Aýanyń lastanýymen qalaı kúresemiz?

Aýanyń lastanýy damyǵan memleketterge de tán. Tumandy qa­lada ómir súrý qanshalyqty zııan? Álemniń iri megapolısteri bul ahýalmen qalaı kúresedi, qan­daı sharalar qoldanady?

Dúnıejúzilik Densaýlyq saq­taý uıymynyń aqparatyna súıen­sek, asqazan, ókpe, baýyr, uıqy bezi obyrynan kóz jumýshylar qatary kún sanap ósip jatyr. Munyń bir sebebi – ekologııanyń nasharlaýy. Úlken qalalardaǵy las aýanyń adam aǵzasyna zııany kóp. О́ıtkeni ókpeniń olardy retteýge kúshi jetpeı, zııandy ele­mentter qanǵa aralasyp ketedi. DDSU málimetinshe, 2016 jyly aýa sapasynyń nasharlaýynan 4,2 mln adam qaza tapqan. Onyń 3,8 mıl­­lıony – turmystyq jaǵdaıda bó­li­netin ýly maılar sebebinen kóz jumǵandar. Uıym sarapshyla­ry 10 adamnyń 9-y lastanǵan aýa­da ómir súrip jatqanyn aıtady. 2050 jyly las aýa 3,6 mıllıon adam­­nyń ólimine sebep bolady eken. So­nymen qatar lastanǵan aýa ja­han­dyq jylynýǵa da áser etedi.

1952 jyly jeltoqsanda aýa raıy kúrt salqyndap, London turǵyndary úılerin kómirmen jylytýǵa kóshti. Antısıklon saldarynan salqyn, biraq jelsiz aýa raıy ornady. Nátıjesinde, sal­qyn aýa jyly aýanyń astynda qalyp, qalany kómir tozańy men tuman basady. «Tumandy Al­bıon» úshin tuman úırenshikti jaǵ­daı bolǵandyqtan, buǵan basyn­da eshkim kóńil bólmegen. Biraq birneshe aptadan keıin turǵyn­dar tynys alý joldary aýrý­lary­na shaldyǵa bastaıdy. Sonyń sal­darynan 4000-nan astam adam kóz jumdy. Keıin júrgizil­gen zertteý jumystary 12000 adam­nyń zııandy aýadan zar­dap shek­kenin kórsetti. Bul oqı­ǵa ta­rıhta «Uly tuman» degen at­pen qaldy. Budan keıin qa­la ákim­shiligi sharalar qoldana bas­tady. 

Zııandy gazdardy, otynnyń qaýipti túrin qoldanýǵa tyıym salyndy. Qala ákimshiligi halyqty gaz plıtasyn ornatýǵa shaqyrdy. Osylaısha gaz jarnasyn tómendetý, halyqty ekologııany qorǵaýǵa shaqyrý arqyly aýaǵa zııandy gazdardyń bólinýin azaıtty. Sodan beri Brıtanııa astanasynda ekologııanyń damýyna asa mán berip keledi. 

2015 jyly kóktemde Parıj turǵyndary aýanyń nasharlaýyna narazylyq bildire bastady. Las aýanyń qalany basqany sonsha, tipti Eıfel munarasy da kórinbeı qalǵan. Saraptama nátıjelerine súıensek, jyl saıyn parıjdikter men qala qonaqtarynyń aǵzasyna tynys alý joldary arqyly 6 mln qatty zat túsetinin kórsetken. Bul – bir ýaqytta segiz temeki shegýshiniń ortasynda otyrýmen teń. 

Osyǵan baılanysty Parıj ákimshiligi shara qabyldap qa­la ortalyǵy men shetki aýdan­darǵa kólikte úsh adamnan kóp bol­ǵan jaǵdaıda ǵana kire alatyn talap qoıady. Júr­gi­zý­shi­ler jyl­damdyqty 20 km/saǵat­tan asyr­maýy tıis. Ereje buzýshy­larǵa sol jerde aıyppul salynǵan.

Jergi­l­ik­ti turǵyndar úshin qo­ǵamdyq kó­likterdegi jol júrý aqy­syz boldy. Úı mańaıyndaǵy kólik turaqtary ekologııaǵa qaýipsiz janar­maı­men jú­re­tin kólikterge tegin qyz­met kórsetti. 

Sondaı-aq erejege saı, kólik nómiri jup jáne taq sandar bolýyna baılanysty, olar sáıkesinshe aptanyń jup jáne taq kúnderi júrýge mindetteldi. Parıj ákimi Ann Idalgo 2020 jyldan bastap dızelmen júretin kólikterge tyıym salýdy josparlap otyr. Odan bólek 2016 jyldan bastap úıden ot jaǵýǵa ruqsat joq.

Dúnıejúzilik bank júrgizgen zertteý nátıjesine súıensek, lastanǵan aýa ındeksi boıynsha Amerıka Qu­ra­ma Shtattary jetinshi orynda. Sa­­­rap­shylardyń baqylaý nátıjesi bul elde 2010 jyly lastanǵan aýa sal­­darynan 71 myń adamnyń kóz jumǵanyn kórsetti. Iаǵnı AQSh-taǵy jol apatynan qaza tapqandar sanymen teń. 

AQSh-ta aýa, sý sapasyna ádeıi zarar keltirgen azamattarǵa 25 myń AQSh dollary kóleminde aıyppul nemese 1 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy kesiledi eken. Eger bul zańdy buzý qaıtalansa, bostandyǵynan aıyrý merzimi 2 jylǵa uzarady. 

