Sákenniń Stalınge hat jazǵany ras pa?

Alǵashqyda osyndaı oıǵa keldim. Maqalany «Aqıqat» jýr­nalynyń saıty» degen sil­te­me arqyly Facebook jeli­si­nen oqyǵan bolatynmyn. Av­toryn jyǵa tanymadym. «Sá­ken­niń Stalınge jazǵan hatyn» kóshirip aldym da, maǵan belgisiz avtordy izdestire bas­tadym. Ǵalamtordaǵy nusqada avtory – Jumajan Sú­leımen, Qazaqstan Res­pýb­lı­­ka­sy Prezıdenti Arhıviniń qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty dep jazylǵan. Sol boıynsha Prezıdent Arhıvine ha­bar­lastym. Olar meniń Ju­ma­jan Súleımen myrzany iz­de­genimdi estip tańǵaldy. Aıtý­larynsha, ol kisi birshama ýa­qyt buryn baqılyq bolypty. 1997 jyldan keıin Prezıdent Arhıvinde qyzmet istemegenin bilip men de qaıran qaldym. Sebebi ǵalamtordaǵy nusqada av­tor­dyń ómirden ótkenin bil­diretin esh belgi joq edi. Bu­dan keıin «Aqıqat» jýrnaly qolyma tıdi. Áıteýir onda avtordyń baqılyq jan ekenin bildiretin belgi qoıylypty. Ári qoljazbanyń bir-eki tusyn sýretke túsirip basypty. Tek maqalany J.Súleımenniń qaı ýaqytta jazǵany jaıly derek joq. Atalǵan maqalany saıttan oqyǵan talaı adam «kózi tiri» J.Súleımenniń «jańalyǵyna» túsine almaı, men sekildi izdep júrgen bolar. Ile-shala maqalany «Jas Alash» gazeti (№84, 23 qazan 2018 j.) kóshirip basty. «Aqıqat» jýrnaly men «Jas Alash» gazetine silteme jasap, áleýmettik jeliler jarysa shýlady. Neshe myńdaǵan pikir Alashorda azamattaryn jamandapty dep S.Seıfýllındi jerden alyp, jerge saldy. Atalmysh hat jaıly sońǵy jyldary jıi aıtylyp ketkendikten, birte-birte kúmándi tustary ózinen-ózi shyǵa bastady. Sonyń izi­men Almaty qalasyndaǵy Qazaq­stan Res­pýb­lı­kasy Prezıdenti Ar­hıvine bardym. Muraǵat qyzmetkerleri sura­ǵan qujatty uzatpaı taýyp berdi. «Fond – 811» degen papkada turǵan «Sákenniń Stalınge jaz­ǵan haty» J.Súleımen jaz­ǵandaı eshqandaı keńselik tir­keý belgileri qoıylmaǵan, mashınkamen basylǵan on bettik foto­kó­shir­me eken. Sákenniń qoly joq. Biraq «Aqıqat» jýrna­ly «hattyń» sońyna S.Seı­fýl­lınniń qoly dep belgi qoıǵan. («Jas Alashta» da solaı.) Muny qalaı túsinýge bolady? Sáken úshin redaksııa qol qoıǵan ba? 

Anyǵynda «Lıst ıspolzovanııa edınıs hranenııa 811-24-243» paraq­sha­­synda 19.08.1983 j. Qozybaev, 22.01.1997 j. J.Súleı­me­nov, 09.02.2005 j. Grı­banova (shamasy baıandaý hatty 2007 jy­ly «Alash qozǵalysy» jına­ǵyna osy ǵalym engizse kerek) 18.05.2016 j. A.Týletbekov degen ǵalymdardyń ǵana 811-inshi qordaǵy «Sákenniń hatyn» (7-17-better) qaraǵany týraly keńselik belgiler men qoldary tur. Pap­ka­daǵy naqty qaı betterdi qa­ra­ǵa­ny jaıly jazbaǵan taǵy eki-úsh adamnyń qoly bar. Qalǵan bes-alty adam basqa derekterdi oqypty. Baıandaý hat pen tirkeý paraqshasynyń kóshirmesin túsir­tip aldym. Sáken Stalınge bylaı dep jazypty deıtin bilgishterdiń bireýi de bul hatty arhıvten kórmegen syńaıly. 

