Qalamger qazynasy

Bul kórnekti qalamger Kemel Toqaevtyń 95 jyldyǵyna oraı shyqqan – mereıtoılyq bes tomdyq.

Kemel Toqaevtyń súbeli shy­ǵarmasy «Soldat soǵysqa ketti» romany birinshi tomǵa berildi. Romanǵa berilgen «Uly Otan soǵysynda 22 ja­synda erlik ólimmen qaza tapqan polıtrýk Qasym Bol­taevqa arnaımyn», degen epı­grammaǵa qarap avtordyń bul shyǵarmasyna aıryqsha shynaıylyqpen, kókeıin tesken tebirenisti kúı­men tol­ǵaı qalam terbegenin kóremiz. Kó­lemdi shyǵarmanyń qury­lymdyq júıesi de «Soldat kúndeliginen» úzindilerimen tuz­dyqtala otyryp, maı­dandaǵy qaharly kúnder psı­hologııasy men panora­masy táptishteı taratylady. Oqıǵalardyń jelisi maı­dandaǵy ómirdi jan-jaq­ty sýretteý arqyly bar qy­rynan kórinedi. Soǵystyń ór­tine kep túsken órimdeı jas jaýyngerlerdiń obra­zy kóz aldyńa keledi, so­ǵys­tyń qaı­ǵy-qasireti men qatygezdigi ja­nyńdy túr­shik­tiredi. Jaraly jaýyn­gerler ómiri, onyń jan qına­lysy, ajal aýzyndaǵy ar­pa­lys, julynǵan aıaq pen janshyl­ǵan denelerdiń qanǵa boıalǵan kórinisteriniń qaz-qalpynda berilgeni sondaı, sol surapyl shaıqastyń kýágerine aınalasyń. Jarylǵan bomba men jaýǵan oqtyń ortasynda júrgen jaýyngerlerdiń syn saǵatta ózin qalaı ustap, qalaı kórsetetini, olardyń árqaısysynyń bir-birine uqsa­maıtyn kózqarasy, ómirge qushtarlyǵy, batyldyǵy men batyrlyǵy, soǵan qosa keıbir keıipkerleriniń qorqaqtyǵy men satqyndyǵy, pushaıman pendeligi sekildi, áıteýir adamda bolatyn qasıetterdiń bári romanda shynaıy sýretteledi.

Qalamgerdiń shyǵarmalar jınaǵynyń birinshi tomyna «Soldat soǵysqa ketti» romanymen qatar «Túnde atylǵan oq», «Tasqyn» povesteri be­rilgen.

Ekinshi tomǵa berilgen qalamgerdiń kezekti kúrdeli shyǵarmasy – «Sońǵy soqqy» romany. Kúrdeli dep erekshe ataýymyzdyń máni mynada. Aldymen qalamgerdiń tańdaǵan taqyrybyna tereń zertteýshilikpen baryp, ót­ken ómirdiń qıyn-qystalań sha­ǵyndaǵy deregi men dáıegi, shyndyǵy men ańyzy aralasyp ketken oqıǵalardyń tinin ashýǵa taısalmaı barǵany tánti etse, dáýir tynysyna saı dúbirli oqıǵalardyń, oǵan qatysty jandardyń qareketi men kúresiniń qupııa syrlaryn asha otyryp sýretteı bilýdegi qalamgerlik tabandylyǵy qapysyz sheberligimen baýrap alady. Osy taqyrypty ıgerý jolynda qandaı qıyndyqtar men kedergilerdiń baryn bile tura qalamyn qaısarlyqpen silteı bilýine qarap qalamger­diń rýhanı qýatynyń qandaı bolǵanyn baǵalaý qıyn bola qoımas. Shyndyǵynda, bul roman­nyń oqıǵalary men keıip­­kerleriniń naqtylyǵy men derektiligi – ótken ómirdiń qu­ıyn jelin quryqtaı bilýmen para-par derlikteı edi.