AQSh jylyna 5414 mıllıon tonna SO2 gazyn aýaǵa bóledi eken. Ja­syl ekonomıka, qorshaǵan ortany qorǵaý jobalaryna qaramastan, Ame­rıka lastanǵan aýa ındeksi bo­ıyn­sha áli de aldyńǵy qatarda tur. Amerıkanyń ókpe aýrýlaryna qarsy qaýym­das­tyǵynyń aqparatyna súıensek, 2016 jyly halyqtyń jartysy qaýipti ortada turǵan. Basqasha aıtqanda, 166 mıllıon amerıkalyq kún saıyn demikpege, júrek aýrýyna, obyrǵa shaldyǵý qaýpi joǵary ortada ómir súrgen. Búginde eko­logııany qalypqa keltirý úshin kólik­terdiń janarmaıyna qaraı bólek ta­londar alýdan bastap, zaýyt tútinin retteıtin sharalar júzege asyp jatyr. 

Lastanǵan aýadan zardap shegýshi memleketter tizimin Qytaı bastap tur. Qytaı astanasy – tútinnen kóz ashpaǵan kóńilsiz qalalardyń biri. Bul máseleni sheshý úshin Qytaı bıligi baryn salýda. Al ınjenerler Beıjińdegi bıik ǵımarattarǵa jeldetkishter ornatýdy usyndy. Bul úzdik tehnologııalyq ádis bolmasa da, áser etý yqtımaldyǵy joǵary. Olar birneshe saǵatta tumandy seıiltip, qaýipti elementter sanyn tó­mendete alady eken. Sýdy ózen men kól­der­den alyp, keıin olardy qaıta qol­­­daný úshin óńdeý de qarastyrylǵan. Qys­qasha aıtqanda, jasandy jańbyr tehnologııasy ekologııany qorǵaýda tıim­di ádiske aınalady. 

Injenerler eldegi keı aımaqtarda atmosferaǵa suıyq azot bólýge keńes beredi. Osylaısha zııan elementter­ qa­typ, jerge túsedi. Munyń bir qıy­ny azot temperatýrasynyń tómen­di­gi qorshaǵan ortaǵa ájeptáýir zııan­ keltirýi múmkin. Degenmen, kóp­ mól­sherdegi suıyq azot joǵary tem­pe­ratýra máselesin de sheshedi. Inje­nerler Serbııa ónertapqyshy Nıkola Tesla oılap tapqan elektrostatıkalyq óris tumanmen kúreste paıdaǵa jaraıtynyn aıtady. Gollandııalyq sarapshy Dan Rosgarde Tesla transformatoryn jer­ge kómip, sonyń kómegimen aýadan zııandy gazdy bólip shyǵýdy usyndy. Bul zerthanalyq jaǵdaıda jaqsy nátıje bergen. Jobany qytaılyqtar qoldap, Beıjińdegi parktiń birinde osy tásil iske qosylǵan. Lastanǵan aýadan qorǵaný úshin qytaılyqtar basqa da ádister izdep jatyr. Solardyń biri – úlken bıoshatyrlar. Bıoshatyrlar ákim­shilik ǵımarattar men oqý oryn­darynyń ústine salynbaq. Bul tek alasa ǵımarattarǵa ǵana qarastyrylǵan. Qorǵannyń ár sharshy metri 950 AQSh dollaryn qajet etedi. 

Kómirdi gazǵa aınaldyrý tehnolo­gııa­sy – tuman­nan qutqaratyn ádis. Sol tásil arqyly kómir sııaqty orga­nı­kalyq janarmaılardan tabıǵı gaz ja­saýǵa múmkindik bar. Dál osy tehno­logııa qytaılyqtardyń kóńi­linen shyq­­qan. 2020 jylǵa deıin jalpy gaz­ mólsheriniń 12,5%-in kó­­mirden kógil­dir otyn sıntezimen aınalysatyn zaýyt­­tar jasap shyǵarýy tıis. Biraq bul ádistiń de keri áseri bar. Energııa kó­zin jasaý barysynda parnık gazdary bóli­nedi. Jalpy Qytaıda 300 ekoqala saly­nyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta QHR-daǵy mý­nısıpalıtetterdiń jartysyna eko dárejesi berilmek. 

Aýanyń lastanýy – klımattyń ózge­rip, jahandyq jylynýdyń bir­den-bir sebebi. 2016 jyldyń 4 qara­shasynda kúshine engen «Parıj keli­simi» máseleni sheshýge baǵyttalǵan ja­handyq kelisim bolyp sanalady. 118 memleket qoldaǵan kelisim boıyn­sha kómirteginiń, parnık gazdardyń bó­linýi sekildi aýanyń lastanýyna áser etetin faktorlardy azaıtýǵa kúsh jumyldyrylyp jatyr. Qorshaǵan orta­ǵa zııan keltirgenderge túrli jaza qol­danyp, aıyppul salyp jatqan elder de bar. Alaıda, bular aýanyń las­tanýyn toqtatýǵa jetkiliksiz. О́ıtkeni álemniń ár túkpirindegi úıde jaǵylǵan peshtiń tútini bul ahýaldy údetpese, shesher emes. Osy tusta álemdi tolǵatqan máseleniń sheshim tabýy ár azamattyń qolynda ekenin umytpaǵan abzal. 

Svetlana ǴALYMJANQYZY, 

«Egemen Qazaqstan»