Nurbah RÚSTEMOV. Pragmatızm, kópvektorlyq jáne ulttyq múddeler

Jalpy alǵanda, álemdik ekonomıka birtindep qalpyna kelip, on jyl burynǵy kórsetkishter deńgeıine oraldy. Sonymen qatar jańa tektonıkalyq ózgeristerdiń nyshandaryna uqsas prosester de kóz aldymyzdan ótip jatyr. Mu­nyń bári álemniń barlyq el­deriniń dıplomattaryna kózdegen maqsattardy jedel beıimdeý, únemi jetildirý jáne túzetip otyrý mindetterin júktep otyr.

Halyqaralyq qatynastardy damytýdaǵy qazirgi kezeńniń negizgi mazmuny – dıplomatııalar úshin qoldaný turǵysynan erekshe qyzyǵýshylyq týdyratyn álemdik saıası tártiptiń jańa arhıtektýrasyna kóshý. Ony tómendegi faktorlar men úrdister negizinde aıqyndap berýge bolady.

Birinshiden, biz úshin úıren­shikti dúnıe­ler únemi ózgerip otyrady, tipti qazir álemdik tártip syndarly jáne kúrde­li ózgeristerge ushyrap jatyr. Jal­py al­ǵanda, halyqaralyq qaty­nastar bıpo­lıarlyq júıeni buz­ǵannan beri, tolyqtaı retke keltirilgen joq. Onyń ústi­ne keıbir jaǵdaılarda olar kúr­delene tústi de, boljap bilý múm­kin emes bolyp ketti.

Tájirıbe qazirgi zamanǵy kóp­tegen máselelerdi kúsh arqyly sheshýdiń joldary joq ekenin aı­qyn kórsetedi. Kúshpen áreket etý pozısııasy tek jańa qıyndyq týdyrady. Sonyń kesirinen bútindeı memleketter (Aýǵanstan, Lıvııa, Sırııa, Irak jáne basqalar) ydyraý sheginde tur.

Mundaı kózqaras sózsiz álemdik saıasattaǵy qaqtyǵystar keńistiginiń keńeıýine soqtyrady. Biraq bul faktordy álemniń barlyq elderi  birtindep túsinip keledi. Qarsylasý búgingi kúni eshkimge paıda ápermeıdi, al qazirgi jaǵdaıda janjaldardy (ekonomıkalyq, saıası nemese áskerı) ýshyqtyrý arqyly áldebir taraptyń jeńip shyǵýy múmkin emes.

Halyqaralyq qatynastar da­mýynyń jańa kezeńi bastal­ǵanyn áıgileıtin sıpattar da kórine bas­tady. Onyń mazmuny álemdik prosesterdi ózara senim bildirý men pozıtıvti yntymaqtasý arqyly júrgizý bolmaq. Mundaı tásildiń jarqyn mysaly – Kaspıı jaǵalaýy elderiniń Aqtaýda ótken besinshi sammıtinde qabyldanǵan Kaspıı teńiziniń quqyqtyq már­te­besi týraly konvensııa. Barlyq qatysýshylar men belgili sarapshylar bul tarıhı kelisimdi bekitýde  Qazaqstan men onyń syrtqy saıasatynyń sheshýshi ról oınaǵanyn moıyndady. Bul másele sońǵy 30 shaqty jyl boıy kún tártibinen túspegen. Mundaı kúrdeli máseleni beıbit ári baısaldy túrde sheshý – halyqaralyq qatynastardyń damý jolynyń bolashaǵyn pash etetin bir kórinis ispetti. 

Osyǵan baılanysty halyq­aralyq qatynastardyń damýyn­daǵy jańa kezeńniń belgileri aıqyn baıqalady. Onyń máni óza­ra senimdilik pen oń yntymaq­tas­tyq jaǵdaıynda álemdik úr­dis­terdiń damýy bolmaq. Osyn­daı kózqarastyń jarqyn mysaly – Qazaqstannyń bıylǵy qań­tar aıyndaǵy BUU Qaýipsizdik Keńe­sine tóraǵalyq etýi nátıjesinde qabyldanǵan bastamalar. Al bul bastamalar is júzinde elder men belsendilerdi antııadrolyq qozǵalysqa neǵurlym kóptep tartý arqyly oryndalmaq.

Ekinshiden, qazir baıqalyp otyrǵan saıasat pen halyqaralyq qatynastardaǵy týrbýlenttiliktiń bir sıpaty – jańa jáne árdaıym jaǵymdy bolyp shyqpaıtyn prosester. Máselen, tutas bir baǵytqa aınala bastaǵan popýlızmniń taralýy. Kóptegen sarapshylar muny búginniń ózinde jańa «qalypty jaǵdaı» dep ataıdy.

