«Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» dep tegin aıtpasa kerek. Sondyqtan da halqymyz densaýlyqty birinshi baılyq dep eseptegen. Islamda «densaýlyq – Alla taǵalanyń adam balasyna bergen amanaty» dep túsindirilip, ony qolda barda qadiri joq nyǵmetke jatqyzady. Búginde dárigerler qımylsyz qyzmettiń júrek jáne qan tamyry aýrýlary, semizdik, belsizdik pen bedeýlik, sýsamyr (qant dıabeti) sııaqty t.b. kóptegen derttiń kóbeıýine sebep bolyp otyrǵanyn, sondaı-aq barlyq aýrý túrleriniń jasaryp bara jatqanyn aıtyp dabyl qaǵýda. Densaýlyǵymyzdy kúnkóristiń kóleńkesinde qaldyrmaı, amanatqa qııanat jasamaý úshin biz ne isteı alamyz?
Dárigerler bolsa sońǵy ýaqytta júrek-qan tamyry aýrýlarynyń, qant dıabetiniń, semizdiktiń jáne belsizdik pen bedeýliktiń kóbeıýin dene shynyqtyrmaýmen baılanystyrady. Psıhologtar da kúni boıy qozǵalyssyz qyzmet etý adamnyń júıke júıesin jáne qan aınalymyn álsiretip, mıdyń qyzmetin nasharlatatynyn aıtady. Ǵylymı zertteýlerdi alǵa tartqan psıhologtar adam eki saǵat saıyn qozǵalysta bolyp, túste 15 mınýt myzǵyp alǵany durys deıdi. Áıtpegende adam boıyna jaman energııalar jınalyp, toryǵýǵa tez tap bolady eken. Bul ózgelermen qarym-qatynasqa da keri áserin tıgizetin kórinedi.
Temeki tartatyn oryn bar, veloturaq joqQytaıda mektep oqýshylary men muǵalimderine sabaqtan soń eki saǵat synypta otyryp kóz gımnastıkasyn jáne alańǵa shyǵyp radıo gımnastıkasyn jasaý mindettelgen. Olar bul qatań tártipti qysta da, jazda da oryndaýy tıis. Buǵan qosa mıllıardtar eli túski úziliske keminde 2 saǵat ýaqyt bólgen. Osy ýaqyt ishinde olar tústenip te, uıyqtap ta úlgerýleri kerek. Qytaı tarıhyndaǵy úzdik 10 dárigerdiń biri bolǵan Hýa Tonyń jazbasynda: «saǵat 11:00-13:00 aralyǵy, júrekke qýat jetkiziletin ýaqyt, bul mezette uıyqtaýǵa mursha bolmasa, 15 mınýt jaılanyp otyryp, kózdi jumyp júıkeni tynyshtandyrsańyz, júrek qýatyńyz tolyq bolmaq» degen keńes aıtqan. Bul Sıngapýrda da qalyptasqan. Sondaı-aq túski uıqy Japonııa men AQSh kompanııalary qyzmetkerleri úshin de tájirıbeden ótkizilýde. Ispanııa men Latyn Amerıkasy elderinde «sıesta» (túski úzilis) degen túsinik bar. Iаǵnı olar kúnniń eń ystyq ýaqytynda jarty kún demalady.
Astana turǵyny, aýdarmashy Ernat Qashqynov elimizde keńse qyzmetkerleriniń sportpen aınalysýyna eshqandaı jaǵdaı qarastyrylmaǵanyn aıtyp qynjylady. Ol Astana sııaqty megapolısterde arnaıy sport zaldaryna barý qarjy men ýaqyt jaǵynan tıimsiz ekenin aıtady. «Keńse qyzmetkerleriniń jumys ornyn tastamaı sportpen aınalysýyna jaǵdaı jasaý – qazirgi zamanaýı menedjmenttiń jańa baǵyty. Astana men Almaty sııaqty iri qalalarda sport keshenderine barý qymbat jáne jol keptelisin qosqanda kóp ýaqyt alady. Sondyqtan bıznes ortalyqtarynda kishigirim sport zaldaryn kóptep ashý ózin-ózi aqtaıdy dep oılaımyn. О́z basym jumysta eki saǵat saıyn úzbeı jattyǵý jasap otyramyn. Bes jyldan beri jumysqa velosıpedpen baryp-kelip júrmin. Ár ǵımaratta temeki tartýǵa arnalǵan zaldar men oryndar bar. Ásirese bankterge barǵanda veloturaq tappaı qınalamyn. Osy kemshilikti kórgende kóńiliń qalady», deıdi áýesqoı veloshabandoz E.Qashqynov.
Keńselerge ornatýǵa bolatyn sporttyq jabdyqtardyń ishinde ústel tennısi suranysqa ıe ekeni belgili. Bul qol-kóz koordınasııasyn jaqsartyp, aqyl-oıdy sergitedi. Konsentrasııa men taktıkalyq strategııany damytady. Oılaý shapshańdyǵyn arttyryp, mıdyń qyzmetin arttyrady. Osy sııaqty ulttyq oıyndardy da jattyǵý zaldaryna qosatyn kez kelgen sııaqty. Osy oıdy qoldaıtyn E.Qashqynov asyqty zalda oınaýǵa baǵyttaý kerek ekenin aıtady. «Sport zaldaryn ashqan kezde ulttyq sportty da eskergen jón. Mysaly, asyq oıynyn zamanǵa laıyqtap, modernızasııa jasaýǵa bolady. Onyń da ústel tennısi sııaqty kózge, býynǵa óte jaqsy áseri bar», deıdi ol.
Densaýlyqty kútý – óz qolyńyzdaPsıholog Kámshat Bekjigitovanyń pikiri qandaı jaǵdaı bolmasyn densaýlyqty saqtaý adamnyń ózine ǵana baılanysty degenge saıady. «2 saǵat saıyn qımyl-qozǵalystyń bolýy mıdyń belsendi jumys isteýine jáne istep otyrǵan isińizge tyń ıdeıalardyń kelýine kóp kómegin tıgizedi. Qozǵalyssyz eńbek adamnyń psıhologııasynan bólek, fızıologııasyna da keri áserin bermek. Biraq kez kelgen jerde qarastyrylǵan jaǵdaıdy izdeýdiń keregi joq. Eń aldymen adam óz ózine múmkindik jasaýy tıis. Otyrǵan jerde jasaı berýge bolatyn 30 sekýndtyq jattyǵýlar bolady. Sondyqtan densaýlyqty kútý de ózimizdiń jaýapkershiligimizge baılanysty», deıdi.
Qazaqstanda jyl saıyn 40 myńnan astam adam ınsýltten zardap shegedi. Al halyqtyń 70 paıyzynda qan qysymy joǵary eken. Búginde osynyń barlyǵyna salamatty ómir saltyn saqtamaý sebep bolyp jatqanyn jetkizgen dárigerler uzaq ýaqyt qozǵalmaı jumys istegende kúsh omyrtqaǵa kóbirek túsetinin aıtady. Sol sebepten de jasy da, jasamysy moıyn, arqa, bel omyrtqasynyń túrli aýrýynan zardap shegýde.
Astanada Abaı Baımaǵambetovtiń qazaq gımnastıkasy «Aıkúneni» dáriptep, oǵan ıoganyń elementterin qosyp stýdııa ashqan Mereı Anas sońǵy ýaqytta omyrtqa aýrýlaryna jastar da jıi shaldyǵyp jatqanyn aıtady. «Densaýlyq saqtaýdyń qupııasy – qozǵalys. Tek syrtqy bulshyq etter ǵana emes, ish qurylys durys jumys isteýi úshin ishki usaq bulshyq etter de qozǵalýy kerek. Ony biz arnaıy jattyǵýlar arqyly shynyqtyryp, qalpyna keltiremiz. Adamnyń densaýlyǵyn omyrtqanyń jaı-kúıine qarap aıtýǵa bolady degen sóz bar. О́kinishtisi, sońǵy ýaqytta omyrtqanyń qısaıýy (skolıoz), shemirshektiń ósýi (gryja), osteohondrozben aýyratyn kisiler kóbeıip barady», deıdi «Arqadem» stýdııasynyń basshysy, bas nusqaýshy M.Anas.
