Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý maqsatynda, baıtaq elimiz terrıtorııasynda ornalasqan jalpyhalyqtyq mańyzǵa ıe, ult ómirinde aıryqsha orny bar tarıhı nysandar, kórkem landshafty tabıǵat komponentteri, ejelden kele jatqan kıeli jerler tizimge alynyp, olardy joǵary deńgeıde nasıhattap, osy arqyly jas urpaqtyń sana-sezimine otanshyldyq ıdeıasyn sińirý, sonymen qatar tarıhı-týrıstik baǵytta jumystar uıymdastyrý qolǵa alynǵan edi.
Bul isti júıeli atqaryp shyǵý úshin ótken jyldyń mamyr aıynda elordadaǵy Ulttyq mýzeı janynan «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy qurylǵan bolatyn. Búginderi atalmysh ortalyq kóptegen jumys atqardy. Alda atqaratyn sharýasy qandaı? Osy suraqqa tolyqqandy jaýap alý úshin «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy jetekshisiniń orynbasary Batyrhan JUMABAEV myrzany sózge tartqan edik.
– Batyrhan Elikuly, sizderdiń buǵan deıin atqarǵan jumystaryńyz jaıly gazet oqyrmandary tolyq habardar. Endeshe, alda atqarylatyn ister jaıynda aıtyp ótseńiz?
– «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qurylǵan «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy qurylǵanyna jyldan asty. Osy aralyqta kóptegen sharýalar atqaryldy. Joǵaryda ózińiz aıtqandaı, onyń bári baspasóz quraldarynda aıtyldy, jazyldy. Sondyqtan ótkenge toqtalyp jatpaı, alda atqarylatyn ister jaıly aıtaıyn. Iаǵnı bizde jumystyń ekinshi kezeńi bastaldy. Buǵan deıin biz «Qasıetti Qazaqstan» jobasy negizinde el aýmaǵynda ornalasqan tarıhı nysandardyń tizbesin quryp, olardyń árbirine ǵylymı-saraptama jasatqan bolsaq, kelesi kezekte respýblıka aýmaǵynan tys jerlerdegi ult tarıhyna qatysy bar nysandardy zertteý-saraptaýdy qolǵa almaqshymyz. Jumys ázirge TMD kóleminde júrgiziledi. Atap aıtqanda, zertteý nysanyna Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan sııaqty kórshiles respýblıkalar qamtylyp otyr. Jospar boıynsha aldaǵy qyrkúıek aıynda mádenı-barlaý ekspedısııasy jolǵa shyǵady. Bulardyń arasynda arheolog, kóne jazba mamandary, tarıhshy-etnolog ǵalymdar bar. Jumys toby áýelgi kezekte О́zbekstan jerinde jatqan uly tulǵalarymyz Áıteke bı, Tóle bı, Jalańtós batyr, sondaı-aq Besqala mańynda máńgilik turaq tapqan Syrym batyr Datuly qatarly atalarymyzdyń basyna baryp, mazardyń qazirgi jaıymen tanysady. Sonymen birge bul adamdar jaıly jergilikti ólketanýshylar nendeı pikirde, zerttelý jaıy qalaı, osynyń bárin anyqtaıtyn bolady
.
Kelesi kezekte Reseı tur. Tarıhymyzdyń bir pushpaǵy sonda jatyr. Jaqynda ǵana habar alyp otyrmyz. Túmen oblysynda Kenesarynyń úzeńgiles serikteriniń biri Baýbek batyrdyń zıraty bar eken. Sol sııaqty Astrahan oblysynda Qurmanǵazy babamyzdyń jáne Orynbor irgesinen Kishi orda hany Ábilqaıyrdyń áıeli Bopaı hanymnyń mazary tabylypty. Ekspedısııa músheleri osy nysandarǵa barmaqshy.
– Joǵarydaǵy mádenı-barlaý ekspedısııasy tek nysandardy ǵana aralaı ma, álde kórshi elderdegi arhıvtik mekemelerge baryp, qujattamalarmen tanysý múmkindigi qarastyrylǵan ba?
