Shtıýrmerler halyqqa jaqyn boldy, ol qarapaıym halyqtyń jandy tiline keńinen jol ashty. Nemis dramatýrgııasyn jappaı shekspırlendirý tendensııasy bastaldy. Lessıng bul baǵytty eshqashan aldyna maqsat etip qoıǵan joq. Alaıda «Daýyl men shabýyl» dep atalǵan qozǵalys nemis dramatýrgııasyn shekspırlendirýden bas tartqan joq. Osy qozǵalysty jastar jaǵy jappaı qoldady. Solardyń arasynda Iogann Volfgang Gete de boldy.
Ol aýqatty otbasynda dúnıege keldi. Leıpsıg, Strasbýrg ýnıversıtetterinde bilim aldy. Strasbýrgte júrgen kezinde ol «Daýyl men shabýyldyń» asa kórnekti ókili Iogann Gerdermen tanysady. Gerder oǵan qatty áser etedi. Gerderdiń úgitteýimen ol Veımar qalasyna qonys aýdarady. Gerder dúnıeden ótkenshe ol osy qalada turaqtap qalady. 1775 jyly gersog Karl Avgýst Veımarskııdiń shaqyrýyn qabyl alyp, kóp uzamaı Birinshi mınıstr bop taǵaıyndalady.
Bul jyldar Gete shyǵarmashylyǵynyń birshama toqyraǵan kezeńi boldy. Ol birneshe jyl boıy eshteńe jazbady. Tek, Italııaǵa barǵan kezinde ǵana ol shyǵarma jazýǵa qaıta kirisip, 1775 jyly bastalǵan shyǵarmasyn aıaqtady. Ispan gersogi Alba óltirgen Egmont jaıly ol «Egmont» atty tragedııasyn bitirdi.
«Faýst»
Gete «Faýsty» jazýǵa búkil ómirin arnady. Sondyqtan da ony jazýshy ómiriniń belgili bir kezeńine jatqyzý qıyn. 1790 jyly bastalǵan shyǵarma 42 jyldan soń, ıaǵnı 1832 jyly jazylyp bitti. Bul – onyń sońǵy shyǵarmasy edi.
Shyǵarmanyń taqyryby – adam taný, álem taný, tabıǵat taný. V.G.Belınskıı bul shyǵarmany erekshe zor baǵalaǵan. «Bir adam beınesindegi búkil adamzattyń jıyntyǵy» dedi uly synshy Faýsty. Shyǵarmanyń basty qaharmany ómirde bolǵan adam degen áńgime bar. Faýst týraly jazý kóptegen aqyn-jazýshylardyń armany bolǵan. Faýst kim? Ony nege qolyna qalam ustaǵan adamdardyń báriniń jazǵysy keldi?
Germanııadaǵy reforma kezeńi men Sharýalar soǵysy kezinde el ishin doktor Faýst degen atpen áldebir adamnyń tynymsyz aralap júrgeni belgili bolady. Biraq, ol kim? Ǵalym ba? Dáriger me? Jaratylys tanýshy ma? Jıhankez be? Álde, kózboıaýshy ma? Ol jaǵyn eshkim bilmeıdi. Álde ańyz, álde shyndyq. Áıtse de, Faýst týraly laqap eldiń sanasyna erekshe áser etken tylsym oqıǵa boldy.
Faýst osy oıǵa tirelgende, onyń dál osylaı sharasyz kúıge túskenin kútip turǵandaı Mefıstofel kirip keledi. Álemniń syryn ashýǵa kómektesetinin aıtady. Qoıatyn talaby bireý – Faýst oǵan janyn satýy kerek.
Faýst kim? Eń áýeli osyny túsinip alaıyq.