Popýlızm órshýiniń túp sebebi – mynadaı obektıvti máseleler: ekonomıkalyq ósý ortalyqtarynyń aýysýy men sodan týatyn áleýmettik teńsizdik, buqaralyq kóshi-qon jaǵdaıynda mádenı erekshe­lik­terdi joǵaltý qorqynyshy, sonymen qatar shýly lańkestik shabýyldar men qyl­mystar sanynyń ósýi jáne olardy de­magogterdiń násildik nemese dinı negizderdegi ksenofobııa men arazdyqty qozdyrý úshin paıdalanýy.

Bul máselelerdiń qarapaıym sheshimi joq, ony popýlıster jaqsy biledi, olarǵa barlyq keleńsiz jaıttar úshin kináni úki­met­terge jáne qazirgi halyq­aralyq qatynastar júıesine taǵý anaǵurlym ońaı. Osyndaı kóńil kúı sońǵy kezderi, ásirese Eýropa odaǵy elderinde baıqalady.

Keıbir eýropalyq dıplomattar jalpy dástúrli ınstıtýttar álsirep, olardan buqaranyń kóńili qalyp, úkimetterge, saıası partııalarǵa, sottarǵa, BAQ pen qarjy mekemelerine degen senimi joǵaldy dep paıymdaıdy.

Qalaı bolǵanda da, Eýropada qoǵamnyń saıası, qarjylyq jáne ıntellektýaldyq ısteblıshmenti jeńiliske ushyrap jatyr, tehnokrattar popýlısterge jol berip, ultshyldar men dástúrshilder lıberaldar men jahandanýdy jaqtaýshylardy yǵystyryp barady. Bul Eýropa odaǵyndaǵy da­myǵan elderdiń ózinde baıqalady.

Jańa álemdik tártipti sıpattaıtyn taǵy bir tendensııa – proteksıonızm de turaqty sıpatqa ıe bolyp otyr. Bunyń sıpaty – keıbir elderdiń oqshaýlanýy, saýda-ekonomıkalyq qatynas­tardyń kópjaqty formatynan jeke, aımaqtyq sıpatqa kóshýi. Muny jekelegen sarapshylar «deglobalızasııa» dep baǵalaıdy.

Biraq, eń bastysy, bir or­ta­lyqtan taralatyn úrdiske aı­nalǵan bul trendterdiń damyǵan elderden birte-birte damýshy elderge taralýy alańdatady. Bul, ásirese, Eýropada jumys isteıtin dıplomattarǵa málim dúnıe. 

Úshinshiden, ekonomıkalyq jáne saıası damýdyń álemdik orta­­­lyǵy birtindep Azııaǵa aýy­syp keledi, al Or­ta­lyq Azııa aıma­ǵyn­­­daǵy ishki dıalogti qurý onyń damýyn aı­qyn­­daý­­shy úr­dis­ke aınalyp otyr. Bul faktor ke­le­shekte uzaqmerzimdi ózgeristerdiń negizgi qozǵaýshy kúshi bolyp qalýy yqtımal.

Buryn damýshy elder jańǵyrý prosesine qýyp jetý prınsıpi boıynsha ilesip otyrýǵa májbúr boldy, búgin kóptegen Azııa eliniń mysalyna súıensek, olar damýdyń jahandyq dınamıkasyn qalyptastyryp otyr. Qazaqstan úshin bul trend aıryqsha ma­ńyzdy, óıtkeni Ortalyq Azııa kóp­tegen baǵalaýlarǵa sáıkes jahandyq ekonomıkanyń shetki aımaqtarynan onyń belsendi ortalyǵyna aınalýǵa bet burdy.

Qazir «Bir beldeý – bir jol» atty Qytaı bastamasynyń aıasynda qurylǵan kólik ınfra­qu­rylymy boıynsha ótetin bolashaq qýatty júk aǵymdarynyń ósýi týraly kóptegen boljam bar. Jalpy alǵanda, osyndaı boljamdarmen, ásirese qazirgi zamanǵy Jibek jolyn qalpyna keltirý baǵytynda áreket etýshi kóptegen jahandyq jáne aımaqtyq oıynshylardyń belsendiligin eskere otyryp (bul shyn máninde, Qytaıdyń syrtqy saıasatynyń basty maqsaty) kelisýge bolady. Alaıda Or­ta­lyq Azııanyń damýyna tán áleýetti túgel júzege asyrý úshin Qazaqstanǵa jáne kórshilerimizge kóptegen ekonomıkalyq jáne dıplomatııalyq máseleni sheshýge týra keledi.

