Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy eń aldymen tarıhı jadymyzdyń jańǵyrýyna keń jol ashyp otyr. Máńgilik el bolýdy maqsat tutqan órshil urpaq retinde Uly dalamyzdyń uly tulǵalaryn túgendep, barymyzdy baǵalap, ulttyq qasıetterimizdi qasterleýge qapysyz den qoıa bastadyq. Osy sıpattaǵy ordaly oıdyń ǵana emes, qarymdy ári qarqyndy is-qımyldardyń da egesi kúni keshe ǵana tóbe bıdeı tórimizde otyrǵan, eki ǵasyr men qoǵamnyń belsendisi bolyp, toqsan jastyń tórteýine tolyp, dúnıeden ozǵan bizdiń Ydyrys aqsaqal edi.
«Jeti atasy bı bolǵan, jeti jurttyń qamyn jer» degendeı, Y.Qalıev aǵamyzdyń tektiligi tereńnen tamyr tartady. Onyń tekatalary, túpatalary – Álimniń alty balasynyń eń ataqtysy Tórtqaradan taraǵan, qaradan shyǵyp han bolǵan, segiz qyrly, bir syrly, ári jaýjúrek batyr, ári otaýyzdy, oraq tildi sheshen, qajylyqqa úsh ret barǵan, aty belgili áýlıe segiz júıeli Seıitqul, Samarqandy qyryq jyl bılegen, Orta Azııanyń sońǵy jolbarysy Jalańtós bahadúr, búkil qazaqtyń qamyn jegen, el senimin aqtaǵan, joǵyn joqtaǵan, muńyn muńlaǵan, 19 jyl han keńesiniń múshesi bolǵan Áıteke bı.
Mine, osyndaı tulparlardyń tuıaǵy, suńqarlardyń qııaǵy, altynnyń synyǵy, Jalańtós bahadúrdiń tikeleı 8-shi urpaǵy Ydyrys Qalıevtiń eldiń besigine syıǵanmen tórine syıa bermeıtin qazaqtyń qadirli, qasterli azamaty bolýy kezdeısoqtyq emes, tabıǵı zańdylyq, taǵdyrlyq jazmysh.
...Asharshylyq jyldary Ydykeńniń ákesi Qaly stalındik zaýal náýbettiń qursaýyna túspeý úshin О́zbekstannyń Úrgenish qalasyna qashyp baryp, bas saýǵalaıdy. Al Aralda qalǵan otbasy ash, bir ýys bıdaıǵa úıdegi bar ótetin zattaryn satyp, biraz ýaqyt kún kóredi. Sonsyn segiz jasar Ydyrys balyq zaýytynyń qyzmetkeri týysynan balyq alyp, ony toǵyz shaqyrym stansaǵa shanamen súıretip aparyp satyp, tapqan tıyn-tebenine januıasyna júrek jalǵar tamaq ákelip júredi. Birde ol da bitip, kón etikti sýǵa qaınatyp talǵajaý qylǵan kúnderi de bolǵan.
On alty jasynda onyń eńbek joly bastalady. F30-nyń 6 aılyq kýrsyn 2 aıda bitirip, SÝ-2 jolaýshylar tasıtyn parovozǵa otjaǵýshy (kochegar) bolyp ornalasady. Kúnine 12 tonna kómirdi kúrekpen peshke atqylaıdy. Qabyrǵasy qatpaǵan jas bala mundaı aýyr jumystan ábden ábirjip, azyp-tozyp ketedi. Osyny eskergen depo basshylyǵy ony basqa jumysy jeńildeý parovozǵa otjaǵýshy, 2 aıdan keıin mashınıstiń kómekshisi qyzmetine joǵarylatady.
Ydyrys Qalıev 1943 jyly on segiz jasynda armııa qataryna shaqyrylyp, soǵystyń qaınap turǵan alasapyran kezinde eshelon Belgrad maıdanyna jaqyndaǵanda, Bas qolbasshy: «Tájirıbesi joq jastardy otqa salmańdar, soǵys ónerine úıretińder» dep buıryq beredi. Osy buıryqtyń shapaǵatymen eshelon shyǵysqa qaraı burylyp, Manchjýrııanyń shekarasyna kelip toqtaıdy. Sonymen 1945 jyldyń tamyz aıynyń 20-shy juldyzynda Zabaıkale maıdanynyń jaýyngerleri 40 mıllıon halqy bar Manchjýrııa jerin túgeldeı jaýdan bosatyp, Kvantýn armııasyn talqandap, Japonııany jeńedi.
