1977 jyl. Qańtar aıynyń alǵashqy aptasy. Jumys bólmeme (Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Ádebı qorynyń dırektory kezim) bir kelinshek qoltyǵynan demegen báıbishe keldi. Reńdi kisi. Joǵary shyǵaryp, dıvanǵa jaıǵastyrdym. Jón surastyq. Maǵjan aǵa Jumabaevtyń zaıyby Zylıha apaı eken. Maǵan sharshańqy keıippen qarap:
– Meni «halyq jaýynyń qatyny» dep bul lıtfondyǵa jolatpaı qoıǵan, jolattyrmaı qoıǵan, Maǵjan aǵańnyń álgibir «dostary», – dep myrs etti de: – Qalqam, Maǵjandy bilesiń be? – dedi.
– Bilem, apaı, bilmegende she?! Mende bes-alty óleńiniń, «Batyr Baıan» dastanynyń kóshirmeleri bar, – dedim. «Qyz-kelinshek kezińizde tym sulý bolǵanǵa uqsaısyz, Maǵań «Bárinen de sen sulý» óleńin sizge arnaǵan-aý!» dep oılap ta úlgirdim.
– Murattyń aıtýymen keldim, seni maǵan syrttaı tanystyrǵan – sol Murat iniń. Muhtar Áýezovtiń balasy. Al endi sózdi kóbeıtpeıin, ýaqytyńdy almaıyn, buıymtaıymdy aıtaıyn, – dedi de, óz ómirin qysqa ǵana áńgimeledi. Jasy seksenge jýyqtaǵan. Zeınetaqysy mardymsyz, páteraqydan onsha artylmaıtyn kórinedi.
– Apaı, qaǵaz degen pálesiz eshteńe rettelmeıdi ǵoı, ótinish jaza qoıyńyz, – dep bir paraq qaǵaz ben qalam usyndym. Apaı:
– Á, ony aldyn ala jazyp qoıǵanbyz, myna qaryndasyńda, – dedi de, kelinshekke ıek qaqty.
Qordyń «Qaıtys bolǵan jazýshylardyń otbasy múshelerine járdem» deıtin baby bar edi, sonyń negizinde aqshalaı kómek kórsettim. Apaı rıza boldy. Sodan keıin de jyl saıyn keıde bir márte, keıde eki márte járdemdesip júrdim. Bir kúni úıine qonaqqa shaqyrdy. Bara almadym, bir sharýa bóget bolyp qaldy. Erteńinde bir bótelke shampan, bir qorap tort alyp baryp, keshirim ótindim. Tımırıazev kóshesinde, sonaý jyldary Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy Jumabek Táshenov bergizgen bir jarym bólmeli páterde turady eken.
– «Dom tvorchestva» dedi me, bir úlken úı saldyryp júr dep estidim, sonyń jumysynan qolyń tımeı qalǵan shyǵar, túsinem, renjigen joqpyn. Oljas pen Murat keldi, sen kele alǵanyńda, tipti jaqsy bolatyn edi, – dedi balasha qalbalaqtap.
...Zylıha apaımen shúıirkelesip júrgen kúnderdiń birinde ol kisige:
– Apaı, Maǵańnyń qolyńyzda bar shyǵarmalarynyń bárin maǵan berińiz, neshe dana qajet deseńiz, sonsha etip máshińkeleteıin, kitap etip túpteteıin.
– Qalqam, Maǵjan áli aqtalǵan joq qoı?! Saǵan da... – dep múdirgen, seskenińkiregen apaıdy:
– Apaı, men saspaı, siz saspańyz, – dep ázildep: – Túptetip, ázirlep qoıaıyn, aıymyz ońynan týatyn kún bolar, sonda baspaǵa tapsyra qoıýǵa daıyn tursyn, jaraı ma? – dedim.
Talaı taýqymet tartqan, san aldaý-arbaý kórgen jannyń ózime sener-senbesin boljaı almasam da, marqum aqyn aǵamyzdyń ádebı murasyn qalaıda barynsha jınaqtaý, uqyptap saqtaý kerektigin oılaǵanmyn. Apaı páteriniń aýla jaqtaǵy terezesine moınyn buryp, syrtqa kóz tastap, birer mınótteı únsiz otyrdy da, oıymdy oqyp bolǵandaı-aq:
– Ǵabbas qalqam, saǵan senemin, – dedi. Daýysy dirildep shyqty. Júregim julqyp qalǵandaı bir kúı keship, óne boıym ysı qaldy. Sol áredikte maǵan jaılap burylyp qaraǵan apaıdyń kózinen jas yrshyp ketti...