Ańyz ben aqıqat
HVI ǵasyrdyń basynda Germanııanyń barlyq qalalarynyń kóshelerimen Iogann Faýst degen adam emin-erkin serýendep, ózin eń bilgir doktormyn dep tanystyryp júripti. Ol týraly jurt gý-gý áńgime aıtyp, bireýler ony shyn mánindegi bilgir doktor dese, endi bireýler ony shyn máninde sıqyrdy tolyq meńgergen qara ilim ıesi, ol hımık, astrolog, adam bitkendi arbaýshy, qysqasyn aıtqanda, peri dep tanydy. Faýstyń ózi de mundaı áńgimeni teriske shyǵarmaıtyn, qaıta, tabıǵattyń barlyq qupııasy ol úshin ashyq ekenine maqtanyshpen qaraıtyn. О́ziniń aıtýynsha, onyń bilmeıtini, qolynan kelmeıtini joq, qorǵasynnan altyn jasaı alady, adamdardy kez kelgen keselden aıyqtyra alady, juldyzdarǵa qarap adam taǵdyryn boljap bere alady, eń bastysy – máńgilik ómirdiń elıksırin jasaýdyń da qupııasyn biledi.
Shyn ómirde Iogann Faýst medısına ýnıversıtetin bitirgen soń mamandyǵy boıynsha dárigerlikpen aınalyspaı, ol kásibin múldem tastap ketedi. Dáýletti adamdardyń qarańǵylyǵy men ańǵaldyǵyn paıdalanyp, olardyń qaltasyndaǵy altyndary men aqshalaryn qaǵýǵa mashyqtana bastaıdy. Ol – bilimdi kózboıaýshyǵa aınalady.
El ishinde ǵulama doktor, sıqyrshy, kózboıaýshy, jer men kóktiń syryn biletin qudiret ıesi týraly laqap qalyptasyp, onyń saıtanǵa janyn satý arqyly onymen qupııa odaq qurǵan adam degen sóz jurt sanasynan berik oryn ala bastaıdy.
Ańyzy men shyndyǵy bite qaınasyp ketken osy tarıh Geteni tolǵandyrmaı qoımady. Ol óziniń eń ataqty «Faýst» atty poema-tragedııasyn jazýǵa kiristi.
Al ómirdegi Faýst bolsa Eýropa tarıhynan birjola ǵaıyp boldy. Ol qaıda ketti, nemen aınalysyp júr, eshkim bile almady. Áıtse de, onyń 1540 jyly qaıtys bolǵany belgili, biraq onyń ólimine eshkim sengen joq. Ol janyn shaıtanǵa satqan soń, sonyń erkine birjola enip, ólip qalsa da tirilip kep, adamdar arasyn aralap qaıtady eken, tipti qara plash, qara shlıapa kıip, ıt jetektep júrgen ony kórgen adamdar da bolypty. Jetektep júrgen ıtteri ıt emes, bir kezde ózi jek kórgen adamdaryn ıtke aınaldyryp, ertip júredi eken degen laqap sóz tarady.
Dúnıeniń barlyq qupııasyn bilmek bop, qansha áreketke barsa da, Faýst ol áreketterinen eshteńe shyqpaıtynyna kózi jetedi. Barlyq amaly taýsylǵan Faýst aqyl-oıdyń tuńǵıyǵyna tirelip, «Adam balasy óz aqyl-oıymen dúnıeniń syryn bile almaıdy» degen qorytyndyǵa keledi. Onyń osyndaı oıǵa tirelýi muń eken, qara plash, qara shlıapa kıgen Mefıstofel kirip keledi. «Sen dúnıeniń barlyq syryn bilgiń kelse meniń shartyma kónesiń. Ol úshin janyńdy maǵan satýyń kerek» deıdi Mefıstofel.
Faýst kelisim beredi. Faýst pen Mefıstofel qupııa odaq qurǵan soń, ol Mefıstofeldiń eki ajdaha jekken sıqyrly arbasyna minip qalalar men dalalardy, taý men tasty, kók pen jerdi qalaýynsha sharlap shyǵady. Tipti qudiretti sıqyrmen Troıan soǵysyn da beri jyljytty, sol kezdegi adamdardyń arasynan Elena Prekrasnaıany kórip, oǵan ózi ǵashyq ta bop qalady.