Ydykeń elge jetkesin óziniń burynǵy ujymy depoǵa qaıta kelip, mashınıst kómekshisi bolyp ornalasady.
Kóp uzamaı Ydykeń 8 synyptyq bilimmen Qazaly temir jol bólimshesi saıası bóliminiń komsomol nusqaýshysy qyzmetine taǵaıyndalady. Aýdanda keshki mekteptiń joqtyǵyna baılanysty, depo basshylarynyń kelisimimen 10 synypty ózinen 7-8 jas kishi balalardyń ortasynda tóbedeı bolyp qatar otyryp, ózinen 4-5 jas kishi muǵalimderden sabaq alyp, bitirip shyǵady.
Joǵary bilimdi Almatydaǵy kóshbasshy oqý ordasy S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń ekonomıka fakýltetin syrttaı oqyp bitirip alady.
Osydan keıin Ydykeńniń qyzmeti joǵarylyp, saıası bólim bastyǵynyń komsomol jónindegi kómekshisi ári orynbasary bolady. Bul qyzmetke Qazaqstan komsomoly Ortalyq komıteti, temir joldyń Odaqtyq saıası basqarmasy, mınıstr bekitedi. Ol aýdandyq komsomol komıtetiniń bıýro múshesi, oblystyq komsomol komıtetiniń Pleným múshesi bolyp saılanady.
«Qos ońbaı is ońbaıdy», «Bas ekeý bolmaı, mal ekeý bolmaıdy», «Bir jaqsy, bir jaman ár jerde bar, eki jaqsy qosylǵan qaı jerde bar», «Erdi kebenek ishinde tany», «Kisi bolar jigitti el maqtaıdy, el maqtaǵan jigitti qyz jaqtaıdy» degen qazaqtyń qasqabas qaǵıdalarynyń barlyǵy aına-qatesiz oryndalyp», Ydykeń úıli-barandy bolady.
Ydyrys aǵa birinshi ret Qanzırany jınalysta kórip, bir baqytty sátte janarlary túıisip, sezimderi selt etip, sózsiz túsinisip, uǵynysyp,jandary jarasyp, áıteýir esebin taýyp kezdesip, Ydykeń eki-aq suraq qoıady: «Meni unatasyń ba?». Qazıra: «Iá» dep ısharat bildiredi. Ydykeń: «Maǵan turmysqa shyǵasyń ba?», Qanzıra: «ıá» dep kelisimin beredi. Osylaı 1950 jyly Ydykeń 25 jasynda ózinen 8 jas kishi Qanzıra apaımen otbasyn qurady.
Mine, sodan tabany kúrekteı 68 jyl boıy Ydykeń men Qanzekeń juby jazylmaı, qol ustasyp, tatý-tátti, mándi-maǵynaly, ónegeli ómir súrip, birine-biri tek tán serigi emes, jan serigi, tireý, súıeý, aqylqosar, ashýbasar, demeýshi, jebeýshi, birine-biri ustaz da, shákirt te bolyp ertegidegideı tamasha taǵylymdy ǵumyr keshti.
Altyn qamshydaı Serikjany aıaýly ata-anasynyń serigi de, áýlettiń kórigi de, kózi de, ómiriniń jalǵasy da, al altyn qasyqtaı qyzdary Farıda men Nurgúl, nemereleri, shóbereleri, shópshekterimen birligi men tirligi jarasqan bir qaýym kishigirim el sııaqty.
1953 jyly ol oblystyq partııa komıtetiniń óndiris jáne kólik bólimine nusqaýshy bolyp qabyldandy. Qalada bireýdiń bir bólmeli úıinde páterde turady. Obkom kúnine bir bólke nan jáne bir mezgil aqysyz tamaq beredi. Bir demalysta aýyldan qaınaǵasy kelip: «bazarǵa baryp, qydyryp qaıtaıyq» deıdi. Bul kisi: «bara almaımyn» deıdi, sebebin qaryndasynan surasa: «jalǵyz kóılegin jýyp qoıyp edim, ústindegi kıiminen basqa artyq kıimi joq qoı» deıdi. Jaǵdaıdy túsingen qaınaǵasy bir kóılek satyp áperedi.
Kóp uzamaı Y.Qalyuly oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna usynylady. Ústinde temir joldyń kıteli men shekpeni. Oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy: «Máskeýge, bekýge barǵanda kostıým kıip, galstýk taǵyp bar» deıdi. Al Ydykeńde kostıým de, kóılek te, galstýk te joq. Bir nusqaýshynyń kostıýmin, bólim meńgerýshisiniń orynbasarynyń kóılegin, bólim meńgerýshisi Smaǵul Ysqaqovtyń galstýgyn surap alyp Máskeýge barady.