Birqatar sarapshynyń baǵa­laýy boıynsha, Ortalyq Azııanyń barlyq elderiniń tabysty da­mýynyń kilti aımaqaralyq ynty­maqtastyqqa belsendi qaty­sýynda jatyr. Bul ıdeıa aımaq halyqtarynyń tarıhı, geogra­fııalyq, mádenı, tildik jáne dinı qaýymdasýynyń irgeli alǵy­sharttaryna negizdelgen jáne turaqty áleýmettik-ekono­mıkalyq damýyn, taýarlardyń, qyzmetterdiń, kapıtaldyń jáne jumys kúshiniń erkin qozǵalysy, halyqtyń turmys deńgeıin kó­te­rý jáne onyń qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý úshin syrttan tón­gen qaýippen tıimdi kúresý úshin quqyqtyq, ekonomıkalyq jáne uıymdastyrýshylyq jaǵ­daı­lar­dy qalyptastyrýǵa arnal­ǵan. Ortalyq Azııa elderi­niń tu­raqty áleýmettik-ekono­mıka­lyq damýy úshin jaǵdaı týǵy­za­tyn ekonomıkalyq máse­le­ler­di sheshýge jáne memle­ket­aralyq quqyqtyq qatynastardy qalyp­tastyrýǵa kúsh jumyldyrý qajet.

Tórtinshiden, halyqaralyq yntymaq­tastyq júıesi, tutastaı alǵanda, ózgerdi, ol shynymen adamdardyń, taýarlar men ka­pı­taldardyń sheksiz aýqymdy qoz­ǵalysyn qamtyǵan jahandyq júıege aınaldy. Buǵan qosa, órke­nıettiń tehnologııalyq negizi ózgerdi: ártúrli telekommý­nı­kasııalardyń arqasynda bizdiń álem búgin aqparattaný jaǵynan ashyq jáne qanyqqan. Qazaqstanǵa yntymaqtastyq ornatý jaǵynan tarıhı baılanysy ertede úzilip qalǵan jańa elder men óńirler ashyldy. Buǵan jarqyn mysal retinde Qazaqstanmen asa tyǵyz tarıhı jáne mádenı baılanystary jandanǵan Ven­grııamen saýda-ekonomıkalyq baılanystardy damytýdy aıtýǵa bolady.

Sonymen halyqaralyq qaty­nastar júıesiniń odan ári damýy burynǵydan da qyzyq­ty jáne boljamdy bolatyny kórinip tur. Búgingi ózgeris­ter, bolashaq dúnıeniń biz oıla­ǵan­nan aıtarlyqtaı erekshelene alatyndyǵyn baıqatady. Qazaq­stan álemge  barǵan saıyn ashyq ári transparentti elge aınalyp, jahandyq prosesterge belsene qatysyp jatyr. Bo­la­shaqta beriktigimizdi synaıtyn ana­ǵur­lym qyzyqty kezeńderdi bastan ótkeremiz. Aınaladaǵy álem Ortalyq Azııadaǵy jaǵdaı sııaqty tez ózgerip barady, taıaý ýaqytta jańa qıyndyqtar ǵana emes, jańa múmkindikter de aldymyzdan shyqpaq.

Qazaqstanǵa jáne bizdiń qoldanystaǵy dıplomatııamyzǵa jasalǵan taldaý Prezı­dent Nur­sultan Nazarbaevtyń sheshim­­deriniń, josparlary men ıdeıa­larynyń oıdaǵydaı júzege asyp, jalǵasyn taýyp, jańa, únemi ózgermeli qorshaǵan shy­naıy dúnıeden úılesimdi oryn ıe­len­geni anyq ekendigin kórsetedi. Munyń bar­ly­ǵy elimizdi álemge tanytyp, bedelin  kúsheı­tedi.

Ázirge aıqyndala túsken jaıttar mynalar: Qazaqstan jahandanýdyń jańa prosesterine der ýaqytynda ilesip ketti jáne halyqaralyq yntymaqtastyqqa belsene kirdi. Biz tańdaǵan syrtqy saıasat­tyń qaǵıdattary, ıaǵnı pragmatızm, kópvek­tor­lyq jáne ulttyq múddelerge qatys­ty múl­tiksiz aınymas ustanym ábden se­nim­nen shyqty dep qorytyndy jasaýǵa bolady.

Nurbah RÚSTEMOV,

Qazaqstannyń Majarstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi