Shyńǵys Aıtmatov. Eıfeldeıin munaranyń mańynda...

E S S E

О́mir súrmek úshin nendeı hal kesh­pekti ylǵı da sheshpek kerek (Hose Ortega-ı-Gasset)

Sol keppen jáne shyǵar kún, Sol keppen batar munar kún...

1.

Áńgimeniń ne turǵyda ekenin á degen­nen-aq sezgirlikpen túsinip, qy­zyǵa qu­laq qoıatuǵyn adamdarmen tirshilik túıtkilderi týrasynda, ótip jatqan irili-usaqty oqıǵalar haqynda, kúndelikti ony-muny jaǵdaıattar jaıyn­da ózimsine syr shertisip, shúıirke­lespekke, ásirese myna bizdiń bul­ǵaqty ǵasyrymyz támam­dalar talma tusta sebep-saldar jetip-ar­tylar. Tipti bassań aıaq astynda, de­gen­deı-aq.

Sonymen qatar bul turpat­taǵy tal­­pynystyń týyndaýyna qashannan-aq ańsarly aqıqatqa kenezesi kebe shólir­keıtin, ilki­den bar ıntýısııalyq ishki lúpil de sebepker shyǵar-aý, sirá. Sol se­zim­tal sholǵynshy taǵy da ta­ǵat­syzdana bas kóterip, dún-dú­nıege kóz jiberip, aınala álem shynymen-aq sen elestetken kúı­degideı me, bul jóninde ózge­ler ne aıtar eken, shynymen-aq myna jalǵan­nyń júzinde túptiń tú­binde izdep tabýǵa bolatyndaı shyn­dyq shirkin bar ma eken ózi, deıtindeı. Qashannan-aq osylaı.

Álbette, osy repettes, óziń­di qyzyq­t­yrar bar-barsha saýaldar­ǵa, tipti óziń­niń de tolaıym-tú­gel jaýap bere sa­lýyń múm­kin emes, ondaı bolmaıdy da. Alaı­da óz-ózińnen «táýbege ke­lýiń» tá­­riz­des kubylys belgili mól­sher­de oı-sanańdy shynaıy bol­mys­qa, onyń bas­taý-bulaǵyna jeteleıtini ras. Osynaý tolǵanystarǵa osy jo­ly septes bolǵan jas shaǵynan álde­qaıda kishi, kópten tanys bir jýrnalıst edi. Áldeqalaı kezdes­ken sátterdiń birinde ol búıdedi:

– Siz birde ózińiz quralyptas urpaq­tyń, sondaǵy sózińizdi dál­ keltir­­­sek, esten tandyrar­daı, jadynan jańy­lardaı ınkar­na­sııa­ǵa ushyraǵanyn aıtyp qalǵan edińiz. Olaı bolsa, shyntýaıtynda, bárińiz birdeı bir sátte, qalaı ózi, bylaı, odan keıin, barshasy bir­dennen... Men onyń oıyn aıqyndamaqqa asyq­tym:

– Aıtpaǵyń ne sonda, myna bizdi birden tunshyǵa tynshý taýyp, sosyn basqa-bógde beınede tú­geldeı tirile-túregelip shyǵa kel­di demeksiń be? Joq, álde, ál­gindeı jaǵdaıattardyń bolmaǵy beımúmkin demekpisiń?

– Iá, shamamen alǵanda osy ma­ńaı ǵoı, – dedi ol kóńilde­ne túsip, – Biraq, jańaǵy jaǵdaıattardyń beı­múmkindigine kelsek, onda tur­­ǵan ne bar, kudaıym-aı, bul álemde beımálim nárse joq shy­ǵar! Onyń ústine ar aldynda kim­niń arylyp, tirilgisi kelmeıdi deı­siz?! Tiril de kete bar! Ah! Qu­­­­­daıǵa, sosyn qarqyldap turyp kú­le­siń-aı, mine, kórdiń be, aryl­dyq ta tirildik! Eshqandaı sank­sııa­syz-aq! Gáp qaıda, ınkarnasııada ma?! O, Jaratkan ıe, o, Ja­rylqaýshy? Biz kimge uqsap tu­ryppyz?