Oblys komsomol uıymyn alty jyl basqaryp, 1959 jyly Y.Qalıev Máskeýdegi KOKP Ortalyq komıteti janyndaǵy joǵarǵy partııa mektebine oqýǵa ketedi.
Ol parovozdyń otjaǵýshysynan mashınıstiń kómekshisi, Qazaly temirjol bólimshesi saıası bóliminiń komsomol jónindegi nusqaýshysy, bastyqtyń komsomol jónindegi kómekshi ári orynbasary, oblystyq partııa komıtetiniń óndiris jáne qurylys bóliminiń nusqaýshysy, oblystyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy, Qyzylorda qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, Aral aýdandyq keńes atqarý komıtetiniń tóraǵasy, oblystyq partııa komıtetiniń óndiris jáne qurylys bóliminiń meńgerýshisi, Qyzylorda qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, oblystyq keńes atqarý komıtetiniń tóraǵasy, muraǵattar basqarmasynyń bastyǵy sııaqty ósý jolynan ótti.
Osynshama jaýapty jumystarda, uzaq jyldar, neshe túrli almaǵaıyp, aýmaly-tókpeli, qıly-qıly zamandarda súrinbeı, jyǵylmaı, tizesi búgilmeı, basy ıilmeı, keýdesin eshkimge bastyrmaı, tóbesine eshkimdi shyǵarmaı, namysynyń týyn jyqpaı, aryna daq túsirmeýiniń syry nede? Ol sózsiz Ydykeńniń aqyldylyǵy, tazalyǵy, tózimdiligi, qanaǵatshyldyǵy, shúkirshiligi, sergektigi, sezimtaldyǵy, saqtyǵy, shaıtanǵa tuzaq qurarlyqtaı saıasatkerligi, tabandylyǵy, turaqtylyǵy, keńdigi, keshirimdiligi dep baǵalaýymyz kerek.
Sondaı-aq aǵamyzdyń batyr babalaryna uqsap qajetti, taǵdyrly, syn saǵattarynda batyrlyq, batyldyq kórsetetin júrektiligi, jigerliligi de bar.
Mysaly, 1958 jyly bizdiń oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy M.Sýjıkov Semeıge basshylyq qyzmetke saılanyp, Qyzylorda oblystyq partııa komıtetiniń bıýro múshelerin túgel Almatyǵa shaqyryp, Qazaqstan Kompartııasy ortalyq komıtetiniń ekinshi hatshysy Fazyl Káribjanov endigi jańa birinshi hatshynyń kandıdatýrasy jóninde pikir suraıdy. Bıýro músheleriniń kópshiligi oblystyq keńes atqarý komıtetiniń tóraǵasy Izmuhamed Edilbaevtyń kandıdatýrasyn usynady. Tek Ydyrys Qalıev qana bir ózi oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy S.Ospanov bolsyn dep jaltaqtamaı batyl, jigerli, qajyrly usynys jasaıdy. Osylaısha S.Ospanov oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanady.
Qyzylorda qalalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy kezinde Y.Qalyuly odaqtyq ekpindi qurylys SKZ-nyń (keıinnen bir ózi kombınattyń jarty qala» atanǵan sellıýloza karton zaýyty) shtabyn basqarady.
Bir kezderi qarjynyń durys sheshilmeýinen, jumysshylar 3 aı jalaqysyn ala almaı, qurylys qarqyny tómendep, jumystyń berekesi kete bastaıdy. Sonda shtab bastyǵy, ol kezde qala ońtústik ólkege qaraıdy, ólkeni, respýblıkany attap tikeleı Máskeýge dabyl qaqqan jedelhat joldaıdy. Máskeýdiń aralasýymen bul ótkir másele 2-3 kúnde oń sheshimin tabady, biraq Ydyrys Qalıevtyń bul «partızandyǵy» ólke, respýblıka basshylaryna unamaı ol partııadan shyǵyp, qyzmetten bosap qala jazdap, ólke, respýblıka basshylarynyń keńdiginiń, keshirilimdiginiń, ádilettiliktiń arqasynda aman qalady. Ydykeńniń osy tárizdi erlikteri az bolmaǵan.