Endi atalǵan baıandaý hat­tyń kú­mándi tustaryna nazar aý­da­raı­yq. Birinshi, hat 1925 jyly 22 mamyrda jazylǵan degen boljam jasal­ǵan. «...Sáken Seıfýllın 1925 jyldyń 25 mamyrynda Stalınniń qabyldaýynda bolǵan. Tirkeý tizimine «byv.pred. Sovnarkoma Kırgızıı» dep qaǵaz­ǵa túsken. Ekeýara qan­daı másele qozǵalǵanyn dóp basyp aıtý qıyn. Sáýegeılik ja­saý abyroı ápere qoımas» («Stalın­niń qabyldaýynda bol­ǵan», Zarqyn Taıshybaı, pro­­fes­sor. 13.04.2016 j. «Ege­men­ Qazaqstan»). Professor Z.Taı­shy­­baı jazǵandaı, 25 mamyrda Stalınniń qabyldaýynda bolǵan adam 22 mamyr kúni Qazaqstanda otyryp osynsha uzaq hat jaza ma? Ekinshi, «Hattyń bizdiń ar­hıv­tegi nusqasynda Sta­lın­niń ony oqyǵan-oqy­ma­ǵan­dyǵy jó­ninde belgisi joq. Ádette qoıy­la­tyn keńselik tirkeý belgileri qoıylmaǵan» (J.S). Tirkel­megen qujat aıǵaq pa? Úshin­shi, baıandaý hatta tek «Kır­gızııa» degen ataý qoldany­la­­dy. Bizde 1925 jyly 15-19 sáýir aralyǵynda Aqmeshitte ót­ken Qazaq So­vet­teriniń V se­zinde Qyrǵyz ASSR-in Qaz­aq ASSR-i dep óz­ger­týge she­shim qabyldanǵan. Qyrǵyz de­gen ataýǵa áýbastan qarsy bolyp «Qazaqty qazaq deıik, qa­te­ni túzeteıik!» dep «Eńbekshi qazaqqa» toǵyz márte maqala jaz­ǵan, qazaq degen tarıhı ataýymyzdy ózi qaıtarǵan S.Seıfýllın, qazaq atymyz qaı­taryl­ǵan tusta nege bastan-aıaq «Kırgızııa» dep kósilgen? 

Tórtin­shi, bul hattyń eki fo­to­­kóshirmesi Astana­daǵy S.Seı­fýl­lın mura­jaıynda tur. Ar­hıv­tegi nusqamen qos­­qanda úsh­eýiniń ma­­shın­­kaǵa basylýy, hattyń res­­mı adresteri men sońǵy avtor jaıly qysqasha málimet úsh túr­li. Birdeı kóshirmeler emes. Úsheýi de Stalınge jazyl­ǵany­men, úsheýinde de Sákenniń qoly joq. Beıne bir úsh Stalın bolyp, so­larǵa úsh Sáken hat jazǵan sekildi. Hat bir adamnyń atyna jazyl­ǵandyqtan (ras bolsa), sezge daıyndalǵan tezıs deýge de kelmeıdi (Sáken 1925 j. mamyr aıynda Máskeýde eki sezge qatysqan). 

Besinshi, hatta naqtylyq pen jınaqylyq joq. Sákendeı úki­met bas­­qarǵan saýatty adamnyń osyn­­­sha kópirme bos sózdiń gen­sek­­ke túkke keregi joq ekenin bil­meýi múmkin emes. Stalınge qyr­ǵyzdar meni aqyn dep moıynda­maı­dy dep muń shaqqan tustary tip­ti qısynsyz. 