– Iá, shyntýaıtqa kelgende, dáp osylaı, – dedim men. – Iá, ıá, endi biz ózimizge ózimiz kúle­miz. Qudaıdy qaıdam, ózdi-ózi­miz­ge qarqyldaımyz-aı kelip! Qar­qyldap kúle júrip, jańbyr-jań­byrdyń arasynan suraq tas­taımyz taǵy da. Iаpyraı, bul ne sonda, ózi-ózinen bola salǵan, te­ginnen-tegin kele salǵan ne nár­se! Aıaǵymyz salbyrap aspannan tústik pe, sonda? Dáýirdi biz óz­ger­tip ji­ber­dik pe, álde zamana biz­di ılep, bılep aldy ma? Ha-ha-ha! Kim kimdi aqymaq qyldy sonda? Osynyń barlyǵyna ba­ǵa berer qazy bar ma? Qazir bizdiń kim ekenimizdi kim aıtar? Keıbireýler kim­ge qarǵys jaýdyraryn, báz­bi­reý­ler kimge alǵys jaýdyraryn bilmeı dal. Bárine de qaıta qu­rý kináli, sol bol­ma­ǵanda ǵoı, «qa­ǵa­naǵymyz qaryq» kúı­de jú­­rer berer me edik. Oý, biz de­geniń anaý shaqta, keńesterdiń ke­zinde týyp-ósken «XX ǵasyr­dyń quımaly qu­ra­masy» emes­piz be? Eýrazııalyq oı-sana ólshem­deri turǵysynan men biz­diń urpaqty osylaı ataımyn, árıne budan da keńirek alý­ǵa bolady. Bile-bilgenge – tóten­she ózgeristi bastan ótkerip, álgi atap kórsetkenimizdeı, ın­karnasııaǵa ushyraǵan urpaq­pyz biz. Áleýmettik pe, murattyq pa, saıası ma, taǵy basqa, qaısy­bi­rin aıtsań da! Sóıtip biz keler urpaqtarǵa, ıá, ıá, solaı, olar­ǵa taǵy da ózimiz-ózegimiz, óz taǵdyrymyz arqyly jol ash­tyq. Taýarıhta osyndaı jaǵdaı, ıakı túpkilikti tóńkeris jáne búkil bir urpaqtyń ózin-ózi joqqa shyǵarýy ar­qyly kúlli dáýirdi jańǵyrtyp, jańartýy, qaıtalap aıtamyn, qandy qurbandyqtarsyz túbegeıli ózgertýi, áı qaıdam-aý, kezdese qoımaǵan shyǵar...

– Pikirińiz oryndy, mundaı jaǵdaı bolmaǵan. Shyn máninde, eshqashan kezdespegen, – dep kelisti ol. – Alaıda osynaý ǵajaıyp ǵalamat úshin Qudaıǵa alǵys jaýdyrǵan jón bola qoıar ma eken? Onyń bizge tym qadalyp qalǵany nesi? Minekıińiz, endi taǵy da buryn bolyp kórmegen, jańa geosaıası tájirıbeni bizge tańdy da tastady. Al biz taǵy da jonarqamyzdy tosyp, jantalasa qushtarlyq tanytamyz.

– Qalaı oılasań da erkiń bilgeı. Bylaısha aıtsaq, bostan­dyqty eshkim de sý tegin syılaı salmas. Sen ony qalaı ańsadyń deseıshi bir kezderi. Aqyry al­dyń ǵoı. Keshirgiń, shyraq, onyń quny – myna bizdiń urpaq. Bu­dan ári qalaı bolady, endi ony ózderiń oılańdar, jamandy-jaq­syly biz óz paryzymyzdy ótedik...

– Sonda, sizder osy shym-shytyryq shytyrman týraly ne oılaısyzdar, bul shataqqa shynymen-aq shattanasyzdar ma?

– Bul shataq emes. Bul – tarıh. Bet-beıneler men taǵdyrlardaǵy taýarıh­tyń tap ózi.

– Jaraıdy delik, tarıh bo­la qoısyn. Sonda osy tarıhı tú­birli qubylystyń sizge, siz qu­­­­­­ra­lyp­tas adamdarǵa, ınkar­na­sııa­ǵa ushyraǵan urpaqqa áseri neshik?

– Bul jaǵy sonshama mańyzdy ma? Endigi jerde máseleniń má­nisi bizde emes, sizde, sizdiń ur­paqta emes pe?

– Joq, men qadalǵan jerden qan almaq emespin. Mine, taǵy da sol – áke­ler men balalar! Meniń aıtpaǵym bul emes. Tek qana siz­diń kózqarasyńyzdy bil­gim ke­ledi. О́mirde barlyq nárse óz tur­­ǵyń­nan dáleldegende ǵana ıla­nymdy. Shyn­dyq ataýly da keshirińiz, aınalyp kelgende, óz óreńe, óz ólshemińe baı­lanysty. Budan eshqaıda qa­shyp qutyla almaısyń. Bizdiń «me­nimiz» ózimizden qashyp qaıda barar? Meniń aıtpaǵym mynaý, – degen ol sál-pál únsiz qaldy da, álde maǵan solaı kórindi me, kim bil­gen, tóbeden qos qoldap qoıyp kep jiber­gendeı kúıde búıdedi. – Sonsoń, bizdiń árbirimiz teńizde maltyǵan adamǵa áıteýir bir jaǵymyzben uqsaıtyn se­kil­dimiz. Júzýshi jaǵalaýǵa jeter me, jet­pes pe, beımálim. Al tý­la­ǵan te­ńiz kemelerdi jaǵaǵa laqtyrady-aı ke­lip.    

– Siz júzip kelesiz be, joq sýǵa batyp bara jatyrsyz ba?

Budan ári jaýap qatyp jatý­dyń jón-josyǵy joq-ty. Osynaý qu­­ıyndy tolqynystardyń qan­­daı-qan­­­daı jaǵalaýlardan tolyqqandy iske qosylmaǵan bostandyǵymyzdyń bú­gingideı bulǵaqty kezeńinde oı-sa­na men jan dúnıeni bılep alǵan, bulyń­ǵyr­lyqtan burqaqqa deıingi nendeı-nendeı beldeýlerden jeldeı esip turǵanyn túsindim de ishki túısikpen sezindim de. Bostandyq bar, biraq ony tutastaı sińirýimiz tipti qıynǵa soǵyp jatyr. Bostandyqqa da ıe kerek eken-daǵy! Kútpegen jaıt pa? Determınızm be? Tosyn jańalyq pa?

О́zindik taldaý-tarazylaýǵa um­tylys – myna tirshiliktegi aqyrǵy demimiz taýsylǵansha jalǵasatyn máńgilik tyrbanysymyzdyń, pánıdegi pendelik áýreshiligimizdiń belgisi (erteń ajal qusharymyzdy bile tura, joq... anaý jaqta ne bop jatyr deıtinimizdeı), sebebi sol, ylǵı da yndynymyz quryp, bárin bilmekke qushtarmyz, álimizge qaramaı, ádilettilik qaı deńgeıde, ıá, ıá gáptiń ózi sonda, aınala tóńirektegi ómirde ádilettilik bar ma, is júzinde adamdar qalaı turyp jatypty, ásirese anaý, joǵarǵy jaqtarda, buryndary qorǵandar men saraılar dýaldarynyń arǵy jaǵy edi ǵoı, endi, qazir, ındýs­trıaldy kidiliktiń jemisindeı olıgarhııa mekendeıtin kóz qaryqtyrardaı, jumbaq jarqyldy «dısneılendterde», asa ılanymdy, aıshyqty keıipte aıtylatyndaı anaý «attraksıondarda» jerdegi «qudaılardyń» juǵymdy jumystary júzege asyrylatynyn, solardyń shıyryp qol qoıýymen áleýmettik buqara atalatyndardyń taǵdyry men talaıy sheshimin tabatynyn, bar-barshasyn, bilgimiz kelip-aq turady.

Áne solaı, búgingi dúnıe osylaı jasalyp, kurastyrylǵan – «olıgarhııalyk qudaılar» qııal jetpes qısynmen jıǵan kóz tundyrar baılyqtyń attraksıondaryn shyr aınaldyrar, al áldekimder bıik korshaýlardyń arǵy jaǵyna moınyn soza kóz súzip, sol jaqqa bas suqpaqqa, jol tappaqqa jantalasar.

Sóz oraıyna sáıkes bir óleńshiniń jyry esime sap ete tústi: 

Kúnáharlar qaptap júr ǵoı ár elde, Áýlıe joq aı astynda, álemde. Kedeı baıǵa, baı qudaıǵa umtylǵan, Kimdiki jón – jaýabyn al qyrtyńnan.

Aqynymyzdyń «pálsapasyna» kúl­­­sek-taǵy, ańǵarympazdyǵyna shák kel­tirý qıyndaý. Sóıtip talaı nárseni tal­qylap tastaǵandaı bolyp, kelesi kezdeskenshe dep tarastyq. Biraq ishki álemimizdi syzdatqan syrtqy álem prob­lemalarynyń biz indete izdemek maq­suttaǵy mán-mánisi kómeıge keptelgendeı tylsym-tunjyr, tuńǵıyqtana tuıyq­­talǵan kúıinde qalyp qoıǵandaı-tyn. Tipti «esten tandyrar ınkarnasııa» máselesin aıtýdyń ózi de sóz joq, aı­qyndalmaǵan metaforanyń dolbary ǵana sekildi edi. Mundaı ádispen áldebir nárseni túpkilikti túrde túsindirý, árı­ne, asa aýyr ekeni aıan. Shynynda da tus­­pal tek kana turpat nobaıynyń nus­qasy ǵoı...

Aqıqatynda, bizdiń tuspalǵa toly pikirtalasymyz kútpegen jerden bas­talǵan-dy. Birer sózben ǵana basyn shal­ǵan jaǵdaılarymyz mynalar edi: biz nege dýshar boldyq jáne keńestik kezeńnen keıingi ómirimiz ne kúıge ushyrady, búkil álemniń jáne eń aldymen myna bizdiń baqytymyzǵa qaraı, taǵy bir revolıýsııany onyń jaratylysyna tán qandy qyrǵynsyz ótkerip, XX ǵasyrdy túpsiz shyńyraýdan alyp ótip, kúlli dúnıe júzin dúr silkindirgen zamanalyq ǵalamat qubylystyń turǵysynan qa­ra­ǵanda biz qandaı tustamyz, qaı qıyr­damyz? Iá, munyń bári de qaıta qu­rýdyń arqasy, onyń qoly jeńil bol­ǵandyǵynyń jemisi edi. Sonda da,­ báribir, oı-tolǵanystan bir sát te aryl­maısyń. О́zińe óziń qoıatyn saýal qaý­laıdy: biz kim edik, endi kim boldyq, tap­qanymyz ben joǵaltqanymyzdyń arasalmaǵy, aıyrym belgisi qandaı, al­da nendeı kep kútip tur? Qaıda bara jatyrmyz? Alqym túımeden alqynǵandaı kúıdegi ǵasyrymyzdyń da túıtkilge to­ly suraǵy osy...

Bylaı qarasań, bárimiz-daǵy (biz­diń barlyq egemen elder) álemdik demo­kratııanyń mán-mátinine jarasa kirigip, oıdaǵydaı ornyǵyp alǵandaımyz, bas­qashalaý aıtqanda, demokratııa barlyq rámizderimen rásimdelip, eń bastysy kapıtalıstik naryq óziniń jan-jaqty tirligin jasap-aq jatypty, alaıda júrip jatqan úrdiske degen shyn mánindegi qanaǵattanǵandyq sezim báribir joq. Tutastaı alǵanda progress haqynda hám osyny aıtýǵa bolady – ótken ke­zeń­niń qatyp-semgen jaqtary reformalanyp, qaıta qurylyp jatyr, úmit shirkinniń shyraǵy bir janyp, bir sónedi... Al túısik-sezimimizge júginsek, myna klıptik-kidi zamannyń yzǵyryq ysh­qynǵan muzy ústinde janushyra yzǵyp bara jatqandaımyz. Jaǵdaıattyń fantastıkalyq ahýalǵa aınalǵany sonshalyq, ekrandy jappaı jaýlap alǵan esten tandyrarlyqtaı klıpmontajdar tup-týra quıyndy ómirimizdiń ózi dersiń. Al biz ǵasyr ǵalamatyn, adam­zattyń jańa dáýiri ákeledi dep aldyn-ala ańsaı kútken keremetterdi elite, eli­ge armandaýdan aryla alar emespiz... Sóı­tip endi tordaǵy torǵaı sekildi jansebilmiz... Taǵdyr-aı, taǵy da munyń bárine de beriletin jaýap ázir, onyń ishinde ǵylymı túsiniktemeler de jetip-artylady, biraq nelikten ekenin qaıdam, ózindik, adamı tól qorytyndylaryń ǵana jan-júregińe jaqyn ǵoı. Sol ǵana jubatady emes pe? Sol sebepten be, áıteýir, oı túbine súńgip, tuńǵıyq tozaǵyna túsesiń de ketesiń.

Máselenkı, bar-barshamyzǵa asa aýyr tıgen, býynsyz jerge pyshaq urǵandaı sezil­gen nárselerdi qalaısha aıtpaısyń. «Klıpti-kidi dáýirdiń yzǵyryq yshqyn­ǵan muzy» ústinde bizdeı ańǵyrt ta ań­ǵal paqyrlarǵa qyrǵyndy-quıyndy ýaqyt azýyn aqsıtyp, qorqaýdaıyn qyr kór­setti, dúnıejúzilik naryqtyń Aqsha-Qu­daı degen laqap aty bar qýaty kúshti Qudaıy­na tap boldyq, ol jartylaı ja­baıy «sosvarıagtardy», teńgermeshil taı­qymańdaılardy qashannan-aq qara kóleńkede qatygezdikpen kútip tur eken de.

Iá, sonda qalaı, bul myrza-joldas nege tym tereńdep barady, nemene, keńesterdiń kezinde aqsha bolmap pa, biz tıyn-sıyndy bilmeppiz be, deıtinder de tabylar. Bilgenbiz. Biraq ondaǵymyz shymshýyrmen shymshıtyn aqshasymaq-qudaısymaq, aryq attyń baqytsyz baq­tashysy bolatyn. Ol tipti perishte emes-ti. Shamasyna qaramaı, shikámshil-tuǵyn. Dúnıejúzilik qarjy-qamshy pishtý-pushpaqqa qýyp tyqqan sol sor­lynyń ózi de álemdegi sosıalıstik bı­lik­tiń ushpaǵyna shyqpaqqa umtylyp, Eýrazııa túkpirlerindegi munaı men gaz arqyly, sondaı-aq dúnıeniń tórt bury­shyna jiberetin qarý-jaraq arqyly aq­shany «samogonshalap» aıdady, al ormandy jáne altyndy basqa da naryqtyq dári-dármek ataýlyny dushpan kóz etip, janarǵa jarqyldatty... Esesine el-jurtqa tıyn-sıyndar ǵana tıdi... Aqy­rynda, báribir, álgi qudaısymaq, aryq attyń baqytsyz baqtashysy ólim qushyp, ómirem qapty da, eli men jurtyn taǵdyr tálkegine tastap kete bardy... Qazirgi shaqta totalıtarlyq júıeniń torynan shyqqan biz baıǵustardyń basymyzǵa ne kelip, ne ketpeı jatyr. Keı-keıde burynǵydan bes-beter, taǵy bir totalıtarızmniń taz kepeshin kıgendeı bolatynymyz nelikten? Alaıda, qalaı degenińmen, atyna qashannan-aq qanshama qarǵys aıtylsa-daǵy, aqsha adamzatpen birge derlik egiz-qatar jasasyp kele jatqan «metafızıka» bolyp tabylady, barlyq «uly qubylystar» sekildi bul «metafızıkada» da dıalektıkanyń qarama-qaıshylyq zańy bar.

Áý bastaǵy jaratylysynda beıkúná bola tura, aqsha degeniń bolmystyń alasapyranynda asa qaýipti, onyń tasasynda dert qozdyrar dýa pen kapıtaldyń qıturqy qýaty jasyrynyp jatady, sonda-daǵy, órkenıetti óristetýge sep­tesý deńgeıi, naryqtyq qarymy jóni­nen aqshany almastyrardaı aıla-shar­ǵy jáne joq. О́rkenıetter keler de, keter de, al aqsha qala bermekshi. Sol alypqa tolyq qýatynda, qushtarly qul­shynyspen, búginge jáne erteńge paıdaly da maqsatty qaıtarymmen jumys is­te­týge qalaıynsha qol jetkizýge bolady?

Ishteı ǵana osyndaı oı keshesiń, jan dúnıeń solaı bolǵanyn qalaıdy. Al, ázirshe biz naryqtyń tozaǵynda tozańdaı sharq uramyz, ıá, Jaratqan ańǵyrttyǵymyzdy keshirgeı de, ázirshe biz aqshaǵa emes, aqsha bizge qatqyl da qatal, zalym da zulym bıligin júrgizip baǵýda.

Tarıhtyń ókpekti ótkelderinde ózgeshe qystalań-qınalystarǵa tap bolatyn da, soqtyqpaly-soqpaqty soq­qylarǵa kóbirek ushyraıtyn da má­denıet taǵdyry, onyń óristi órkenderi. О́mir­diń ózge salalary áıteýir kúnin ke­shedi, tyǵyryqtan shyǵý joldaryn izdep tabady. Al kútpegen jerden naryq qyspaǵynyń ótkir tisine tús­ken bizdiń «erikti egemen elderimiz» (olar­dyń arasynda Reseı de bar) uzaq jyldar boıyna júıesizdeý júıede bolǵannyń jazyryna ushyrap, o bastaǵy tabıǵattarynan tamyr tartatyn bastaý-bulaqtaryn saqtap qalý men jappaı jan alqymnan alǵan osy zamanǵy tobyrlyq mádenıettiń aralyǵyndaǵy aıaýsyz aı­qas­tyń shaıqastarynda sharq urýda. Osy­dan baryp ómirlik mańyzy eselep artar erekshe saýal qaýmalaıdy. Ulttyq mádenıetterimiz álemdik naryqtyń erik-jigeri men buzǵyn-buıryǵyna ıkemdele alar ma, myń qubylǵan myna zamanda óz ultyna, ásirese jas urpaqqa qajetti kúıde qalar ma? Taǵy da suraq – ulttyq mádenıetterdiń tyń talaptarǵa sáıkes jańasha túrlenbek deńgeılerin qalaıynsha, kandaı ólshemder men mólsherlerdiń beder-belderinde júrgiz­bek lázim? Esesine esten tanyp, keri ketý, qul­dılaı quldyraý sııaqty kubylystar qasi­retke uryndyryp, qırap tynbaımyz ba?