Ol qalany, oblysty basqarǵan kezeń sol zamannyń talaby men múmkinshilikterine saı aımaqtyń ósý, órkendeý jyldary boldy. Qyzylorda plotınasy, sellıýloza-karton, sılıkat-kirpish, eksperımentaldy jóndeý jáne Rısmash zaýyttary, TES-6, toqylmaıtyn matalar fabrıkasy, konstrýksııalyq-qabyrǵa materıaldar kombınaty, elevator, Shalqııa ken orny, Shıelide ýran óndirý óndirisi iske qosyldy. Qyzylorda qalasynda alǵashqy kóshelerdiń asfalttalynýy, sý qubyrlarynyń, káriz júıeleriniń, alǵashqy kópqabatty úılerdiń, Gagarın, Tıtov, Aqmeshit, Mereı, Ońtústik shaǵyn aýdandardyń salynýynyń basynda Doldash Alısov pen Ydyrys Qalıevtiń turǵandyǵy oblys halqynyń, qala turǵyndarynyń jadynda máńgi saqtalary sóssiz.
Birneshe qurylys, melıorasııa tresteri men birlestigi qurylyp, ondaǵan óndiris oryndary ashylyp, Túgisken, oń jaǵa, sol jaǵa, Qazaly kúrish massıvteri ınjenerlik júıege keltirilip, paıdalanýǵa berildi. Aral, Qazaly, Qyzylorda qalasynda teledıdar munaralary turǵyzylyp, oblys halqy kógildir ekrandy kórý múmkinshiligin aldy.
Asqar Toqmaǵambetov atyndaǵy mádenıet úıi men Nartaı Bekejanov atyndaǵy drama teatrynyń, Ǵanı Muratbaev atyndaǵy stadıonnyń salynýy oblysymyzdyń mádenı ómirindegi eldiń esinde qalǵan eleýli ýaqıǵalar boldy.
Bir sózben aıtqanda oblysymyzda HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda atqarylǵan barlyq ıgilikti, izgilikti isterde Y.Qalıevtiń qoltańbasynyń barlyǵy barshaǵa aıan aqıqat.
Bizdiń Syr eli úshin taǵdyrsheshti tarıhı oqıǵa jaıly Ydykeńniń ózi jazǵan kitabyna sol kezdegi KSRO astanasy Máskeý qalasynda arnaıy issaparmen bolyp, aımaǵymyzǵa qatysty ómirsheń máselelerdi sheshý úshin odaqtyń múıizi qaraǵaıdaı astyq daıyndaý mınıstri, 74 jastaǵy Kolomenko (bul dóı dókeı sol kezdegi KSRO-nyń birinshi basshysy M.S.Gorbachevty Ýlıanovskide jastaıynan qyzmette tárbıelep ósirgen «batkasy» eken), munaı gaz mınıstri Chernomyrdın, úsh márte Sosıalıstik Eńbek Eri, álemge áıgili akademık, mashına-qurylysy mınıstri Slavskıı, temir jol mınıstri Konarev, taǵy basqa bıik laýazymdy tulǵalardyń resmı qabyldaýynda bolyp, til tabysyp, túsinisip, kelisimderin alyp, mańyzdy qujatqa qoldaryn qoıǵyzyp, túıtkildi máselelerin ońtaılandyrýǵa baılanysty bylaısha baıandaıdy:
«...Osy jaıdy oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Áýelbekovke tegis baıandap, telefon arqyly jetkizdim. M.S.Gorbachevtiń kelisimi kerek, men oǵan shyǵa almaımyn dedim. Shamamen bir saǵat ýaqyt ótkende N.Ryjkov (odaqtyq úkimet basshysy) maǵan kirsin dedi. Kabınetine kirip edim, ol kisi jyly qabaq tanytyp, baǵanaǵydaı emes kóńildi. Betime bir qarady da, usynǵan qaýlymdy aldy.
Bul 1986 jyldyń 26 jeltoqsany edi. «Ob ýskorennom sosıalno-ekonomıcheskom razvıtıı Kyzylordınskoı oblastı» («Qyzylorda oblysynyń áleýmettik-ekonomııalyq damýyn jedeldetý jónindegi») qaýlysyna qolyn qoıdy. Bul oblys tarıhynda osy taqyryptaǵy alǵash ret qabyldanǵan qaýly edi». Rasynda bul munan keıin odaqtyq respýblıkalyq deńgeıde dúnıege kelgen Syr óńiriniń damýyna qatysty jáne Aral ekologııalyq apat aımaǵy bolyp jarııalanyp, mundaǵy halyqqa qosymsha qarjylaı kómek jasaý jaıly mańyzdy úkimettik sheshimderdiń basy boldy. Al eń bastysy, sol arqyly mine, baqandaı 30 jyldan astam ýaqyttan beri qyzylordalyqtarǵa negizgi kúnkóristiń kózi, oljaly nápaqasy bolyp kele jatqan Qumkól munaı kenishiniń ashylýyna osylaısha berik negiz qalanǵan bolatyn.