Poema sıýjeti boıynsha, ańyz keship júrgen Faýst ta qartaıady. Jasy kelgen soń ol ómirdiń máni jaıly, óziniń saıtanmen baılanysyp aram odaq qurǵanyna ókinish bildiredi. Saıtannyń azǵyrýymen adal janyn satyp, óz ómiriniń túbine ózi jetkeni úshin ókinip, dúnıeniń syryn ashpaq túgili, kúnniń batýy men shyǵýynyń, bult pen naızaǵaıdyń paıda bolý qupııasyn báribir asha almaǵanyna ókinip, uıqysyz jatqan túni Mefıstofel kelip: «bárine óziń kinálisiń. Satqyndyq jolǵa óziń túsip, azǵyrýǵa ońaı kóndiń» degendi aıtady da ǵaıyp bolady.
Tún ishinde Faýst úıiniń tóbesinde alapat quıyn turyp, bólme ishinen jylannyń ysqyrǵan úni estiledi.
Tańerteń qyzmetshiler Faýstyń ólip jatqanyn kóredi.
Gete jáne Shyǵys ádebıeti
Geteniń «Batys-Shyǵys dıvany» atty kitabynan soń Eýropa «Álem ádebıeti» degendi ǵylymı aınalymǵa endire bastady.
Geteniń bul kitaby Shyǵys mádenıeti men ádebıetine degen zor qurmet pen súıispenshilikke toly. «Qujyra» dep atalatyn kitaptyń alǵashqy beti mynadaı joldarmen bastalady:
«Sever, Zapad, Iýg v razvale,
Palı trony, sarstva palı.
Na Vostok otpravsıa dalnyı
Vozdýh pıt patrıarhalnyı,
V kraı vına, lıýbvı ı pesnı,
K novoı jıznı tam voskresnı».
Bul óleńniń árbir jolynda Shyǵysqa umtylý, Shyǵysqa bas ııý, qırap bara jatqan Batystan, Soltústikten, Ońtústikten shyǵyp, Shyǵysqa betteńiz degen oıdy aıta kelip, «Vozdýh pıt patrıarhalnyı» dep Eýropaǵa keńes beredi. «Batys-Shyǵys dıvanyna» resenzııa jazýshylar «Vozdýh pıt patrıarhalnyı» degen joldyń eskilikti qoǵamda emes, baǵzy zamandaǵydaı tabıǵat tazalyǵy men jan tazalyǵyn aıtyp otyrǵandyǵyn jete túsindirip ótedi.
Gete odan ári Islam men Paıǵambar jaıly da óziniń erekshe iltıfatyn, ystyq yqylasyn jarııa etedi.
«Tam, nastavlennyı prorokom,
Vozvratıs dýshoı k ıstokam,
V mır, gde ıasnym, mýdrym slogom
Smertnyı vel besedý s bogom».
Paıǵambar ósıetine adal berilgen adamdardyń aqıqat jolyn anyqtaýda Jaratýshynyń ózimen erkin tildese alatynyn da erekshe yntyzarmen jyrlaıdy.
«Sleı chetyre etı sıly
V pervobytnoı ıh prırode –
I Hafızý ty podoben,
I bessmerten ty v narode».
Erlik, azamattyq, sulýlyq pen adamdyq sııaqty tórt qasıetti boıyńa sińirseń, sen de Hafız sekildi el esinde máńgi jasaısyń dep, Hafız shyǵarmalaryn joǵary baǵalaıtynyn bildiredi. Budan keıingi maqalalarynyń birinde Gete Hafızdi ózine ustaz sanaıtynyn, formalyq, mazmundyq, stıldik jaǵynan odan kóp nárse úırengenin maqtanyshpen jarııalaıdy.
«Den ýgas, no s etoı veroı
Iа nesý Hafıza lıýdıam».
«Hafız-Name» dep atalatyn 12 kitaptan turatyn «Batys-Shyǵys dıvanynyń» alǵashqy kitabynda Gete Hafızdiń barlyq shyǵarmashylyǵyna degen súıispenshiligin asqan shabytpen taldap, oǵan birneshe óleń sıkldaryn arnaǵan.
Iogann Gete Fırdoýsı, Saadı, Nızamı, Enverı, Rýmı, Jámı jaıly da tebireniske toly oılaryn kitapqa túsirgen. Olardyń árqaısysyna toqtalyp jatý múmkin emes, ol úshin «Gete-name» degen arnaıy sabaq ótip, zertteý eńbek jazý kerek.
Geteniń arabtar, arab halıfaty jaıly, ásirese Muhammed Paıǵambarǵa arnalǵan «Magomet» degen maqalasy ıslam dininiń shyǵý tarıhy, onyń qýdalaýǵa túsýi, Muhammed iliminiń birte-birte adamzat sanasynda bútin bir ilgerishil ilim retinde qalyptasýy jaıly tolyq aıtylyp, aqıqatqa aparar birden-bir ilim – Islam ilimi degen oıǵa meńzeıdi. Biraq budan keıin, Gete Hrıstıan dininen qol úzdi dep aıtýǵa bolmaıdy. Ol óz dinin syılap ótti, áıtse de, ıslamǵa búıregi buratynyn jasyra almady. Isa Paıǵambar men Muhammed Paıǵambardyń ilimin salystyra qarap, keı tusta osy eki ilimniń de bir-birine uqsas ekenine, ásirese «Kóne ósıet» pen Quran súreleriniń mazmun-mánderi birin-biri qaıtalaıtynyn da ajyratyp aıta bilgen.
Isa Paıǵambardy da, Muhammed Paıǵambardy da Gete aqynmen salystyrady. Salystyra kelip, úzildi-kesildi kózqarasqa toqtalady. Muhammed aqyn emes, ol Paıǵambar dep oıyn bekitip alady da, aqyn men Paıǵambardyń aıyrmashylyǵyna toqtaıdy. Aqyn sezimdi jyrlap, sodan lázzat alady, qýanady, masattanady, shabyttanady. Paıǵambar – ilimin ýaǵyzdaıdy, ol emosııaǵa berilmeıdi. О́ıtkeni Allanyń sózi shattanýdy, masattanýdy, ásireleýdi kótermeıdi, ol sanany aqıqatpen bıleıdi. Adam balasy aqıqat jolyn óz aqyl-parasatymen sheshe almaıdy, aqıqat joly – jaratýshyǵa degen senim joly. Gete bul ıdeıasyn óziniń «Faýst» atty shyǵarmasynda kóterip, doktor Faýst pen Mefıstofel arasyndaǵy jan almasý ádisin paıdalanǵan.
«Batys-Shyǵys dıvany» 1819 jyly jaryqqa shyqty. Buǵan deıin Gete uzaqqa sozylǵan daıyndyq jolynan ótti. Áýeli Qurandy oqyp shyqty, sonan soń arab ómirin zerttedi, ataqty «Myń bir túndi» oqyp, ol týraly maqalalar serııasyn jazdy. Arab halyqtarynyń 400 jyldyq tarıhyn qarap shyqty. Sonan soń Shyǵystyń jeti juldyzy atanǵan joǵaryda aty atalǵan arab-parsy tilinde jazylǵan ǵulama aqyndardyń óleńderin nemis tiline aýdartyp, olardy egjeı-tegjeıli zerttedi. Shyǵys ádebıetine Gete sııaqty tııanaqty túrde kóńil bólip, onyń poetıkalyq qundylyqtaryn tereńnen terbep zerttegen Batys ádebıetinde birde-bir aqyn, ne zertteýshi joq. Bıblııadaǵy «Vremıa razbrasyvat kamnı, vremıa sobırat kamnı» degen qaǵıdaǵa sáıkes, árbir aqyn ne jazýshy shyǵarmashylyq fantazııasy jalyndap turǵan jastyq shaǵynda óz shyǵarmalaryn jazady, al eseıe kele emosııadan baıypty oıǵa kóshedi, jasy egde tartqanda ótken ómirin sanasynda qaıta tarazylap, buryn ózi mán bermeı kelgen qundylyqtarǵa saraptama jasaýǵa kirisedi.