Árbir mádenıettiń kún astyndaǵy, jer ústindegi óz ornyn, óz sahnasyna óz jolymen shyǵýdy, óziniń shyǵar­­mashylyq óristerin talap eteri sózsiz, sóıte tura olardyń eshqaısysy tek ózi­men-ózi bola almaıdy. Kez kelgen máde­nıettiń basqa mádenıettermen qol ustasyp, qosyla qımyldap, birin-biri baıyta túskende ǵana tolyqqandy damıtynyn, osydan baryp jalpyadamzattyq mádenıet quralatynyn tarıhı tájirıbe dáleldep keledi. Qazirgi tarıh bederlerinde bul úrdis barǵan sa­ıyn qıyndap barady, buldyr jaratylysty bulyńǵyr ózgeristerge ushyrady, jergilikti mádenıetter XX ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy buqaralyq má­denıet sekildi dúnıejúzilik joıqyn qubylystyń alapat tasqyny astynda tunshyǵyp qaldy. Men «maskýltti» muqym mansuqtaýdan aýlaqpyn, múlde jat, shynaıy qundylyqtan alshaq degim de joq, tipti de olaı emes. Bul jerde máselege basqasha ólshemdermen qaraǵanymyz oryndy bolar. Biz qalasaq ta, qalamasaq ta, tobyrlyq mádenıet áldeqashan naryqtyq keshenge aınalǵan, ónerdiń tyń «tehnologııasy» men jańa kommýnıkasııanyń jemisi, ásirese Batys varıantynda ol búkil Jer shary men adamzat úshin qulaq tundyrar, qudiretti kúshke, ásire bola tura álemdik áserge ıe. Men tipti ony osy zamanǵy «shamanızmge», elektrondy-lazerlik ekstrasenstiń magııalyq rýhyna balar edim. Tańǵajaıyp qubylys. Putqa tabynatyn shamanızm XX ǵasyrda qaıta tirilip, basqasha beınede akıqatqa aınalyp, tehnıkalyq jabdyqtar, teledıdar arqyly júzdegen mıllıon adamdardy qarmap, qamtyp aldy. Árıne, ishki oıanystardyń oıabynan bastaý alyp, rýhı-rııasyz kyzmet etpekti maqsuttaıtyn tabıǵı, dýashyl, dástúrli shamanızm men qas-qaǵymda naýadan quıylǵandaı qap-qabymen tasqyndy aqsha tabatyn osy kezdegi elektrondy shamanızm ara­syn­daǵy aıyrmashylyqtar jer men kók­teı. Sonda-daǵy, máselenkı, Maıkl Djeksondy XX ǵasyrdyń teńdessiz, tamasha shamany dep sanaýǵa ábden bolady! Aldymyzda ótip ketken, kıbernetıkaǵa deıingi zamandarda mundaı ahýal bolǵan emes, bolmaǵy da beımúmkin-di.

Sonymen aınytpaı aıtsaq, «maskýltýra» – rynoktyń «lobbıstkasy» degen anyqtama teginnen-tegin aıtylmasa kerek-dúr. Onyń kúsh-qýaty men qaýip-qateri de sondaılyǵynda. Sondyqtan da ulttyq mádenıetter buqaralyq má­de­­nıetten saqtana otyryp, tóltýma qa­sıetterinen aıyrylyp qalmaý úshin, ózderin-ózderi saqtaýǵa, ózderin-ózderi qorǵaýǵa tolyq quqyly. Osymen qatar, jergilikti mádenıetterge mynadaı ymy­rashyldyqtyń kezeńinde tórtkúl dú­nıeni túgel jaýlap alǵan buqaralyq má­denıetpen mináıi mámileniń joldaryn izdeýge de týra keletini túsinikti shyǵar. Áste, mundaı jaǵdaıdy demokratızm dáýirindegi dástúr men jańashyldyqtyń jıyntyǵy retinde týyndaǵan tarıhı múmkinshilik dep qabyldaǵan abzal. Bul mánistegi qyzǵylyqty qubylystar qazirgi О́zbekstanǵa kóbirek tán bolyp turypty. Mysal retinde «Iаlla» ansamblin keltirsek te jetkilikti.

Tárjimalaǵan Marhabat BAIǴUT

1998 jyl

(Jalǵasy bar)