Maǵańnyń óleń-dastandary, ádebı aýdarmalary jarııalanǵan gazet-jýrnaldardy izdep tabý, kóshirme jasatyp alý, árıne apaıǵa qıyn bolǵan. Aqy-pulyn tóleý bylaı turypty, kedergi-kesir jeterlik kezderde ashyq izdeýdiń ózi qandaı táýekeldi qajet etti desek she?! Kúıeýine jaǵylǵan kúıeni ketirý úshin jan tynyshtyǵyn umytqan, Maǵań alǵash 1934 jyly tutqyndalǵanda sońynan «Itjekkenge» baryp, odan Maǵańnyń hatyn Máskeýge, Maksım Gorkııge jetkizgen, Maǵańnyń ol joly aqtalýyna birden-bir sebepshi bola bilgen, al ekinshi ret tutqyndalǵan erinen aırylǵan soń búgingi bizge de, keler urpaqqa da qajet qyrýar is tyndyrdy. Qolynan kelgeninshe qorǵanbaı qımyldap, syrǵa, júzik, saqına, alqa ataýlysyn satyp, gazet-jýrnal redaksııalarynan Maǵjan aǵanyń ádebı murasyn jınap, saqtap baqty. Apaı qaıtys bolǵannan keıingi eki-úsh jyl kóleminde keıbireýler ol kisi týraly: «aıtqanynyń bári – ótirik» dep ǵaıbat sóz aıtyp ta, jazyp ta júrdi, al Zyhańa qolbala bolyp ketken derlik janashyr týysy jýrnalshy Súnıat Bákenov Maǵańnyń da, Zylıha apaıdyń da ómirin jaqsy biledi eken (Almatyda turady, zeınetker), ǵaıbat sózderdiń orynsyz, uıat ekenin aıtty. Men oǵan sendim, sebebi: Súkeń – Jazýshylar odaǵymyzda kóp jyl qyzmet istedi, ne teris sózi, ne teris is-áreketi bolmaǵan syıly adam. Iá, kim ne dese de meıli, al, menińshe, Maǵańnyń shyǵarmalaryn jınap, saqtap, qyzǵyshtaı qoryp, bizge jetkizgeni úshin-aq Zylıha apaıdyń arýaǵyn qurmetteýge tıispiz.
– Men taba almaǵan óleńderi, basqa da dúnıeler áli de bary sózsiz. Meni «halyq jaýynyń qatyny» dep arhıvterge mańaılatpaıtyn, gazet-jýrnal redaksııasyndaǵylarmen til tabysý da ońaı bola bermedi. Keńshilik bolar kún týsa, Maǵjandy izdeýshiler shyǵar, az bolmas ta, qalǵanyn solar taýyp alar... – dep oılana sóılep sál kidirgeni, odan soń tańdanysty únmen: – 1923 jyly Táshkende arab árpimen shyqqan «О́leńder jınaǵy» kitabyn Ǵabıt Músirepov aǵalaryń alyp edi, bir jarym jyl boldy, nege ekenin bilmeımin, neshe ret telefon soqsam da, qaıtaryp berer emes, – dep, maǵan suraýly keskinmen qaraǵany áli kóz aldymda.
– Ǵabeńmen sóılesermin, berer, – degenmin.
Iá, Ǵabeńe telefon shalyp, ótinishimdi aıttym.
– Solaı ma-a? – dedi daýysyn aqyryn soza sóıleıtin daǵdysymen.
– Kitap kerek bolyp tur, búgin be, erteń be, tezirek berip jiberińizshi! – dedim. Biraz únsizdikten keıin:
– Jaraıdy, – dedi.
