Aımaýytov murasy jańartylǵan bilim mazmuny baǵdarlamasynda basshylyqqa alyndy

«Nazarbaev zııatkerlik mek­tepteri» DBBU oqýshylardy halyqaralyq ozyq tájirıbemen oqy­tý maqsatynda bilim baǵ­dar­lamasyn ózgertti. Atalǵan baǵdarlama mem­leket­tik til – qazaq tiliniń oqy­tylýymen qat­ar jeke­legen pán­derdi orys, aǵyl­shyn til­derinde oqyta otyryp, tilderdiń úsh­tuǵyr­lylyǵyn qoldanysqa engizýge baǵyttalǵan. Bul rette kózdelgen basty maqsat − oqý­shy­lardyń fýnksıonaldy sa­ýat­tylyǵyn arttyrý, álem­dik bilim keńistigine qol jetkizý, ınnovasııalyq bilim negizderin tereń meńgertý. Baǵdarlama oqýshy óziniń kúndelikti oqyǵanyn bolashaq ómirde paıdalana alatyndaı etip jasalǵan. Iаǵnı, mektep baǵdarlamasy barysynda ótip jatqan taqyryptary ómirde kezdesetin jaǵdaılarǵa baılanys­­­­ty qurylady. Al muǵalimderge sabaq josparyn óz qalaýynsha qurýǵa erkindik berildi. 

Bul sheteldik tájirıbeden alynǵan ádis emes

Jańartylǵan bilim mazmuny boıynsha bala tek muǵalimniń dárisin tyńdaýmen shektelmeıdi. Ol ózi jazyp, ólshep, zerttep, talqylap, oıyn ashyq jetkizip, bir-birin baǵalaý arqyly jańa sabaqty tú­si­netin bolady. Iаǵnı bilimdi is-áreket ádi­simen qabyldaıdy. Ekin­shiden, sabaq kommýnıkatıvtik ádis boıynsha ótip, 4 bólimnen turady: tyńdalym, oqylym, aıtylym jáne jazylym. Bul sheteldik tájirıbeden alynǵan ádis emes, oqýshylarǵa arnap birneshe oqý quraldaryn jazǵan jazýshy Júsipbek Aımaýytov negizin qalaǵan oqytý ádisi. Jazýshynyń: «Bala áýeli óz beti­men sóı­leýge, jazýǵa tóselip, son­an keıin úlgili sóz­der­ge elikteýge múm­kin­dik ber­ilsin» degen qanat­ty sózin baǵ­dar­lama jasaý­shylary basty nazarǵa alyp, búgingi tańda ádis mektep qabyr­ǵasynda qoldany­lyp otyr. Iаǵnı «tyńdalym» mátinniń jalpy mazmunyn túsiný, negizgi jáne qosymsha aqparatty, mátinniń astarly oıyn anyqtaý jáne jobalaý­dan turady. Al «oqylym» ádisinde oqýshy ártúrli mátin­der­di túsiný­­di tal­daý­dy, má­tin­niń maq­­saty men kóz­delgen aýdıtorııa­­­syn anyqtaýdy, oqylym stra­tegııa­­syn meń­geredi. «Aıtylym» dıalog jáne monolog sózderdi qurastyrý, óz oıyn erkin jetkizý, dáleldeý, pikirtalasqa, debatqa qatysýǵa beıimdeıdi. «Jazylym» ádisi arqyly esse, shyǵarmashylyq hat jazý, aqparatty grafıka, keste, shema túrinde usynýdy jáne aýdıtorııanyń kózdegen maqsatyn eskere otyryp, ár­túrli mátinder qurastyrýdy úırenedi. 

Jańa baǵdarlamada oq­ý­shy­lar tek tyńdaýmen ǵana aınalys­paı, bilim alýda belsendi áreket etedi. О́ıtkeni jańartylǵan bi­lim berý baǵdarlamasy − ozyq teh­­no­logııalardyń barlyq qyr-syryn bilýge jeteleıdi. Sondaı-aq baǵdarlama balanyń jastaıynan básekege qabiletti bolyp ósýine baǵyttalǵan. Oqýshy oqý baǵdarlamasyndaǵy qyzyqty taqyryptar arqyly tehnıkalarmen, sandyq málimettermen jumys isteý, zertteý, saraptaý, oıyn anyq jetkizýdi úırenedi. Joba­nyń taǵy bir tıimdi tusy – bala­lar sabaq ústinde top-topqa bólinip, tapsyrma oryn­daı­dy. Biri bilmegendi, ekinshisi tolyqtyryp otyrady. Tipti sol taqyryp boıynsha jazǵan mazmundamalaryn qorǵap shyǵady. Iаǵnı bul tásil oqýshylardyń bir-birimen baılanysyn nyǵaıtyp, olardy uıańdyqtan aryltady.