Úshinshi tomnyń úlesine «Uıasynan bezgen qus» romany men «Qastandyq» povesi tıipti. Jalpy, shytyrman oqıǵalardyń ómirdegi bolmysyn tereń ári ózindik turǵyda tanyp biletin, shylaýynda ketpeı onyń logıkalyq qısyny men damýyn zerdeleı alatyn qalamger ár shyǵarmaǵa shynaıy shyndyqty arqaý etýi – onyń qalamgerlik kredosy deýge bolady. Oqyrmanyn baý­rap áketetin «Uıasynan bezgen qus» týyndysynan da osy bir izgilikti ári ılanymdy ustanymdy kóremiz. Mundaǵy aǵaıyn arasynyń tatýlyǵy, qyzǵanyshtyń quryq boılamaıtyny, kórealmaýshylyq, mas­kúnemdik, zınaqorlyq sekil­di adamı qasıetter men qun­dy­lyqtardy oqıǵalardyń tuz­dyǵy ete otyryp, Shege­baı men Noıandardyń «jymyn bil­­dir­meıtin jylan» jú­ris­te­rin áshkereleıtin milısa qyz­met­kerleriniń eńbegin boıa­masyz sýretteıdi. Mundaǵy «Uıasynan bezgen ońbaıdy...» sózi ult uıasyn qadirleýge ula­syp jatqanyn meńzeý – shy­ǵarmanyń tastúıin tolǵamy.

Qalamgerdiń kóp ter tók­ken taqyryby, qazaq prozasyna tyń úrdis ákelgen shy­ǵarmalary negizinen kópke málim – shytyrman oqıǵaly povesteri. Bul povesteri – baıyppen zer salýdy, qalamger izdenisiniń turaqtylyǵy men tabandylyǵynyń aıqyn aı­ǵaǵyndaı bolǵan jemisti eń­bekter. Bul prozaǵa kelgen jańa janr, kúrdeli de tár­bıelik máni zor, oqyrmandy baýraý jaǵynan utqyr da ushqyr detektıv janrynyń sheberi retinde tanylǵan qa­lam­gerdiń shyǵarmashylyq iz­­denistegi jemisti de je­ńis­ti jyldary ispetti. Qalam­gerdiń bul shyǵarmalary («Sar­ǵa­banda bolǵan oqıǵa», «Kósh­pendi úıdiń qonysy qaı­da?», «Taýdaǵy jańǵyryq», «Kó­mes­ki iz», «Soldat qabiriniń ba­synda») tórtinshi tomnan oryn alǵan.

Besinshi tomnan oqyrman kóńildi qyzyqtyratyn saýal­darǵa jan-jaqty jaýap-syr­lar­dy, tolǵam-oılardy qa­laýyn­sha taba alady der edik. Mundaǵy Kemel Toqaev ómirjoly, otbasy, ótkeni men kórgeni jaıly uly, memleket jáne qoǵam qaırat­keri, qazaq dıplomatııasynyń kórnekti tulǵasy Qasymjomart To­qaev­tyń «Áke týraly oı-tol­ǵaýy» essesi erekshe qyzy­ǵý­shylyq týdyrady jáne as­qan yqylaspen oqylady dep bilemiz. Áke men anaǵa degen perzenttik mahabbatpen tógilgen tolǵaýda ata-anasyn súıip, ony qurmettep ótken, olardyń jaqsylyǵy men qýanyshyn ińkárlikpen eske alǵan, ony ómir boıy ulyq tutyp úkileı bilgen uldyń saǵynyshqa toly kóńiliniń móldir monshaqtary qaǵaz betine qaz-qalpynda túsken, baıansyry áserli de aıryqsha qasterli. Júrekti terbep, kóńilge nur quıady, perzenttik adaldyqtyń osyn­shalyq páktigi men parasat­tylyǵy, tańǵy shyqtaı tazalyǵy eriksiz tánti etedi. Baıandaýy baıypty, tolǵaýy tebireniske toly ómirbaıandyq esseniń jazylýy keremet, odan alar áser de aıryqsha bolaryna kámil senimdimiz.

Árbir shyǵarma qalamgerdiń jan tolqynysynan baryp týady. Ondaǵy keıipkerler, oqı­ǵalar, oılar men sezimder tol­ǵanysy qalamgerdiń ómirlik tanymy men talǵamynyń, saraptaýy men saralaýynyń jelisi men jemisi.

Kemel Toqaevtyń bolmysyn, qalamgerlik qarymyn taný úshin jazǵandaryn oqý kerek. Al oqyǵan jannyń óz dáýi­riniń bolmysyn kór­kem sózben kestelegen qalam­ger­diń eńbegine rııa­syz yqy­lasty bolary sózsiz.

Bes tomdyq – qalamgerdiń kemel qazynasy.

Jaqaý DÁÝRENBEKOV,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty,

«Ana tili» baspasynyń dırektory