– Ol jaǵy qarastyrylǵan. Mysaly Omby óńirinde Shoqan oqyǵan kadet korpýsy, Musa Shormanulyna qatysty qujattyq dúnıeler kóp. Sonymen qatar Alash qaıratkerleriniń kóbi Reseıde bilim alyp, qyzmet atqarǵandyqtan olarǵa da qatysty qujattyq tarıhı derekterdi súzip qaıtý oıda bar.
– Jumys qashan aıaqtalady?
– Jyldyń aıaǵyna deıin bitýi tıis. Jınaqtalǵan ekspedısııa materıaldaryn kelesi jyldyń basynda tolyqqandy ǵylymı monografııalyq jınaq retinde jaryqqa shyǵarmaqpyz.
– Aıtpaqshy, «Qasıetti Qazaqstan» jobasy boıynsha shyǵarylyp jatqan bes tomdyqtyń bıylǵy kezekti tomdyǵy daıyn boldy ma?
– Árıne daıyn. Jyldyń aıaǵyna deıin ózińiz aıtqan ekinshi tom shyǵady. Bul jınaqqa Atyraý, Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý oblystary aýmaǵynda ornalasqan qasıetti, kıeli oryndar jaıly tolyq aqpar qamtylyp otyr. Taǵy bir atap óterlik oqıǵa, ótken jyly eki tilde jaryq kórgen «Qazaqstannyń jalpyulttyq qasıetti nysandary» jáne «Qazaqstannyń óńirlik qasıetti nysandary» atty eńbekterdi syrttaǵy konsýldyq qyzmetter arqyly izdeýshiler shyǵyp jatyr.
Sondaı-aq bıyl áleýmettik jelilerge yńǵaılastyrylyp, elimizdegi kıeli nysandardy dáripteýge arnalǵan 30-ǵa jýyq beınerolıkter jasalsa, kelesi jyly bulardyń sanyn 60-qa jetkizý josparlanyp otyr.
Sonymen qatar kıeli oryndardyń sulba-beınesin 3D skanerleý arqyly sıfrlandyrý isi qolǵa alynýda. Qazaqtyń jalpaq tilimen aıtsaq, bulaı jasaý arqyly nysannyń qazirgi beınesin saqtap qala alamyz. Alda-jalda onyń bir jeri búlinse, sıfrlanǵan nusqasyna qarap qaıtadan qalpyna keltirýge múmkindik bar. Dál qazir osy baǵytta túsirilim jumystary Mańǵystaý jerindegi Beket ata eskerkish kesheni men «Bókeı Ordasy» tarıhı-mádenı kesheninde júrip jatyr. Aldaǵy kúnderi elimizdegi jalpyulttyq qasıetti nysandardyń barlyǵy osylaı sıfrlandyrylady. Iаǵnı qarapaıym adam qajetti nysanǵa barmaı-aq áleýmettik jelilerge júktelgen ınteraktıvti nusqasyn aýdaryp-tóńkerip, asty-ústin, ishi-syrtyn tolyq kóre alady.
– О́tken jyly «Qasıetti Qazaqstan» kartasy jasalǵan bolatyn. Bıyl buǵan qandaı ózgerister enip jatyr?
– Karta qazir jetildirilý ústinde. Buryn qajetti nysandardy topografııalyq orny arqyly belgilep kelsek, budan bylaı atalmysh nysan jaıly úsh tilde tolyq aqpar beretindeı tehnıkalyq turǵydan jetildirildi. Osy joba boıynsha jalpyulttyq deńgeıdegi 100 nysan tolyq jasalyp shyqty. Biraq mundaǵy 100 nysan jekeleı alǵanda 185 obektini quraıdy. Mysaly barlyq qazaq batyrlary jeke-jeke eseptelmeı, barlyǵy «Qazaq batyrlary» degen atpen bir nysan retinde tirkelip tur. Osylardy 3D nusqamen kartaǵa engizgende árqaısysyn jeke-jeke jasadyq. Bulardy kórip tamashalaýǵa nıet etken adam QAZMAP. kz saıtyna kirse jetip jatyr. Aldaǵy kúnderi bul saıttan qol telefonyna júktep alatyndaı jeńildetilgen nusqasy daıyndalý ústinde.
– Sizder aınalysyp otyrǵan jobanyń bir tarmaǵy otandyq týrızmdi damytý emes pe, osy maqsatta qandaı ister atqarylyp jatyr?
– Ortalyq «Qazaq týrızm» ulttyq kompanııasymen ortaq memorandýmǵa qol qoıdy. Mundaǵy maqsat – elimizdegi qasıetti nysandardy týrızm kózine aınaldyrý. Joǵarydaǵy kelisim boıynsha qasıetti nysandar týrızm kompanııalarynyń týrpaketine enip jatyr. Al bizdiń taraptan olardy kıeli nysandar jaıly ǵylymı tolyq saraptalǵan ádistemelik aqparat-nusqaýmen jabdyqtaý. Áıtpegende, nysan basyndaǵy shyraqshynyń ertegi-áfsanasyna kókiregi oıaý adamnyń senýi qıyn.
Ekinshi atap óter dúnıe, joǵarydaǵy týrıstik kompanııalar biz jasaǵan beınerolıkterdi sheteldik saıahatshylarǵa jiberip, eldegi kıeli nysandarymyzdy olarǵa tanystyrýda. Odan keıin elimizdegi Syrtqy ister mınıstrliginen bizge jetken aqparat boıynsha, aldaǵy qyrkúıek aıynda AQSh-tan birneshe ınfotýrıster Túrkistan óńirine kelmek. Solarmen baılanys jasaýdyń tetigi oılastyrylyp jatyr.
Aldaǵy kúnderi Vengrııadaǵy «Majar-Turan» qoǵamdyq birlestigimen yntymaqtastyq ornatý arqyly ejelgi babalarymyz ǵundar tarıhyna qatysty irgeli zertteý júrgizýdi qolǵa almaq oıdamyz. Eń bastysy, kúzde respýblıkalyq ólketanýshylar forýmyn ótkizemiz. Bul isti oryndap shyǵýǵa Aqmola oblysynyń ákimdigi nıet tanytyp otyr.
– О́lketanýshylardy qalaı irikteısizder jáne taǵy bir suraq, sizder bekitip qoıǵan jalpyulttyq nysandar sany bolashaqta ózgerýi múmkin be?
– Ortalyq elimizdegi barlyq ólketanýshylardyń elektrondy bazasyn jasap, olardyń erekshelegin naqtylady. Mysaly ol adam shejireshi me, tarıhshy ma, mýzykant pa nemese jer ataýlarynyń bilgiri me, osyǵan toqtaldyq. Osy turǵydan irikteımiz. Sonymen qatar bul adamdardyń jazǵan eńbekteriniń bıblıografııalyq katalogyn jasap jatyrmyz.
Árıne bekitilgen jalpyulttyq 100 nysan qatyp qalǵan dúnıe emes. Qazirdiń ózinde keıbir óńirlerden jalpyulttyq deńgeıdegi qasıetti nysandarǵa qosymsha usynystar túsip jatyr. Mysaly Soltústik Qazaqstan oblysy, Aıyrtaý aýdanynda «Aqan seri» deıtin aýyl bar. Munda ataqty Aqan seri Qoramsauly jerlenipti. Odan keıin Baıanaýyl-Ertis óńirine aty málim Sultanbek sultan deıtin tulǵa ótken. Osy kisiniń ordasy tabyldy. Bul nysandar jaıly ǵylymı-saraptamalyq keńeste talqylaý júrip jatyr.
– Bıyl kórshi TMD elderine mádenı-barlaý ekspedısııasyn attandyryp jatyrsyzdar, bul is keleshekte alys shet memleketterde jalǵasýy múmkin be?
– Ábden múmkin. Jyldyń basynda ótken saraptamalyq komıssııanyń otyrysy kezinde bul másele kóterildi. Bul sharýa 2019 jyldyń jumys josparyna kiredi dep oılaımyn. Aldyn ala aıtarym, jobada Qytaı, Sırııa, Túrkııa, Mysyr jáne Mońǵolııa elderi qamtylýy múmkin.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»