýshisi atanyp, eldi syrtqy jaýlardan qorǵap, 42 ret jekpe-jekke shyǵyp, bárin tutas jeńgen. Laqap aty – Baıqajyuly Abdýl-Kerim bolǵan.

Jalańtós bahadúrdiń zıratynda 14 eldiń patshalary (Iran, Aýǵanstan t.b. ), urpaqtary jerlengen. Zırattyń mańynda 550 jyldyq tarıhy bar qasıetti shynar aǵashy bar.

Jalańtós bahadúrden soń, 27 memleketti baǵyndyrǵan, «álemdik jaýlaýshy» atanǵan Ámir Temirdiń Samarqanda ornalasqan «Gýr Emır» dep atalatyn kesenesine at basyn tiredik. Sáýleti men saltanaty jarasqan keseneniń ishki jáne syrtqy formasy ekspedısııa qura­mynyń tańdaıyn qaqtyrdy. Ámir Temir shejirelerde ártúrli berilgen: Tamerlan, Temirlan, Aqsaq Temir degen esimder kez­desedi. Tarıhta jarty álemdi jaý­laǵan qolbasshylar saýsaqpen sanarlyq qana. Solardyń biri – búkil túrki jurtyna ortaq, ómiriniń biraz bóligin qazaq dalasynda ótkizgen Ámir Temir. Bas aıaǵy jasaǵan (1336-1405 jj. ) 69 jas ǵumyrynda san ǵasyrlarǵa júk bolyp, san ǵasyrlarǵa ańyz, tarıh, shejire bolyp artylatyndaı joryqtar men eleýli eńbekter jasap ketti. О́ziniń dittegen maqsatyna jetý úshin barlyq aıla-amaldan tartynbady. 1370 jyly Maýrenahrdyń bıleýshisi atanǵan ol endigi azýyn Altyn Orda men Aq Ordaǵa saldy. Osy nıetpen qos memleketke birneshe basqynshylyq joryqtar jasady. XIV ǵasyrdyń 90 jyldary Ámir Temir óziniń shekarasyn Kaspıı jaǵalaýy, Aýǵanstan, Irak, Kavkaz, úndi jerlerin jaýlap alý arqyly keńeıte túsedi. Tipti ol óz ımperııasyn qurady. Qazaqstan tarıhynda Shyńǵys han sekildi Temir ımperııasy degen ataýlar jıi kezdesip jatady. Kózin ashqaly talas pen tartystyń, joryqtyń, shaıqastyń ortasynda ósken Temirdiń sońǵy demi de joryq jolynda bitedi. Ol Qytaıǵa jasaýdy kózdegen kezekti joryǵy ústinde 1405 jy­ly Otyrar qalasynda qaıtys bolady.

Ekspedısııa sońynda áıgili Tóle bı Álibekuly jerlengen, Tashkent qalasyna baryp, rýhyna duǵa baǵyshtaldy. Tóle bıdiń kesenesiniń janynda­ me­shiti salynǵan. Meshittiń ar­hı­­tektýrasyn jasaqtaǵan aza­mat­tardyń biri – Jandarbek Málibekov. Babamyzdyń qulpy­tasynda:«Táńirim qazaqqa eldikti de, erlikti de, danalyqty da bergen»,  dep jazylǵan. Bul ekspedı­sııa músheleriniń otansúıgishtik sezimin oıatty. Tóle bıdiń támsili tereń tolǵamdary aıtylyp, qa­zirgi qoǵammen baılanystyryldy.

Ekspedısııa óz maqsatyn tutastaı oryndap, kemeline jetti dep esepteýge bolady. Uly Jibek joly boıyndaǵy shaharlardyń biz bilmeıtin syrly qupııalary, babalarymyz týraly el aýzynan taraǵan ańyz-áńgimeleri búgingi jas urpaqtyń júregine uıa salyp, tárbıeli tulǵa bolyp ósip-jetilýine úlken septigin tıgizeri haq.

Ádilbek О́MIRZAQOV,

«Saraıshyq-Arystanbab-

Qoja Ahmet Iаsaýı-Áıteke bı kesenesi»

ekspedısııasynyń múshesi,

jazýshy-jýrnalıst