Bizge belgili ári belgisiz Gorkıı (jalǵasy)

Gorkıı shyǵarmashy­ly­ǵyn­­daǵy úlken belesterdiń biri – onyń «Egor Býlychov já­ne basqalar» dramasy men «Vas­sa Jeleznova» tragedııasy bol­dy. Taqyryp jaǵynan ekeýi de bir-birine uqsas. Egor Býly­chov ta, Vassa Jeleznova da Reseı­degi eń iri kásiporyn ıeleri. Mun­daǵy dramalyq sıtýasııalar da bir-birimen qaraılas keledi. Son­dyqtan da bolar, teatr synshylary Vassa Jeleznovany «ıýbka kıgen Býlychov» dep te atap júrdi.

«Egor Býlychov jáne basqalar» pesasy A.M. Gorkııdiń Oktıabr revolıýsııasynan keıin jazǵan alǵashqy pesasy boldy.

1931 jyldyń kúzinde M.Gor­kıı Malaıa Nıkıtskaıa kóshesindegi óz úıinde pesany Vahtangov tea­try­nyń ártisterine oqyp ber­di. Bir kezderi F.Shalıapınmen bir­­ge kon­servatorııanyń vokaldyq fa­­kýl­tetine emtıhan tapsyrǵan A.Pesh­­kov qońyr da qomaqty daýy­sy­men pesany jaqsy oqyp shyq­­ty (konservatorııaǵa Peshkov qabyl­­danyp, Shalıapın túse almaı ketken).

Pesany teatr ártisteri únsiz tyńdap, oqylyp bitken soń bu­rynǵydaı aǵylyp sóıleı almaı, qysylyp-qymtyrylǵan, tıip-qashyp maqtaǵan bop tym sarań pikir aıtty. Qysqasy, pesa eshkimge unamady. Onda áreket az, dıalogtar dóreki, oqıǵa damýy teatrǵa arnalmaǵandaı kórindi. Úsh akt boıy adýyndy da órkókirek basty keıipkerdiń ólim aýzynda jatqany, áni-mine óledi dep kútkenmen ólip te tynbaıtyny kórsetiledi. Oqıǵanyń bas-aıaǵy osy ǵana. Pesany talqylaý kezinde akterler týrasyn aıtýdan taısaqtap, aıta qalsa da syzdyqtata sóılep, jeńil-jelpi syn-eskertpelerin jaqaýratyp aıtýmen ǵana shekteldi.

Gorkııge tán erekshe qasıet – ol eshqashan ataq-dańqy men be­deline salyp ózin ózgelerden bıik ustamaıtyn. Sol ádeti bo­ıyn­sha ol teatr eskertpelerin asa bir yjdahattyqpen tyńdap, es­­ker­­tý­ler boıynsha mátinge óz­ge­ris­­ter engizip, biraq alǵashqy nus­­qa­­syn negizinen ózgerissiz qal­dyrdy.

Eki-úsh aıdan soń spektakldiń birinshi aktisi kórkemdik keńe­siniń nazaryna usynyldy. Jı­nal­ǵandardyń basym kópshiligi taǵy da tuıyqqa tirelip, dramatýrgtiń ne aıtpaq bolǵanyn túsine al­maı dal boldy. Eń bastysy, Gor­kıı bul pesasynda kó­rer­mendi syrtqy oqıǵalardyń áseri­men, ıntrıganyń kenetten sy­nyp, basqa baǵytta órbýi sııaq­ty ejelden kele jatqan teatr ádi­sinen sanaly túrde bas tartyp, Býly­chovtyń nege, ne úshin úsh akt boıy óle almaı jatqanynyń sebe­bine rejısserlik jiti kózben qaraý kerek ekenin talap etti. Sah­­nada úsh akt boıy ólemin dep óle almaı jatqan adamǵa qandaı re­jıs­serlik jiti kóz kerek? Ol qan­daı ádis? Úsh akt boıy óle al­maı jatqan adamnan kóz almaı qarap otyrý kórermendi jalyqtyryp jibermeı me?

Kórermender nazaryn aýlaý úshin rejısser Býlychovtyń jastyǵynyń astyna bir qaǵazdy jasyryp qoıý kerek degen ıdeıa usynyp kórdi. Ol qaǵazda ósıet jazylǵan bolý kerek. Demek, oǵan kelip jatqan jaqyn-týystary sol ósıet-qaǵazdy urlap alýǵa áreket jasaýlary tıis. Qoıylymnyń fınalynda tiri akterlardyń ornyna úrmeli qýyrshaqtar shyǵyp, sabyn kópirshikteri sııaqty olar birinen soń biri jarylyp, sol jarylystan Býlychovtyń eski úıi opyrylyp qulap túsýi tıis. Sımvolıka – eskiniń kúıreýi.