Zańmen rettelýi kerekUjymda dene shynyqtyrýǵa arnalǵan oryndardy ashý úshin Eńbek kodeksi boıynsha jumys berýshi men jumyskerdiń qandaı kelisimge kelýi kerektigin bilý maqsatynda Qazaqstan kásipodaqtar federasııasyna habarlastyq. Kásipodaqtar federasııasy tóraǵasynyń keńesshisi, Astana qalasy kásipodaqtar ortalyǵynyń tóraǵasy Tastanbek Esentaı qyzmetkerler úshin ıgilikti istiń bastalǵaly jatqanyn aıtyp qýantty.
«Buqaralyq sportty damytýǵa arnalǵan is-sharalarǵa qarapaıym halyqtan góri, kásibı sportshylar kóp qatysyp júr. Elimizde jylyna 55 mlrd teńge aýrý sebebimen ýaqytsha jumysqa jaramsyz paraǵyn ashqyzǵan kisilerge ketedi. Nege biz osy mıllıardtaǵan aqshany aýyrmaıtyn jol izdeýge jumsamaımyz? Biz osy olqylyqtyń ornyn toltyryp, spartakıadamen ǵana shektelmeı, kez kelgen ujymda árbir qyzmetkerdiń sportpen aınalysýyna jaǵdaı jasaý úshin 2018 jyly 26 jeltoqsanda kásipodaqtar federasııasynyń janynan Sporttyq saýyqtyrý qoǵamyn ashtyq. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń baǵdarlamasyna jáne Halyqaralyq eńbek uıymynyń erejesine saı baǵdarlama jasap, salamatty jumys ornyn qamtamasyz etýdi kózdep otyrmyz. Jaqynda «Qazaqstan Paramaýnt Injınırıng» JShS-men kelistik. Onda 700-deı adam jumys isteıdi. Olardyń kásipodaqtar jınalysyna qatysyp, ujymǵa kórsettik. Barlyǵy qoldap otyr», degen Tastanbek Qutjanuly jumystyń tártibin bylaısha túsindirdi.
«Dene shynyqtyrý jáne sport týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 17-babynda árbir jumys berýshi óziniń jumyskerleriniń jáne onyń otbasynyń sportpen aınalysýyna jaǵdaı jasaýǵa bolady dep kórsetken. Buryn bul mindetti edi. Biz endi sportpen aınalysýdy óndiristik keńes arqyly ashpaqpyz. Eńbek kodeksiniń 203-babynda uıymdardaǵy eńbek qaýipsizdigi men eńbekti qorǵaý jónindegi óndiristik keńesti qurýdyń erejesi kórsetilgen. Soǵan saı jarǵylarymyzdy jasadyq. Ár ujymǵa saýalnama júrgizip, sporttyń túri anyqtalady. Suranysqa saı sporttyq seksııalar ashylady. Sporttyq seksııalardyń ashylýy sol ujymnyń múmkindigine baılanysty. Baza bolmaǵan jaǵdaıda biz qalanyń ishindegi barlyq sport keshenderimen memorandýmǵa otyramyz da, sol jumyskerlerge kásipodaqtar tarapynan jeńildik jasap, sport keshenderine barýyna múmkindik jasaımyz. Sporttyq seksııalarǵa qatysqysy kelmeıtin kisilerdi aptasyna bir ret balyq aýlaýǵa, taýǵa shyǵýǵa uıymdastyrý da kásipodaqtyń jumysyna jatady. Shahta sııaqty oryndarda aýyr jumys jumyskerlerdiń jaǵdaıy da qarastyrylady. Iаǵnı olarǵa ońaltý oryndaryn ashý josparlanyp otyr. Budan bólek óndiristik gımnastıkamen kúndelikti aınalysý usynylady. Gımnastıkany júrgizetin nusqaýshyny da daıyndaımyz jáne olardyń deńgeıin kóterý de bizdiń moınymyzda. Sondaı-aq sporttyq jarystardy jıi uıymdastyrylatyn bolady», dep sendirdi kásipodaq ókili.
Maıgúl SULTAN,
«Egemen Qazaqstan»