Úndemeıtin kez, aıtatyn kez degen uǵym taǵy bar. Bul – Geteniń qaǵıdasy. Shyǵys mádenıeti men ádebıeti jaıly Batys eli úndemeıtin kezeńdi artqa tastap, aıtatyn kezge jetkenin Gete bárinen buryn sezindi. Osy sezinýdiń nátıjesine ol «Batys-Shyǵys dıvanyn» jazyp shyqty.
Bul kitap jaryqqa shyqqanda nemis zııaly qaýymynyń arasynda bir-birine kereǵar pikirler aıtylyp jatty. Ári dramatýrg, ári synshy Adolf Mıýlner 1820 jyly Geteniń bul eńbegine qatty syn kózben qarap, úmitiniń aqtalmaǵany týraly jazdy. «Qysqasyn aıtqanda, – dedi Mıýlner, – Geteniń bul kitaby onyń barlyq kitaptarynyń ishindegi maǵynasy jat eńbekteriniń qataryna jatady. «Batys-Shyǵys dıvany» – bizdiń talǵamymyzǵa múldem saı emes. Munda sezim bar da túsinik joq, jumbaq bar da, ony sheshetin kilt joq».
Mıýlnerdiń bul pikirine Gete qatty nalyp júrgende, ataqty fılosof Gegel «Batys-Shyǵys dıvany» jaıly úlken maqala jazyp, «Geteniń bul kitaby – onyń barlyq kitaptarynan joǵary tur» dep baǵalady. Osy pikirin ataqty fılosof ýnıversıtetterinde oqyǵan leksııalarynda keńeıtip, tolyqtyra tústi.
Iogan Volfgang Gete Shyǵys poezııasyna Batys qaqpasyn aıqara ashqan, ıslam dinine fılosofııalyq turǵydan zertteı qarap, arab mádenıeti men parsy, túrki poezııasyn Eýropa eline zor iltıpatpen tanytyp ketken uly aqyn.
Shyǵys ádebıetin batys álemine zor súıispenshilikpen tanystyryp ótken Geteniń uly eńbegi jaıly aıta otyryp, onyń «Túngi jolaýshynyń áni» dep atalatyn qysqa ǵana óleńi jaıly sóz etpeı ketý qııanat bolar edi. Osy bir qysqa ǵana óleń joldary orys ádebıetinde de, qazaq ádebıetinde de «Faýstan» kem sóz bolǵan joq. О́leń 1780 jyly jazylyp, ony 1840 jyly Lermontov orys tiline aýdardy. Arada bir ǵasyrdaı ýaqyt ótkende bul óleń joldary M.Áýezovtiń sózimen aıtqanda «Aqshoqyǵa, Abaı aýylyna» jetti. Lermontov aýdarmasy arqyly Abaı bul óleńdi «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» dep qazaq tiline aýdardy. Nege ekeni belgisiz, V.Belınskıı Lermontov aýdarǵan bul óleńdi «pesa» dep atap, «...bizdiń aqynnyń aýdarýynda aptapty kúnnen keıin adam janyn áldıleıtin qońyrjaı túngi sezim meılinshe áserli berilipti» dese, Lermontov shyǵarmashylyǵyn zertteýshi Iraklıı Andronnıkov «Gete – birte-birte maýjyraǵan tabıǵat týraly, onan soń uıqyǵa keter adam týraly aıtqan, al, Lermontov bolsa, tirshilik kúıbeńinen sharshaǵan adamnyń máńgi demalatyn tynyshtyq qushaǵyna enetini jaıly ózinshe burylys jasaǵan». Belgili jazýshy Marıetta Shagenıan óleń mazmunyn naqtylaı túsedi. «Gete bul óleńdi alty jyl buryn kenetten qaıtys bolǵan Kornelııaǵa degen saǵynysh seziminiń áserinen jazǵan bolar. Aýyr eńbekten qajyǵan adam jany da tabıǵat sekildi tynyshtyq qushaǵyna enetin bolsa kerek». Al bizdiń zamandasymyz, úsh tildi jetik meńgergen Gerold Belger bolsa, Abaı aýdarmasyn Lermontov aýdarmasynan artyq bolmasa kem emes dep ádil baǵasyn berdi.