Altynshy, bul hat jaıly Sáken óz eńbekterinde nege jaz­ba­ǵan? Jetinshi, eń negiz­gi­si! Jaqynda Máskeýdegi mura­ǵat­tardyń birinen Sákenniń Stalın­ge 12.07.1923 jyly óz qolymen jazǵan qyzmettik haty tabyldy. Bir qyzyǵy, buryn belgisiz bolǵan hatta Sáken Stalınge buǵan deıin hat jazbaǵany jaıly aıtady. Al 1925 jylǵy hatta Sáken Stalınge taǵy da birinshi ret hat jazyp otyrmyn deıdi-mys. Sonda Sáken eki jyldan soń Stalınge qaıtadan sizge birin­shi ret hat jazyp otyrmyn dep baıandaǵan ba? Jalpy, hattyń osy sekildi kúmándi tustary je­ter­lik. 1923 jylǵy hat Sákenniń óz qoly­men jazylǵan dedik. 1925 jyl­ǵy hat mashınkaǵa basyl­ǵan. Esh­qaıda tirkelmegen, qol qoıyl­ma­ǵan. Arnaıy daıyndalǵan falsıfıkasııaǵa uqsaıdy. Olaı deıtin sebebim, S.Seıfýllınge qatysty basqa da falsıfıkasııalar bar. Bir qujatta Sáken 25.02.1938 jyly atyldy dese, ekinshisinde 09.10.1939 jyly qaza tapty dep berilgen. Sol sııaqty Sákendi tergeý kezindegi hattamalarda da sáıkes kelmeıtin eki túrli málimdeme bar (T.Kákishev7 «Sákenniń soty», 1994 j., «Bas­pa­ger» baspasy). Bári de arhıv­ten alynǵan qujattar. Al qaı­sy­syna senýi­miz kerek? Qazaq zııaly­lary­nyń arasyna syna qaǵý úshin NKVD ne jasamady? Muraǵattyń qyzmetkerleri fotokóshirmeniń qashan, qalaı kelgeni jóninde esh málimet tappady. Sońyndaǵy sil­te­meler arqyly Máskeý mura­ǵattarynan izdestirip edik, ol jaqtan da shyqpady. S.Muqanov «Eseıý jyldarynda» Marksızm-lenınızm ınstı­tý­tynan tabyldy dep, 1925 jylǵy hattan úzindi keltirgen. J.Súleımenniń aý­dar­masymen sózbe-sóz kelmese de, maǵynalas. Biraq taratyp jazbaǵan. Sáken­taný­shy T.Kákishev aǵamyz da eńbek­te­­rinde buǵan qysqasha ǵana toq­tal­ǵan. Soǵan qaraǵanda áıgili jazýshy da, áıgili ǵalym da hat­tyń kúmándi tustary kóp bol­ǵan­dyq­tan, indetpegen sekildi. Sábeń men Tursekeń Máskeýden kórgen túpnusqanyń qaıda ekeni belgisiz. Al S.Seıfýllın murajaıyna fotokóshirmelerdi 1989 jyly Tursynbek Kákishuly tapsyrypty. Soǵan qaraǵanda Máskeýdegi túp­nusqanyń naq kóshirmesi mura­­jaıdaǵy nusqa bolý kerek. О́z basym 1923 jylǵy hat tabyl­ǵan­ǵa deıin 1925 jylǵy hatty joq­qa shyǵarǵan emespin. 

Baıandaý hattyń jalǵan eke­ni­ne dálelder jetkilikti. 1917 jylǵy 2 qarashada bolshevıkter partııa­synyń Shyǵystyń barlyq musyl­man halyqtaryna úndeý jasap, ezilgen ulttarǵa ózin-ózi bıleý quqyǵyn beremiz degenine tek Seıfýllın emes, mıllıondaǵan adam sendi. Az ulttarǵa shekara belgileýge, av­to­nomııa alýǵa múmkindik be­rip jatsa, qalaı senbesin? Halyqtyń kósegesin kógertemiz degen uran on shaqty jyldan ke­ıin jalmaýyzǵa aınalady de­gen joq kósemder. Ári Sá­ken muzdaı qursanǵan Kol­chaktyń ózin tóńkerip tasta­ǵan júıege qazaq qarsy tura al­­maı­­tynyn da túsindi. Keńes ók­i­­­­meti arqyly eline baqyt ákel­­­gisi keldi. Birte-birte orta­­lyq alǵashqy baǵytynan aýyt­­qyp, otarshyldyq saıasat us­tana bastaǵanda Sáken ult múd­desi jaǵyna shyqty. Partııa­­lyq tazalaýdan ótip, «Alash» aza­­mat­tarymen birge qýda­lan­­dy. S.Muqanovtyń «О́mir mek­te­binde» Sáken men Ilııastyń tárkileý men kolhozdastyrýǵa ún qatpaǵany úshin basshylar tarapynan qatań synǵa ushy­ra­ǵan­dary aıtylady. Onyń syrty kommýnıst, ishi, isi ulttyq sıpatta ekenin joǵarǵy jaq sezbeı qalǵan joq. Sol kezde Sákendi synaǵan qaıratkerlerdiń bári onyń naǵyz kommýnıst emes ult­shyl ekenin aıtyp, qaralaǵan. Aqyry ultjandylyǵy úshin atylyp kete bardy. Solaı bola tura aqynǵa kúıe jaǵýshylar kún sanap kóbeıýde. Sákentanýshy fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor T.Kákishuly, akademık S.Qırabaev, fılolo­gııa ǵylymdarynyń dokto­ry, K.Ahmetova, tarıh ǵylym­dary­nyń doktory M.Absemetov, UQK qur­metti zeınetkeri, jazýshy-jýrna­­lıst A.Káken syndy ǵa­lym­­dar arhıv derekterinde Sá­ken­­­niń bireýdi qaralap kórset­ke­ni jaıly birde-bir qujat joq ekenin san márte jazdy, aıt­­ty. Biraq búkil ormandy ór­­teýge bir shyrpy jetetini se­­kildi, «Aqıqat» pen «Jas Al­ash­ta» jarııalanǵan osy bir kúm­ándi «hat» qoǵamda Sákenge degen ádiletsiz pikirlerdi órshitip jiberdi. Olarǵa silteme jasap, «Stalın joldas, Alashorda áli de qaýipti» degen taqyryppen otqa maı quıǵandar shyqty. Esil erdiń eńbegin qasaqana elemeıtinder boı kórsetti. Ǵalamtorda túrli rolıkter jasalyp, ásirese jas­tar jaǵynda Sáken Stalınge hat jazýdan basqa túk bitirmegen degen túsinik qalyptasa bastady. Sondyqtan memleket jáne qo­­­ǵam qaı­ratkeri, daýylpaz aqyn, jazýshy-dramatýrg, pýb­lı­sıst, ultjandy uly sýretker S.Seıfýllın atqarǵan uly is­ter­ge qysqasha toqtala ketken jón bolar.