Mundaı ádis shyǵarma ar­qaýyna múlde jat, sıýjetpen kirige almaıtyn ádis edi.

Qoıylym osyndaı rejıs­serlik «jańashyl ádispen» to­lyq qoıylyp shyqqan soń av­tordyń unjyrǵasy túsip, teatr ujymy taǵy da del-sal kúıge tústi. Qoıylymdy qatty synǵa alýshylardyń biri B.E.Zahava «mundaı arzanqol «tapqyrlyq» pesa taqyrybyna múlde jat, shyǵarmadaǵy materıalǵa múlde úılespeıtinin, aqyry osyndaı «jaman» pesany qoıý kerek dep sheshken ekensizder, oǵan shyn máninde jańasha túsinik kerek» degen usynystaryn aıtqan soń, teatrdyń kórkemdik keńesi onyń ózine bas salyp, pesany «jańasha» qoıýdy týra osy jerde Zahavaǵa júktedi.

Rejısser kelisim berdi. Biraq ol úshin eki apta ýaqyt surady. Oı­lanyp, naqty sheshim qabyldaý úshin.

«Eki apta merzimniń bitýin kútpesten Borıs Evgenevıch Más­keýge qaıta oralyp, birden teatrǵa keldi, – dep eske alady Nemırovıch-Danchenko. – Ol eki aptaǵa jeter-jetpes ýaqyttyń ishinde osy «jaman» pesaǵa «ǵashyq» bolyp oraldy. «Bul pesada biz kórmegen, biz baıqaı almaǵan kúrdeli álem jatyr, – dep moıyndady B.Zahava. Ol álem – Gorkıı jasaǵan kúrdeli obrazdar galereıasy, quıylyp turǵan qunarly til, astarly sózder, adam janynyń qatpar-qatpar tereń syrlary, Egor Býlychovtyń úsh akti boıy óle almaı jatýynyń ar jaǵynda qandaı motıv bar? Jeke adamnyń taǵdyry-jeke adamnyń ómiri ǵana. Sol jeke taǵdyr arqyly M.Gorkıı sol kezdegi qoǵam taǵdyryn kórsetip otyr. Aýrý qoǵamnyń ólgisi kelmeı jantalasyp baǵýda. Gorkıı mine, osy «aýrýdy» ashyna jazyp otyr. Áıtpese Býlychovtyń ósıet qaǵazyn kim alady, kim-kimmen jaǵa jyrtysyp, kim kimniń tumsyǵyn buzady – Gorkıı úshin bári bir emes pe? Dramatýrg aýrý qoǵamnyń ólgisi kelmeı jantalasýyn táptishtep kórsetip otyrǵan joq pa? Býlychov úıiniń syrtynda bolyp jatqan oqıǵany negizgi sıýjettiń paraleli retinde kórsete bilýimiz kerek». Dramatýrgtiń oıyn tap basý, shyǵarmanyń astaryna úńile bilý, qoǵam ómiri men jeke tulǵanyń taǵdyryn birtutas organızm retinde tutastaı biriktire qaraýda rejısserlik «jiti» kózqaras osylaı bolsa kerek.

Rejısser teatrǵa kelgende pesany basqasha oqyp, ony basqa qyrynan tanyp qana kelgen joq, bolashaq spektakldi tutastaı «kórip» keldi. Tipti basty róldi belgili de bedeldi V.Shýkınge tapsyratynyn da aıta keldi.

Jańa qoıylymda qoıy­lym­daǵy barlyq keıipkerlerge qaıta jan bitti. Egor Býlychov endi ólimsirep, talmaýsyrap júr­gen joq, óler aldyndaǵy «boı jasaǵan» adamdaı barlyq sózin jyndanǵan adam sekildi býyrqana aıtyp, qutyryna ándetip, jyndanýdan saqtandyrý úshin onyń «ishin jaılaǵan» jyn-saı­tandy qýyp shyqpaq bop kelgen áıeliniń sińlisi Igýmenıa Malanııany qatty qoıylǵan gramofon mýzykasynyń astynda alasura bılep, Qudaıǵa qarsy aıǵaılaı sóılep qýyp shyǵady. Ústelge shyǵyp tepsinip, órt sóndirýshi Gavrılanyń záresin alady. Terezeni aıqara ashyp tas­tap, «qarańǵylyqqa tunshyqqan patshalyq tunshyǵyp óledi» degen óleńdi tyńdap, «Dúnıe qarań!.. Bári bitti! Men adasyp, basqa álemde ómir súrip kelippin! Tart trýbany, Gavrıla! Tarta tús!» dep janushyra aıǵaılap baryp jan tapsyrady. Eski Rossııa óldi, jańa Rossııa jańǵyryǵy ashyq terezeden azynap estilip tur. Qoıylym adam aıtqysyz zor tabyspen ótti.

Pesany túsinip oqý, dramatýrg oıyn dál taýyp, ashyp kórsete bilý degen osy bolsa kerek. Gorkıı de premerany kórýge qatysty. Osy spektaklden soń Gorkııdiń ataǵy sharyqtap as­panǵa kóterilse, onyń ár qadamyn ań­dýshy «qu­ıyrshyqtar» da kúsheıe tústi. «Siz joıqyn daýyldyń jaqyndap kele jatqanyn habarlap qana qoımaısyz, siz sol daýyldy ózińizben birge alyp kelgendeı boldyńyz» dep jazdy jazýshy ári dramatýrg Leonıd Andreev Maksım Gorkııge. Andreevtiń bul hatyn da qyraǵy tártip saq­shy­lary alyp, Gorkııge arnal­ǵan arnaıy papkige tigip qoıady.

Patshalyq Reseıdiń kezinde sońyna ilesken «quıyrshyq», revolıýsııa daýylpazy (Bý­re­vestnık) atanǵan Gorkııdiń so­ńynan Keńes ókimetiniń kezinde de bir eli qalmapty.

Talantty adam belgili bir ke­zeńdegi bılik úshin ǵana emes, barlyq kezeńdegi barlyq bılik úshin «senimsiz». О́ıtkeni barlyq bılik bitkenniń shyndyǵy basqa da ótirigi bir. Al shyn talantty jazýshy shyndyqty aıtpaı tura almaıdy.

«Egor Býlychovtan» soń Mak­sım Gorkıı «Vassa Jeleznova» dramasyn jazdy. Tragedııa janryna jatqyzýǵa bolatyn bul pesa Keńester Odaǵy teatrynda eń eleýli, eń qundy, kórermenderdi eń kóp jınaǵan «kassalyq» spektakl boldy.

Mundaǵy taqyryp – eski men jańanyń aıqasy, ıdeıa – jańa rýhtyń sózsiz jeńiske jetetindigi.

Dramalyq sıtýasııa – Vassa Jeleznova men onyń baılyǵyn tartyp alýdy kózdegen paı­da­kúnem, qoǵamnyń múddesin emes, jeke bastyń qamyn oılaǵan toǵy­sharlardyń arasyndaǵy tartys.

Kýlmınasııa – Vassa Je­lez­novanyń ólimi.

Vassa Jeleznova – úlken massh­tabtaǵy kásiporyn ıesi. Volga ózeni boıyndaǵy keme júrgizý kompanııasynyń qojaıyny. Alǵyr, isker, jigerli, ózin-ózi qorǵaı alatyn qaıratty áıel. Onyń baılyǵyna qyzyǵyp ta, qyzǵana qaraıtyndar ony tartyp alǵysy keletinder, tym bolmasa sol mol baılyqtan «tistep» qalýǵa umtylatyn adamdar tolyp jatyr. Vassanyń kúresýden júıkesi toza bastady. Aınalasyn qorshaǵan «qasqyrlardan» jerinip bitti. Egor Býlychov sııaqty bul da ózin basqa álemde, basqa zamanda, basqa ortada ómir súrip jatqanyn seze bastady.

Alaıaqtar men jemqorlardy jeńý múmkin emes ekenine kózi jete bastady.

Bul ıdeıany búgingi kúnmen úndes emes dep kim aıta alady?

Vassa Jeleznova sanaly túrde jeńildi.

Barlyq mal-múlkin, keme júrgizý kompanııasyn, qyrýar aqshasyn tárk etip, baqshasynda ósip turǵan jemis aǵashynyń bir butaǵyn betine jaýyp, ómirimen qosh aıtysty. О́mir azabynan qutyldy.

Bútin bir dáýir kelmeske ketti. Úsh saǵat boıy Vassa Jelez­novamen birge ómir súrgen zaldaǵy kórermen spektakl bitken soń qol soǵýdy da umytyp, birneshe mınýt boıy oryndarynan tapjylmaı, únsiz otyryp qaldy.

Olar teatrdaǵy katarsısti shyn­dap bastan keshirip, ádi­letsizdik ataýlyǵa dál osy sátten bastap qarsy shyqpaq bolǵandaı dúrlige kóterildi.

О́ner qudireti degen osy. Ol adam boıyna erekshe kúsh, erekshe jiger, erekshe rýh seýip, erekshe sheshim qabyldaýǵa áser etedi.

Osy pesanyń taǵdyry da adam taǵdyryna – óte uqsas. Pre­meradan soń bılik ataýlyǵa qarsy kóshege shyǵyp, «joıylsyn ádiletsizdik!» – dep urandaýǵa daıyn kópshilik, arada tórt-bes jyl ótken soń basqa pesalardyń áserinen bul dramany da umyta bastady.

Pesa barlyq teatrlardyń re­pertýarynan túsip qaldy. Ol múlde umytyla bastady.

1935 jyly Máskeýde dere­vnıa­lyq teatrlardyń Búkilreseılik festıvali ótti. Osy festıvalǵa Lenıngrad oblysyndaǵy bir kolhozdyń áýesqoı teatry «Vassa Jeleznova» dramasyn alyp keldi.

Qoıylym kórermender men teatr synshylarynyń úlken ba­ǵasyna ıe boldy.

Umytyla bastaǵan klas­sı­kalyq pesanyń ekinshi ómiriniń bastalýyna osylaısha alys túk­pirde jatqan kolhoz teatry sebep boldy.

Osydan soń úlken teatrlar «Vassa Jeleznovany» jappaı qaıta qoıa bastady.

* * *

Álem ádebıetiniń klassıgi retinde tanylyp, kóptegen roman­darymen, pesalarymen, «Ma­kar Chýdra», «Chelkash», «Kono­valov», «Izergıl Kempir» sııaq­ty tamasha áńgimelirmen ataq-dańq­tyń shyńyna kóterilgen Mak­sım Gorkıı Keńes ókimeti ydy­raǵannan keıin sebepsiz umytyla bastady. «Suńqar týraly jyr», «Daýylpaz týraly jyr», «Ana» romany úshin keıingi urpaq ony «proletarıattyń jazýshysy», «kommýnıstik ıdeologııanyń tabynýshysy» retinde ǵana tanyp, onyń basqa shyǵarmalaryn jadylarynan birjolata syzyp tastady. Bul tendensııa – tobyrlyq sananyń adasýy edi. Reseı oqyrmandary Ke­ńes ókimetiniń alǵashqa on jyl­dyqtary kezinde búkil adam­zattyń kórkem oıynyń eń jaryq juldyzy dep moıyndalǵan uly jazýshy F.M.Dostoevskııdi de sanadan shyǵaryp tastaǵan edi. Sol sııaqty, kommýnıstik ıdeologııadan arylý jolynda uranǵa ileskish tobyr qummen birge altyndy da tógip tastady.

Detektıv janrynda polısııa qyzmetkeri jaıly 30-ǵa jýyq roman jazyp, shyǵarmalarynyń taralymy 750 myńǵa jetken Reseıdiń eń ataqty jazýshysy Aleksandra Marınına (Marına Alekseeva) jas qalamgerlermen tájirıbe jumysyn júrgizý kezinde olardyń bári Gorkııdi bilmeıtin bop shyǵady. Bilse de, oqýlyqta bar «Daýylpaz týraly jyr» jáne «Shyńyraýda» pesasyn ǵana biledi eken. Sonyń ózinde «Shyńyraýdany» pesa emes, «roman» dep shatastyrǵan. Budan soń ol jastarǵa da, ózine de jańa tájirıbe júrgizip kóredi. Ol tájirıbeniń talaby: Gorkııdi revolıýsııa jazýshysy dep emes, saıasattan tys jazýshy retinde shyǵarmalaryn qaıta oqyp shyǵýdy tapsyrady. О́zi de osy oımen jazýshy shyǵarmalaryn qaıtadan túgeldeı oqyp shyǵady. Mine jańalyq! Joǵaryda atalǵan «Ana» romany men eki jyrynan ózge bir de bir shyǵarmasynan «revolıýsııalyq» rýhtyń, bolshevıktik nasıhattyń izin de taba almaı, kerisinshe, barlyq shyǵarmalarynda adam janyndaǵy iri qoparylystardy aqtara jazǵan naǵyz uly sýret­kerdi qaıta ashyp, osy kezge sheıin ózgeler emes, óziniń de sanasynyń tobyrlyq jalǵan nasıhatpen tumandanyp kelgenine tańǵalady. I.S.Týrgenevtiń romandarynda áke men balanyń arasyndaǵy túsi­nis­peýshilikten turatyn drama negizgi problema bolsa, A.M.Gor­kııde ol problema antogo­nıstik qarama-qaıshylyq turǵy­syn­daǵy tartysqa qurylǵan. Munda kelesi urpaq ata-ananyń jolymen júrgisi kelmeıdi, ol jańa jol izdeıdi. Sol izdenis jolyn­da adamı izgi qasıetter men neshe túrli haram nıetterdiń bitis­pes kúresine toly dramalyq sıtýa­sııa­lardyń alýan túri aıqasqa túsedi. Aleksandra Marınınanyń toqyraý kezeńin kórsetýge arnaǵan «Gorkıı Kvest» dep atalatyn kitaby M.Gorkııdiń shyn máninde uly jazýshy ekenin qazirgi oqyrmandarǵa qaıta tanytyp berdi.

Dýlat ISABEKOV,

jazýshy