Batys ádebıet zertteýshileriniń arasynda Gete Shyǵys aqyndaryn batys álemine nasıhattaý barysynda ózi de Hafızden kóp úırenip, keıbir óleńderinen Hafızdiń oılaryn kezdestirýge bolady degen pikir qylań berip qalsa, endi bireýleri: «Geteniń «Túngi jolaýshynyń áni» atty óleńi ádebıette jańalyq emes, dál osyndaı óleńdi ejelgi grek aqyny Alkman jazyp ketken» dep ózderinshe dáleldemek bolady. Alkmannyń bul óleńi V.Veresaevtyń orys tiline aýdarǵan nusqasyndaǵy bastapqy joldary shyn máninde Geteniń óleńimen sáıkes keledi.
«Spıat vershıny vysokıh gor...
Spıat ýtesy ı ýshelıa
...Sladko spıt ı plemıa
Bystro letaıýshıh ptıs» (b.z.d. VII ǵasyr).
Myńdaǵan jyldyq tarıhy bar dinderden kári jaryqtyq poezııa janrynda mundaı uqsastyq bolmaı turmaq emes. Jalǵyzsyramaıtyn adam, jabyrqamaıtyn aqyn joq. «Ám jalyqtym, ám jabyqtym» dep otyzǵa tolmaǵan Lermontov muńǵa batsa, «О́mir dese óksigimdi basa almaǵan jan edim, О́mirimniń barlyq gúlin asha almaǵan jan edim» deı kelip, «Bir adamnyń bir ǵumyry maǵan az ǵoı deýshi edim» dep Sattar Erýbaev jıyrma eki jasynda ómirdiń ótkinshiligine ókinse, «Meni de, ólim, áldıle» dep Maǵjan Jumabaev tirshilikten sharshaǵan adam janyn ólim ǵana áldılep, jubata alatynyn Balmonttan asyra, jańasha jetkizdi, al aqyndardyń atasy Pýshkın bolsa: «Lıýbov k otechestvennym grobam» dep ólimdi týǵan jerge degen sımvolıkalyq tragızm dárejesine kóterse, órkenıet ataýlydan tym alysta jatqan qazaq aqyny Abaı «Men kelmeske ketermin túk óndirmeı» dep ózin ǵana emes, ózgelerdiń de tirshiliktegi kúıip-pisken áreketteriniń bárin «ólim» degen sýyq sóz jym-jyrt qylatynyn ókinishpen aıtyp ótti. Mundaı mysaldardy ádebıet áleminen júzdep, myńdap kezdestirýge bolady. Arpalysqa toly tirshilik taýqymetinen sharshaǵan, ári týǵan qaryndasynyń ólimine qaıǵyryp júrgen shaǵynda Gete osyndaı elegııalyq sarynda jabyrqaǵan jan-dúnıesine ózin-ózi jubatyp aıtqan bolsa kerek. Qalaı bolǵan kúnde de, «Túngi jolaýshynyń áni» qazaq dalasyna Geteniń shyǵarmasy emes, Abaıdyń tól týyndysy retinde Abaı ánimen qosylyp, keń dalaǵa tarady. Bul ándi búginde bilmeıtin qazaq joq. Al jazýshy Qalmuhan Isabaev Germanııaǵa óz qarjysymen baryp, Veımardaǵy «Gete úıine» Abaı aýdarmasy men ánin dıskige túsirip, arnaıy tapsyryp qaıtty.
Geteniń «Túngi jolaýshysy» bir ǵasyrǵa jýyq jol júrip, qazaq dalasyna jetse, taǵy bir ǵasyr ótken soń «qazaq aqyny bop» Veımarǵa, onan soń Ilmenaýǵa, kúlli nemis jurtyna qaıta jetti. Eki uly aqyn eki eldiń ortaq aqyny bop nemis jerinde osylaısha bas qosty.
Uly shyǵarmalar ýaqytpen sanaspaıdy degen osy bolsa kerek.
Dýlat ISABEKOV,
jazýshy