Jańa­rtylǵan bilim baǵ­dar­lamasynyń taǵy bir ereksheligi – oqý josparynda tórt daǵdy «Shıyrshyq ádisimen» (spıral) ornalastyrylǵan jáne bir-birimen tyǵyz baılanys­ty. Iаǵnı jyl boıyna birneshe ret qaıtalanyp otyrady jáne synyp joǵarylaǵan saıyn tildi oqytý deńgeıi tereńdetile túsedi.

Spıraldi­lik qaǵıdaty bo­ıyn­­­­­­­sha quryl­ǵan bilim berý baǵ­darlamasy Djerom Brýnerdiń «Bilim berý úderisi» (1960) atty eńbeginde qarastyrylǵan tanymdyq teorııaǵa negizdeledi. Brý­ner­diń jumysyna negiz­delgen spıraldi bilim berý baǵ­dar­la­ma­synyń negizgi erekshe­likteri: oqýshy mektepte oqyǵan kezde taqyrypty nemese pándi birneshe ret qaıtalap oqıdy, munda taqyryptar ártúrli deńgeıde qaıtalanady, keıde bir toqsan aıasynda, keıde ár toqsan saıyn, árbir qaıta­lap oqyǵanda taqyryp­tyń nemese pánniń kúrdeliligi arta túse­di, munda taqyryptar kele­si deń­geıde aldyńǵyǵa qaraǵan­da ana­ǵurlym kúrdeli etip tereń­detilip oqylýy tıis, jańa bilim aldyńǵy bilimmen tyǵyz baı­lanysty jáne buǵan deıin alyn­ǵan aqparat turǵysynan qaras­tyrylady. Deńgeı joǵarylaǵan saıyn, taqyryptyń kúrdeliligi artyp otyrýy kerek. Burynǵy oqý baǵdarlamasynda teorııa kóp bolsa, qazir ol sandyq málimettermen almastyrylǵan. Informatıka, qazaq tili, shet tilderi­niń baǵdarlamasyna kóp óz­gerister engizildi. Mektep­terde buryn-sońdy tek grammatıka oqytylatyn bolsa, qazir oqýshylar grammatıkany túr­li mátinderdi taldaý, talqy­laý arqyly úırenedi. Til­dik pánderdiń erejelerin is-ár­e­ket arqyly, sóıleý negizinde qabyldaıdy.

Basty bilim − bastaýyshta

Baǵdarlama boıynsha bir­inshi synyp oqýshylaryna oqý jylynyń I kezeńinde úı tapsyrmasy berilmeıdi. Iаǵnı bul – 4 aptaǵa negizdelgen birinshi or­taq taqyryp, álippege deı­in­gi kezeń. Biraq muǵalim oqý­shy­nyń, jalpy synyptyń deń­geı­ine qaraı jeńil tapsyr­ma­lar berýi múmkin. Ol belgili bir taqyrypta ata-anamen áńgi­me­le­sý, oıyn túrinde berilip, balanyń áleý­met­tenýine túrtki bolýy kerek. Al tapsyrmany oryndaý ýa­qyty 15-20 mınýttan as­paýy qa­jet. Qazan aıynda ekinshi ortaq taqyryp, álip­pe kezeńi bastalady. Ár árip­ke 2 saǵattan berilgen. Ol bes­inshi jáne altynshy ortaq taqyrypqa deıin, ıaǵnı qańtar aıynyń aıaǵy, aqpan aıynyń basyna deıin jalǵasady. Budan soń álippeden keıingi kezeń bastalady. Onda oqýshylar tildik jáne aýyz ádebıeti uǵym­daryn sóılem, mátinder ar­qyly meńgeredi. Maqsat – búl­dir­shin­di grammatıkalyq jazýǵa be­­­­­­­ıimdeý. Birinshi synypta balalar óz emosııalaryn shımaq arqyly beıneleıdi. Sondaı-aq zat esim­derdi táýeldeý, jik­teý­di ereje­ler­siz, kúndelikti qol­danylyp júrgen sózder arqyly úırene bastaıdy. Oqýshy 2 synypqa kósh­kende oqý baǵdarlamasyna sáı­kes zat esim­derdiń jal­ǵaý­­laryn 1-synypta osy taqy­ryp­tyń jeńil­­detilgen túrde oqytylýynyń arqa­synda erkin meńgeredi. 