Kitaptaǵylaryn, gazet qıyndysyndaǵylaryn, máshińkemen, qolmen kóshirilgenderin jınaqtap, rettep, apaımen kelisim boıynsha tórt dana etip máshińkelettim. Eki tomǵa bólip túptettim. Birinshisine «Batyr Baıan», «Qorqyt» dastandary men 221 óleńin, ekinshisine Maksım Gorkııdiń Ana týraly áńgimeleriniń, Mamın-Sıbırıaktan, t.b. aýdarǵandaryn, maqalalaryn toptadym. Ol jumysqa tóler aqy ózime aýyrlaý bolǵan tusta syralǵy inim Murat Muhtaruly Áýezovpen aqyldasyp edim, ol sózge kelmesten kómektesti. Ádebı qor múshelerine Jarǵymyz boıynsha jylda, ne jylara aqshalaı kómek beretin retimiz bar-dy. Muratqa «Shyǵarmashylyq jumys kezindegi materıaldyq járdem jasaý» degen bap negizinde ótinish jazdyryp, «130 som berilsin» dep buryshtama soǵyp, býhgalterııadan aldyryp, baspalarmen baılanys jónindegi qyzmetkerimiz Toıboldyǵa Murattyń kózinshe tapsyrdym. Bir «qyzyq» jaıt: keıinde, 2014 jyly bolar, Murattyń bir suhbatynan: «Oljas Súleımenov bar bárimiz Maǵjannyń shyǵarmalaryn jınap qurastyrýǵa Ǵabbas Qabyshevqa aqsha jınap berdik» depti. «Jasyryn kitaptyń» jasalatynynan Oljas múlde habarsyz boldy. Oǵan senbedim de, aıtpadym. Nelikten ekenin bilmeımin: Murat inim bolmaǵan jaıtty «boldy» degeni. Onysyna, árıne jaýap qaıtardym...
Fotosýretterdi qarap otyrǵanymyzda on shaqty adam top bolyp túsken, kólemi jarty alaqandaı ǵana birine kóz toqtatyp:
– Apaı, myna fotoda kimder bar, qaı jylǵy? – dedim.
– Bul eger umytpasam, Maǵjan birinshi tutqynnan bosaǵannan keıin Máskeýde turǵanymyzda túskeni... Máskeýde dostary, joldastary boldy. Aleksandr Blokpen, taǵy basqa aqyndarmen aralasqan. Blokpen birge teatrǵa eki-úsh ret barǵanbyz.
– Munda Blok joq sııaqty, al Maǵań qaısysy? – dedim. Bloktyń fotolaryn kitaptarynan kórgendikten, munda joqtyǵyna shúbálanbadym, al beınesi kózimizden erte tasa bolǵan Maǵańdy tanı almadym.
– Blokpen de fotoǵa túskenimiz esimde, biraq ol fotony alǵan-almaǵanymdy bilmeımin, «baıtal túgil bas qaıǵy» bolǵanda nemizdiń, qaıda qalǵanyn biler es boldy ma bizde?!. Iá, andaǵyda Blok joq, al Maǵjan bar... – dep apaı asa ajarly jigit beınesin suq saýsaǵymen nusqańqyrady da, sonsoń basyndaǵy sary shaǵı oramalynyń bir ushymen áýeli Maǵańnyń beınesin, odan keıin basqalaryn aqyryn ǵana sıpaı súrtip, bir kúrsinip qoıdy...
– Apaı, bul fotony da alaıyn, úlkeıttireıin, – dedim.
– Ala ǵoı, – dedi.
Maǵańnyń fotobeınesin qoljazba-kitap kólemine saı 17x22 sm jasap, tórt dana shyǵarttym da, birinshi tomdarynyń betasharyna jelimdedim. Gazet-jýrnaldarda Maǵańnyń sharshańqyraǵan keıiptegi fotosy shyǵyp júrgen. Buırasyndaý shashy mańdaıyn jabyńqyraǵan, ózi buıyǵyńqyraǵan kúıdegisi. Al myna fotosynda Maǵań – jigittiń sultany! Bir kórgende-aq talaı kózdi sýyryp ala jazdaǵan shyǵar derlik sulý beıne! Onyń bir danasyn 2002 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetiniń redaksııasyna alyp baryp, jaýapty hatshy Erkin Jappasulyna tapsyrdym. «Maǵjan aǵamyz ǵajap kórkem bolǵan eken ǵoı!» dep tańǵaldy. Ol sýretti basqa da gazet-jýrnalǵa tarattym.
...Jasyryn jasalǵan tórt qostomdyqty Zylıha apaıǵa alyp bardym.
– Apaı, mine, daıyn boldy! – dedim, qýanyshymdy jasyrmaı.
– Rahmet, qalqam!.. Rahmet!.. Kóp... júz jasa! – dep qalbalaqtaǵan apaı
kóz jasyna ıe bola almaı, kitaptardy kezek-kezek sıpalaı berdi...
Qostomdyqtyń bir danasyn apaıdyń ózinde qaldyryp, ózgelerin: memlekettik arhıvke, ortalyq kitaphanaǵa, Ánýar Álimjanovqa bermek bolǵanbyz. Sony eskerip:
– Men úsheýin aparyp tapsyraıyn, siz áýre bolmańyz, jaraı ma? – dep edim, apaı basyn shaıqap, bilezikti oń qolyn siltep:
– Qalqam, men basqasha oılap otyrmyn. Arhıvke, kitaphanaǵa tapsyrmaıyq, olardy Ábdilda Tájibaev alyp, qurtyp jiberedi, ol Maǵjanǵa tirisinde jaý bolyp edi, ólisinde de áli jaý... bylapyt sóıleı beredi. Joq, kitapty onyń qolyna túsirmeıik! Bireýin Ánýar Álimjanovqa ber, bireýin óziń al, bireýin... Oljas Súleımenovke ber, – dedi, ánsheıindegi qońyr úni shyńyldańqyrap shyǵyp...
Tilegin oryndadym. Tomdardyń alǵy betin ózgertken joqpyn, onda «arhıvke tapsyryldy» dep qazaq, orys tilderinde qysqasha silteme-túsinik jazǵanmyn-dy.
Ánýar ózine tapsyrylǵandy: «Sen arhıvshi-tarıhshysyń ǵoı, menen góri sende bolǵany durys shyǵar», dep jazýshy Amantaı Sataevqa syılapty. Jaqsy joldasym, syrlasym Amantaıdyń maǵan oıynda joq oljaǵa kenelgenin aıtyp, «upaı teńestirgeni» bar. Al ekitomdyqtyń basqa danasyn bir kúni Jazýshylar odaǵy keńsesiniń podvalynan taýyp aldym. Keńseni kúrdeli jóndeýden ótkizý bastalyp, ıeleri bosatqan kabınetterde «kereksiz» bolyp qala bergen kitaptar podvalǵa túsirilgen eken. Áldebir mereıtoı aldynda bir kitaptar kerek boldy da, aqyn joldasym Sabyrhan Asanov ekeýimiz podvaldyń kiltin alyp túskenbiz. Kitaptar ortaǵa úıip qoıylypty. Sabyrhan ańyryp turyp qalyp: «Astapyralla!» – dedi. Shynynda kóz uıalar, kóńil qajalar kórinis bolǵanmen, ne istersiń, keregimizdi izdeýge kiristik. Bir tustan ózime tanys qos qońyr tomdy kórip qaldym da, dereý umtylyp baryp aldym. «O ne? Ne kitap?» dedi Sabyrhan. Men kórsettim, aıttym. (Jazýshylar odaǵyndaǵy tórtinshi hatshylyq qyzmetinen Kınematografııa komıtetiniń tóraǵalyǵyna aýysyp ketken Oljas Súleımenovtiń kabınetinde qalǵan kitaptarmen birge shyǵaryp tastalǵanyn túsindim). Sabyrhan: «Maǵan bershi!» dedi, qumarta qalyp. Kóńilin jyqpadym, 1-tomyn berdim. Al 2-tomyn «qupııa qostomdyq» shyǵarǵanymnan habardar syrlas aǵam – jazýshy-synshy professor Tursynbek Kákishev: «Maǵjan Jumabaevtyń aýdarmalary týraly zertteý eńbek jazýyma kerek edi», dep aldy. Úıge kelip, kórip, «oqyp bereıin» degen soń ózimdegi 1-tomdy da berdim. Tursekeńniń ádebı murasyna qamqorshy bolyp otyrǵan jubaıy – ǵalym Kúlásh ol tomdardy maǵan jetkizdirip berdi.
...Maǵań da 1987 jyly tolyq aqtaldy. Qýanyshymyzda shek bolǵan joq. Baspadan alǵashqy jınaǵy shyqty. Zyhańa baryp, quttyqtap:
– Apaı, kóńilińizdegi pálen batpan zilden aryldyńyz ǵoı, súıinishińiz uzaǵynan bolsyn! – dedim. Apaı qushaqtap, betimnen súıdi.
Ǵabbas QABYShULY
2016 jyl