Ol qolyna alǵan qaı istiń de berekesin kirgizip, bedelin kóterip, baǵyn jandyratyn utqyr uıymdastyrýshy, isker basshy edi. Ol eldiń baǵyn baptaı bilgen, joǵyn joqtaı bilgen, durys sózge toqtaı bilgen, halyqtyń senimi men úmitin aqtaı bilgen, árqashanda qara halyqty jaqtaı bilgen, basshy boldy. Sondyqtan da eline eleýli, halqyna qalaýly, rýhy bıik, jany da, táni de taza, qazaqtyń naǵyz nar tulǵaly azamaty atanyp tarıhta qaldy.
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, soǵys jáne eńbek ardageri Y.Qalıev eki ret Eńbek Qyzyl Tý, Otan soǵysy, Qurmet belgisi ordenderimen, birneshe medaldarmen marapattalyp, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna alty ret, Qazaqstan Kompartııasy sezderine, KOKP-nyń XXVII sezine delegat bolyp saılanǵan. Sonymen qatar Táýelsiz Qazaqstannyń «Qurmet» ordenimen, «Eren eńbegi úshin» jáne taǵy da basqa medaldarymen marapattalǵan. Qyzylorda oblysynyń, qalasynyń, Qazaly, Aral aýdandarynyń qurmetti azamaty, Syr óńiriniń bas batagóıi boldy.
Aǵamyz eshýaqytta is-áreketsiz qolyn qýsyryp otyra almaıtyn, tynymsyz beınetker, eńbekqor adam edi. Ydykeń zeınetkerlikke shyqqasyn esiginiń aldyna kókónis, baý-baqsha ekti, mal baqty, oblys kóleminde ótetin barlyq saıası, áleýmettik, halyqtyq, memlekettik sharalardyń bárine belsene qatysyp, sóıledi, suhbat, bata berdi, maqala, kitap jazdy.
Jalańtós bahadúr qoryn quryp, ony 20 jyldyń ústinde basqardy. Atalǵan merzimde qajymaı, talmaı, sharshamaı-shaldyqpaı uly babasynyń rýhyn terbetýmen, ony ulyqtaý, ulaǵattaý, atyn tarıhta, halyqtyń esinde máńgilik qaldyrýdyń sanalýan sharalaryn uıymdastyrýmen boldy.
Nátıjesinde Jalańtós Bahadúrge arnalǵan úsh ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótip, onyń rýhyna arnalyp úsh ret as berilip, kitap, kıno shyǵarylyp, Qyzylorda qalasynda eń kórnekti jerde, toǵyz joldyń torabynda teńdesi joq tamasha eskertkish ornatyldy, aty sharýashylyqqa, mektepke, Almaty jáne Qyzylorda qalasyndaǵy kóshelerge berildi. Endi keleshekte babanyń eskertkishin Astanada qoıý máselesin belsendi túrde kóterip, izbasarlaryna amanattap qoıǵan.
Ydyrys Qalyuly sońǵy jyldary eldiń, halyqtyń jaǵdaıy jóninde, Jalańtós Bahadúr babasynyń máselesimen eki ret Elbasynyń qabyldaýynda boldy. Jeńistiń 65 jyldyǵyna baılanysty Máskeýdegi, Beıjińdegi áskerı sherýlerge qatysty.
О́z basym Ydykeńdi kóp jyldan beri jaqsy bilemin, aqıqatyn aıtsam, jaqsy kóremin. Buryn at ústinde, qyzmet babynda, al endi sońǵy 20 jyldaı kúnde, kúnara derlik etene aralasyp, birge júrip, bite qaınasyp, tuzdas, dámdes, syrlas, syılas bolyp bir-birimizge tilektestik jaǵdaıda da júrip jattyq. Eptep, sypaıy maıdan qyl tartqandaı etip, ázil aıtyp qoıatyn da názik nazymyz bar-tyn.
Endi mine búginde biz byltyrǵy jylqy jyly toqsannyń úsheýinde baqılyqqa attanǵan abyz aǵanyń asyl sózin de, ózin de saǵynyp júrmiz...
Aǵamyz bizdiń ultymyzdyń uly tulǵalarynyń urpaǵy, tulpardyń tuıaǵy, abyz aqsaqaly sanatynda Qazaq eli táýelsizdiginiń tuǵyrly bolýyna rýhanı dem berip, aq tileýli batasyn arnap ketti.
Seıilbek ShAÝHAMANOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri