Aǵysqa qarsy júzgen jazýshy (2-BО́LIM)

(Sońy)

Ýkraınadan Máskeýge 1921 jyly kóship kelgen Mıhaıl Býlgakov Bolshaıa Sadovaıa kóshe­sindegi 10-úıdiń 50 páterine áıe­li Tatıana Lappa ekeýi qonys­tanady. Dál osy úıde sol kezdegi ataqty teatr sýretshisi Georgıı Iаkýlovtyń sheberhanasy bolatyn. Onyń sheberhanasyna áıgili adamdar kóp jınalatyn. Olardyń arasynda oqý-aǵartý narkomy Lýnacharskıı, aqyndar Andreı Belyı, Sergeı Esenın, rejısser Meıerhold sııaqty uly tulǵalar boldy. Esenın dál osy sheberhanada Aısedora Dýnkanmen tanysyp, ataqty bıshi Esenınnen 18 jas úlken bolsa da, olar birin-biri óte jaqsy kórdi. Al budan buryn dál osy úıde 1918 jyly Lenınge qas­tandyq jasaǵan Fannı Kaplan tur­ǵan. Tipti, dál Býlgakovtar qo­nystanǵan 50-páterde turyp, Lenındi atýǵa osy páterden at­tanǵan. 1918 jyly 30 tamyzda Kap­lan úıden shyǵyp, sol boıy qaıtpady. Lenınge qastandyqpen eki ret oq atqany úshin bolshevıkter ony Kreml alańynda atyp tastady.

Eskerte ketetin qyzyq jaıt: Tarıhı fakt boıynsha Kaplan eki ret oq atqan. Biraq oq atylǵan jerden ekeý emes, 4 gılza ta­bylǵan. Bul – áli kúnge deıin ashylmaǵan jumbaq.

Bul úıdi áý basta, 1903-1904 jyldary sol kezdegi ataqty «Dýkat» temeki fabrıkasynyń qo­jasy kópes Ilıa Pıgıt sal­dyrǵan, birneshe páterden tu­ratyn záýlim úı bolatyn. Pı­gıt qaıtys bolǵan soń, ózinen ta­raǵan perzent bolmaǵandyqtan, bul úı Pıgıttiń aǵasynyń qy­zy Annaǵa tıesili boldy. Bul jaǵ­daıdy táptishtep aıtyp tur­ǵan sebebimiz – Býlgakov bul úıdi «Nehoroshıı dom» dep ata­ǵan. О́ıtkeni Anna 1907 jyly eser­lerdiń terrorıstik tobyna kirip, sol jyly II Nıkolaı patshaǵa qastandyq jasamaq bolǵany úshin Za­baıkalǵa jer aýdarylady. Sol jerde ol Kıev general-gýbernatoryn óltirmek bolǵan áreketi úshin jer aýdarylǵan Fannı Kap­lanmen tanysyp, ekeýi jaqyn qurbyǵa aınalady. Patsha úkimeti qulaǵan soń Kerenskııdiń amnıs­tııasyna iligip, ekeýi de Annanyń burynǵy úıine qaıtyp keledi. Bolshevıkter bul úıdi memleket menshigine alǵan soń, mun­da kelip ártúrli mamandyq ıe­si topyrlap tura bastady.­ Sondaı topyrdyń biri bop 50-­páterge Býlgakovtar otbasy­ da qonystanǵan edi. Kún­de araq ishý, aıǵaı-shý, tóbeles. Ári b­u­rynǵy tarıhy men búgingi beı-be­reketsizdigine baılanysty Býl­gakov bul úıdi «Nehoroshıı dom» dep atap ketti. Osyndaı ý-shý, dańǵaza jaǵdaıda úsh jyl ómir súrip, sol kezeńniń ózin­­de Býlgakov «Aq gvardııa», «Dıa­volıada», «Rokovye ıaısa», «Za­pıs­kı na manjete» sııaqty ataq­ty shy­ǵarmalaryn, ocherkter men fe­le­tondaryn jarııalady.­ Kom­mý­nalkadaǵy kóptegen kórshi­leri Býl­gakov romandaryna prototıp bop endi. Anna Gorıacheva – «Master men Margarıta» roma­nyndaǵy tramvaı lınııasyna maı tógip alatyn Annýshka. «№13-­elpıotrebkommýnadaǵyúı»­ áńgimesinde dál 50-páterde tur­­­­­ǵan Annýshka alynǵan. Al araqtan aýzy qurǵamaıtyn tı­po­grafııa jumysshylarynyń beınesi jazýshynyń «Samogon kóli» áńgimesine arqaý boldy. «Master men Margarıta» ro­manyndaǵy basty keıipker, jum­baq sıqyr ıesi Voland dál osy úıdi shtabqa aınaldyrady. Býl­gakov shyǵarmasynan keıin bul úı eń ataqty, qupııaǵa toly úıge aı­naldy. Býlgakov osy úıge ákep «jyn-perilerdiń tobyn» «qo­nystandyrdy». Azazello, Kot Be­­gamot, Korovev-Fagot, Gella. Munymen qatar, ateıstik keńes eli­niń záresin ushyrǵan Ieshýa Go-Nosrı da baryp turǵan «dıavolshına» bop qabyldandy. Shir­keýler men meshitterdi qıra­typ jatqan qudaısyz elde Pon­­tı Pılat pen Go-Nosrı (Iısýs Hrıstos) jaıly shyǵar­manyń jazylýy bultsyz kúngi naızaǵaıdaı qabyldanǵan edi. Al Fannı Kaplanmen dos bol­ǵan, bir páterde turǵan Anna Pı­gıttiń úıine chekıster saý etip kirip kelip, Annany da, aǵa­sy Dmıtrııdi de tergeýge alyp ke­tedi. Biraq olardyń Kaplanmen birge turǵanymen onymen eshqan­daı baılanysy bolmaǵany dá­lel­­denip, olar bosap shyǵady. Ári-beriden soń, 1924 jyly Le­­nın qaıtys bolǵanda Anna Pıgıt burynǵy katorgalyqtar qoǵamynyń atynan kósemniń basynda qurmetti qaraýylǵa turý qurmetine ıe boldy.

1938 jyly №5 páterge chekıs­ter qaıta lap qoıdy. Annany tutqyndap alyp ketedi. Bul joly Anna úıine qaıta oralmady. Eser­lerdiń kontrrevolıýsııalyq uıymynyń múshesi retinde ony sol kúni-aq atyp tastady.

Osyndaı shatasqan oqıǵalar­dyń ordasy bolǵan Bolshaıa Sa­dovaıa kóshesindegi 10-úı Bý­l­gakov­tyń mıstıkalyq «Master men Margarıta» romanyn jazýǵa basty sebep boldy.

Roman avtordyń kózi tiri ke­zinde jaryqqa shyqqan joq. Ol ótken ǵasyrdyń 60-jyldary ǵana senzýranyń qatal tekserýlerinen soń jaryq kórdi. Onyń shyǵarma­lary da avtordyń ómiri sekildi qııalǵa syıa qoımaıtyn qıly-qı­­ly taǵdyrdy bastan keshirdi. Áli de keshirip keledi. Ýkraına bı­ligi Býlgakovtyń «Master men Margarıta» romanyn «jyn-peri jaıly jazylǵan, búgin­gi oqyrmannyń psıhıkasyna tıgizer zııany mol» dep romannyń el­ge taraýyna tyıym saldy. Al osy roman boıynsha túsirilgen fılm­ge qatysqan akterlerdiń kóp­shiligi qupııa naýqasqa shaldy­ǵyp, keıbireýleri jumbaq jaǵ­daı­da qaıtys boldy.

Osy maqalanyń avtory­ 2002 jyly Býlgakov ómiri jaı­ly «Tor» («Setı dıavola») degen­ drama jazyp, ol eń áýe­li­ Qos­­tanaı oblystyq qazaq dra­­ma teatrynda, 2004 jyly Al­ma­tydaǵy M.Iý.Lermontov atyn­daǵy akademııalyq orys drama teatrynda, 2006 jyly Sankt-Pe­terbýrgtegi V.Malyshıskıı teatrynda qoıyldy. Cóz reti kel­gende aıta ketý aıyp bolmas, bul pesanyń sahnaǵa qoıylýy da árqıly boldy. 2004 jyly Qos­tanaı oblystyq drama tea­­try sahnalaǵan nusqasynda mar­qum Jambyl Esimbekov «Raz­dvoenıe lıchnostı» degendi týra maǵynasynda túsingendikten be eken, spektaklde bir Býlgakov ekige bólinip, olar tipti shpagamen bir-birimen jekpe-jekke shyǵyp júr. Stalın de sahnaǵa shyǵyp, Býlgakovtyń sózin aıtyp júr. Premerany kórýge úsh adam barǵan edik: Áshirbek Syǵaı, býlgakovtanýshy, ǵylym doktory Vıktor Badıkov. Qo­ıylym bárimizge de unamady. Ak­terlerde kiná joq, tek olar re­jısserdiń jańsaq túsiniginiń qur­bandyǵyna aınalyp ketipti.

Men sahnaǵa shyǵyp, teatr ujymyna, baryn salyp oınaǵan akterlerge rahmet aıtyp, bul spektakldi budan bylaı jurtqa kórsetkennen góri kórsetpegen paıdalyraq bolar degen pikir aıttym.

Qoıylym toqtap qaldy.

Rýben Andrıasıannyń Lermon­tov teatryndaǵy qoıylymy, árıne, erekshe boldy. Bizdiń qa­­zaq teatrlarynan góri munda qo­ıyl­ǵaly jatqan pesaǵa degen yqy­las pen jaýapkershilik aspan men jerdeı deýge bolady.

Kórkemdik Keńeste pesa qa­byl­dan­dy. Rólder bólindi. Kom­po­zıtor men sýretshi óz jumys­ta­ryna kirisip ketti. Endi  rejısser pesa mátinimen jumys isteýge ki­risti. Ol qalaı boldy?

Biz, ıaǵnı, tórt adam – avtor, qoıýshy rejısser, býlgakov­tanýshy V.Badıkov, aýdarmashy­ A.Arsıshevskıı bárimiz Andrıa­sıan­nyń saıajaıyna jınalyp, kú­ni boıy mátinmen jumys is­tedik. Andrıasıan ár sóılemdi asyq­paı oqyp otyrady da, árbir sóılemdegi basty oı qandaı já­ne qaı sózge ekpin túsire alýy kerek? Mine, dál osyndaı ádis­pen pesanyń aıaǵyna deıin taldap shyqtyq. Taldaı otyryp, pesanyń artyq-kem tustaryn redaksııaladyq: jóndeý, artyq sózderdi alyp tastaý, akterdiń aıtýy­na aýyr tıetin qıyn sóz­derdi maǵynasyn saqtaı otyryp, basqa sózben almastyrý, árbir kórinistiń óz maqsatyn anyqtaı túsý, kompozısııalyq tutastyqty saqtaý úshin epızodtardyń ornyn almastyrý, árbir replıkadaǵy basty sózdi akter úshin astyn syzyp kórsetý, t.b.

Úsheýmiz úsh jaqtap pikir aıtyp, rejısser, árıne bolashaq spek­takldiń «qojaıyny» re­tinde óz pikirin qorǵap, qyzyl ke­ńirdek bop aıtysyp júrip bo­lashaq spektakldiń sulbasyn jasap bitip, ortaq bir pikirge toqtaǵan soń baryp «ýh» dep, Andrıasıan armıan shashlyǵyn qaqtaýǵa kirisip edi.

Premera zor tabyspen ótti.

Repetısııa barysynda qy­zyq oqıǵa boldy. Áýelgide An­drıasıan meni repetısııaǵa jıi-jıi shaqyryp turamyn dep «qorqytqan» edi. Jaraıdy, ýa­qyt taýyp kelip turarmyn» dep­ ýáde bergenmin. Teatrda repe­tı­sııanyń bastalyp ketkenin bi­lemin. Andrıasıannan habar joq. Jarty aı ótti, bir aı ótti, eki aı ótti – ol bolsa qudyqqa qu­lap ketkendeı únsiz jatyr. Te­lefon soǵa qalsam: «kelesi apta­da», «erteń», «búrsúgini» dep syr­dańdatyp júrip, aqyry meni úlken kórkemdik keńeske tapsy­rý kezeńine bir-aq shaqyrdy. Er­tesine premera. Men jatyp kep ashýlandym. «Munyń ne? Repetısııaǵa úzbeı shaqyryp turamyn dep «qorqytqanyń» qaıda?» Meniń narazylyǵymdy uzaq ýaqyt úndemeı tyńdap bol­ǵan soń onyń aıtqan sózi: «Dý­lat, keshir, shynymdy aıtsam, men tiri avtorlardy onsha una­ta bermeımin. Olar jumysqa ke­dergi jasaıdy» degeni. «Á-á, so­laı ma? Tiri avtordyń saǵan keregi joq eken ǵoı. Sen óz tea­tryń­­daǵy búkil repertýardy Shek­­spırden bastap baıaǵyda qaı­tys bolǵan avtorlardan quraı­ty­nyń sondyqtan eken ǵoı».

Premeranyń sátti ótýi ókpe-renishtiń bárin jýyp-shaıyp ketkendeı boldy. Ásirese, fonogrammamen beriletin Stalınniń Býlgakovpen telefon arqyly aıt­qan sózderin Andrıasıannyń oqýynda óte áserli shyǵyp edi.­ Dál Stalınniń ózi sóılep turǵan­daı estilgen bolatyn.

Al 2006 jyldyń 1 shilde­sinde Sankt-Peterbýrgtiń Malyshıs­kıı teatryndaǵy qoıylǵan spektaklde Stalın sahnaǵa shyqqan joq, tek sóılegen kezde sahnanyń oń jaq bıiginen úlken terezeden Stalın beınesindegi akter kóri­nip, Býlgakovpen sóılesip otyrady.

Búkil Qazaqstandaǵy qazaq-orys teatrymen salys­tyrǵanda úsh­ júz jyldyq ta­rıhy­ bar orys teatry emes pe, repetısııaǵa kiris­pes buryn olar telefon arqyly mátindik syn-eskertpelerin jip­ke tizip, birneshe suraqtary men­ óz usy­­nystaryn aıtyp edi. Men olar­­dyń árbir usynysyna jaýap­ berdim. Aqyr sońynda teatr­­dyń kórkemdik jetekshisi V.Malyshıskıı telefon so­ǵyp, qarlyǵyńqy daýyspen: «Dý­lat, eger múmkindigiń bolsa Peter­býrg­ke dál premera bolatyn kú­ni emes, 4-5 kún burynyraq ke­l­seń ıgi bolar edi. Qoıylym boıynsha syn-eskertpelerińniń bol­maı qoıýy múmkin emes. Sol syn-eskertpelerińdi jóndeý úshin bizge ýaqyt kerek. Erte kel­ge­niń úshin qonaqúıdiń aqshasyn biz-aq tóleıik» degen usynys aıt­ty.

Áıelim, eki nemerem – Me­reı men Álkeıdi alyp, Sankt-Peter­býrgke maýsym aıynyń 27-si kúni kelip jettik.

Repetısııaǵa qatystym.

Olar meniń eskertýlerimdi qol­darynan kelgenshe jóndep baqty.

Bir pesa, úsh teatr. Úsheýiniń qoıylymy úsh bólek.

Malyshıskııdiń spektakli qurylymy jaǵynan – jabyq fınal, ıaǵnı, barlyq keıipkerlerdiń taǵdyry belgili. Qoıylymnyń fınaly – rejısserlyq ushqyr iz­denisiniń jemisi dep aıtar edim. Qoıylym oqıǵasy bitken soń, Býlgakov aınalmaly satymen jo­ǵary órleı beredi. Ol jasaǵan keıip­kerlerdiń bári – teatrdyń búkil ártisteri qoldaryn jaıyp, Býlgakovty aspanǵa shyǵaryp salyp tur. «Jer ústindegi ki­ná­li tirshilikten sharshadyń, Býl­­gakov. Biz saǵan rızamyz. Bá­­rimizdi ómirge sen ákeldiń. En­di Aspanyńa baryp demal!» dep qoshtasyp tur. Býlgakov sa­tynyń eń bıigine kóterilip, tó­mengi jaqqa kúlimsirep bir qa­raıdy da, keıipkerlerimen ún­siz qoshtasyp, joq bop ketedi. Mun­daı kórinis men jazǵan pesada joq. Biraq pesanyń rýhyna saı Býlgakovtyń aspanǵa shy­ǵyp, máńgilikke attanýy Maly­shıskııdiń rejısserlyq batyl she­shimi edi.

Keıbir kórermenderdiń kózde­rine jas alyp otyrǵanyn kórip, men de tolqyp kettim.

Qoıylym bitken soń belgi­li jazýshy Iýrıı Rytheý teatr ujymyn, ásirese, Malyshıs­kıı­diń batyl da tapqyr rejıssýrasyn aspanǵa shyǵara maqtaı kelip, ókpe-nazyn da jaıyp saldy.

− Men sizderdiń teatr­la­ry­ńyz­ben kórshi turamyn. Biraq bir de bir premeralaryńyzǵa shaqyr­ǵan joqsyzdar. Jaqynda ǵana dosym Shyńǵys Aıtmatovtyń «Ǵa­syrdan da uzaq kún» pesasyn qoıdyńyzdar. Oǵan da sha­qyr­madyńyzdar. Men búgingi spek­taklge Aqtóbe qalasynda de­malyp jatqan Ábdijámil Nur­peıisovtiń shaqyrýymen ke­lip otyrmyn. Ol aıtty, seniń úıiń­niń irgesindegi teatrda Dý­lat Isabekovtiń pesasynyń pre­me­rasy bolady. Danııl Gra­nınge telefon soqsam, ol da­cha­­­syna ketip qalypty. О́ziń bi­­lesiń, onyń dachasy qaladan 140 shaqyrym. Tym bolmasa sen bar, kórip shyqqan soń pikirińdi aıtarsyń» degen soń kelip otyrmyn. Dýlattyń prozasyn bilsem de, pesasyn bilmeıdi ekenmin. Aspanda júrgen Býlgakov ózi jaıly alystaǵy qazaq jazýshysynyń pesa jazǵanyna, ol pesany siz­derdiń sahnalaǵandaryńyzǵa rı­za bop, kúlimsirep qarap turǵan shy­­ǵar. Sol úshin sizderge rahmet! – dep shyn júrekten tolqı sóı­lep edi.

Sonymen, Stalınniń repressııasynan aman ótken orystyń uly jazýshy-dramatýrgy qyz­ǵanysh­tyń repressııasynan aman qalmady. Stalınniń oǵan de­gen «meıirimin» túsine almaı, ári ony Nobel syılyǵyna usy­nyp qalýy múmkin degen she­tel mamandarynyń aýzynan­ shyq­­­qan alyp-qashpa pikir onyń­ shyǵarmashylyǵyn tunshyq­tyrýǵa tyrysqan top­tyń is-áre­ketin kúsheıte tústi. Ga­zet­terde Býlgakovqa qarsy ma­qa­­­­­lalar basylyp, bir kezderi «Býl­gakov pesalarynyń be­si­gi» atanǵan Máskeýdiń akade­mııa­­lyq drama teatry sol kóre al­maýshylyqtyń saldarynan «Býlgakov pesalarynyń molasyna» (Býlgakovtyń sózi) aınalyp shyǵa keldi. Jastaıynan ja­bysqan bas aýrýy (mıgren) birte-birte kúsheıip, onyń arty júı­ke aýrýyna ulasyp, Abaı aıt­qandaı, «myńmen jalǵyz aly­syp», kórinbeıtin jaýlaryn jeńe almaı, 1940 jyly nebári 49 jasynda qaıtys boldy. Onyń shyǵarmalary sońynan ár- túrli pikirlerdi shubyrtyp, áli­ kúnge deıin ómir súrip kele­di. Reseı kitap palatasynyń 2017­ jylǵy málimeti boıynsha,­ realıst jazýshylardyń arasy­nan Býlgakov shyǵarmalary oqyr­mandary men kórermenderiniń mol­dyǵy jóninen E.M.Remark bastaǵan ondyqqa enedi eken. Býlgakov fenomeni degen osy.

Keıbir zamandastarynyń esteligi boıynsha, Býlgakov ózi aı­typ júrgendeı sonshalyqty muq­tajdyqta ómir súrmegen kórinedi. Ol barshylyqta ómir sú­­ripti. Ol óziniń áıelderimen qo­sa basqa da áıelderge qym­bat syılyqtar jasap turǵan. Jazý­shynyń keshki asy qara ýyl­dy­ryqtan, ártúrli ekzotıkalyq je­­misterden, losos balyǵynan tu­­ratyn. Onyń úı qyzmetshisi de boldy, áıeline ylǵı da arnaıy shasht­araz, manıkıýr jasaýshy qyz­metkerler kelip turdy. Soǵan qara­mastan, eń tań­ǵalarlyǵy sol, úkimetke hat­­tar jazý ja­ǵy­nan ol «chempıon» bolatyn.­ Sta­lınge, bas­­qa da úkimet múshe­lerine jaz­ǵan hattary az emes. Onyń ti­­­lek-talaptary ylǵı da­ qa­na­ǵa­t­­tandyrylyp keldi. So­nyń óti­limine, úkimet jaǵy odan «jańa ómirdiń jarqyn kóri­nisin jyrlaıtyn, oktıabrdiń 20 jyldyǵyna oraı utymdy shy­ǵar­ma jazýyn» suraıtyn. О́mir boıy úlken páterdi armandap ótken Býlgakov óziniń tabıǵatyna saı kel­meıtin: «Úlken páter úshin MHAT-qa ǵana emes, saıtanǵa da satylýǵa daıynmyn» degen sóz­deriniń hatqa túsip qalǵany bar.

Bálkim, ómir boıy keń de jaı­ly páterdi armandap kelgen Býl­gakov bul sózderdi yzaly sar­kazmmen aıtsa aıtqan bolar. «Adamdy turmys bıleıdi» dep K.Marks aıtqandaı, turmys aýyr­tpalyǵy meńdegen shaǵynda et pen súıekten turatyn pende ataý­lynyń ashý-yzasy aqyl-oıyn aýyzdyqtaýǵa shamasy jetpeı qalatyn sátteri de bolatyn shyǵar.

«Molerdi» jazǵan Býlgakov­tyń ózi de orys dramatýgııasynda Molerdeı óshpes iz qaldyrdy.

Dýlat Isabekov, jazýshy