«Dúnıetaný» pánin nege 1-synyptan bastap oqytý kerek?

Jańartylǵan mazmundaǵy «Dúnıetaný» páni «Jara­ty­lys­taný», «Gýmanı­tarlyq dúnıetaný» bolyp ekige bólindi. Pán tarıh, geografııa jáne qo­ǵam­­taný negizderimen tanystyrý arqy­ly qorshaǵan álem týraly bilim­deriniń tutas júıesin qalyp­tastyrý bolyp sanalady. Árbir sabaq oqýshylardy sanaly túrde «tájirıbeden úırenýge» yntalandyrady, onyń fýnksıonaldy saýat­tylyǵyn arttyrýǵa kómek­te­se­di. Pán úsh baǵyt boıynsha: qoǵamǵa beıimdelýine sep­­ti­gin tıizetin «Men jáne qo­ǵam», qor­shaǵan ortada, tabı­ǵı, ja­sandy ortada, úıde, mek­tep­tegi qaýip­sizdik sharalarymen ta­n­ys­­­tyratyn «Balanyń qaýip­siz­digi» baǵyty jáne «Quqyq já­ne jaýapkershilik, mindet» uǵymdary oqytylady. Oqý baǵ­dar­lamasynyń taǵy bir erek­she­li­gi – balanyń qarjylyq sa­­ý­at­­­tylyǵyn damytý. Ol ja­h­an­­­daný dáýirinde oqýshynyń ekonomı­­kadan bazalyq bilim alý qa­jet­tiliginen týyndap otyr. Sondaı-aq baǵdarlama boıynsha eli­mizdiń tabıǵaty, tarıhy, týrız­mi oqý­shy­larǵa ártúrli ról­degi oıyndar, qyzyqty ádis­ter arqyly tanystyrylady. Ta­rıh pánin 1-synyptan bastap oqý baǵdarlamasyna engizý − jyldardy, handardyń esim­derin jattatý emes, bul oraıda kózdelgen maqsat − sýret, qys­qa mátinderdiń kómegimen elimizdiń tarıhy jaıly oqýshy boıynda jalpylama túsinik qalyptastyrý. 

Qoryta aıtqanda, jańa oqý maz­­mun­ynyń máni – balanyń fýnk­sıonaldy saýattylyǵyn qa­­lyp­­tastyrý, oıyn erkin jet­­ki­zý­ge, ózin-ózi baǵalaýǵa úı­re­tý. Oqýshy óziniń mektep qa­byr­­ǵa­synda alǵan bilimin óz óm­i­rinde paıdalana alýy tıis. Sol úshin bul baǵ­dar­lamanyń ne­gizi «ómir­men baı­lanys» uǵy­mynda qurylǵan. Osy oraıda ustazdarǵa úlken jaýapkershilik artylyp otyr. HHI ǵasyrda ómirdiń barlyq salasynda tabysty bolý úshin oqýshylardyń boı­yna qajetti daǵdylardy da­ry­tý barysynda muǵalimder tyn­ym­­syz eńbektenýleri kerek. 

Oqytý tájirı­besiniń barysy pikir­talasqa negiz­delgen. Sabaq bar­y­synda qol­danylatyn dı­da­k­tıkalyq oıyn­dar sııaqty ın­ter­bel­sendi ádisterdi paıdalaný tıim­di ekenin kórsetedi. Sonyń ishin­de dıdaktıkalyq oıyndar oqýshy­lardyń bilim alýǵa degen yntasyn, belsendiligin arttyryp, alǵan bilimderin tájirıbede durys qoldanýyna kómektesedi. J.Aımaýytov tildi oqytýǵa arnalǵan usynystarynda: «Ba­lany til­diń ár túrine mashyq­­tandyrǵanda belgili júıe qol­danylsyn. Jazý, oqý tyń­daýdan, sóıleýden soń kele­di, sońǵy­lar tájirıbeden soń keledi», degen bolatyn. Ja­ńar­­­tylǵan oqý mazmunynyń baǵ­­darlamasyn qurastyrǵanda Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń ustazdary sheteldiń emes, J.Aımaýytovtyń bilim berý ədisterin paıdalandy. 

Raýan QAIDAR,

«Egemen Qazaqstan»