Sáken 1922-1924 jyldar ara­ly­ǵynda Sovnarkom tóraǵasy qyzmetin atqardy. Úkimet basshysy halyq sharýashylyǵynyń, ónerkásiptiń, ekonomıkanyń il­ger­ileýine tikeleı yqpal etti. 

1923 jyly 22 qarashada keńse isterin qazaq tilinde júrgizý týraly dekret shyǵardy. 

Kırgızııa... bolyp ketken mem­leketimizdiń QAZAQ degen tarı­hı ataýyn qaıtardy.

Ultymyzdyń dinin, dilin, rýhyn kóterý maqsatynda Iаsaýı ke­se­ne­sin qalpyna keltirýge qarjy bóldi. A.V.Zataevıchke «Qazaqtyń 1000 án-kúıin» jınattyrdy. Jer-jerden kóptegen mektepter ashty. 1922-1924 jyldary qazynanyń teń jartysyn bi­lim salasyna bólip, qazaq jas­tary­nyń tegin bilim alýyna múmkindik jasady. 

1924 jyly qarasha aıynda úkimet basshysy qyzmetinen ketkennen keıin bilim-ǵylymmen, aǵartýshylyq qyzmetpen aınalysty. 

1932 jylǵy asharshylyq kezeńinde «Qyzyl at» poemasyn, «Bizdiń turmys» dramasyn jazyp, baspasóz betterinde Goloshekınge qarsy shyqty. Keńes ókimetiniń múshkil halin jetkizdi. 

Ulttyń ustazy dep A.Baıtur­sy­novtyń 50 jas mereı­toı­­yn ótkizdi. M.Jumabaev túrme­den shyqqanda kómek berdi. Shá­kárim qajynyń kitabyn shy­ǵar­dy. Al ol kezde, keshe ǵana Alashtyń kó­semi bolǵan Ahańdy, alash soty­nyń bıi bolǵan Shákárimdi, alash­shyl Maǵjandy qurmetteý, na­ǵyz azamattyq, naǵyz erlik edi! 

Osynsha qyrýar isti S.Seı­fýl­lın nebári 43 jasqa de­ıin jasap ketken! 28-aq jasynda úki­metti basqarǵan. Bir adam úshin az eń­bek pe? Jeke basynyń emes, ul­tynyń múddesi úshin osylaı ter tókken! 

1974 jyly T.Kákishevke bergen suhbatynda Ǵ.Músirepov «qazir Sáken anaǵan qarsy boldy, mynaǵan qarsy boldy» deıdi ǵoı. Bunyń kópshiligi Sákenniń atymen jasalǵan ister» degen eken. («Tuǵyry bıik tulǵa», 61-bet, «Úsh qııan» baspasy, 2002 j.). Túrli sebeptermen «Tar jol, taıǵaq keshý» romany da burmalanyp ketken. Áı­gi­li shyǵarma jaıly pikirler de ártúrli. Alǵashqy basylymynda qoǵamdyq-saıası ómirdi, tarıhı shyndyqty sýrettegen Sákenniń «Alash» qaıratkerlerin qazaqtyń oqyǵan aq jaǵalylary dep baǵalaǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Roman-esseniń daýly tustaryna jaýap izdegen adam túp­nusqasyn zerttegen ǵa­lym K.Ahmeto­vanyń «Aqı­qat­tyń anasy – shyndyq» atty maqalasynan, «Tar jol, taıǵaq keshýdiń» taǵdyry» (T.Kákishuly, K.Ahmetova) kitabynan taba alady. XX ǵasyr basyndaǵy tarıhı oqıǵalardyń ensıklopedııalyq an­yq­tamasy ispetti romanda Ál­­e­keń bas­taǵan alyptar jaıly mol de­rekter qalýynyń ózi tarıh úshin úlken olja. Kitap jaryq kór­gen kezde Alash azamat­tar­ynyń eshqaısysy Sákenge mynaýyń ótirik dep jazbapty. Tek N.Tórequlov «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 296-sanynda kórkemdik jaǵyn qatty synaǵan. Jalpy, shyn izdengender qazaq zııalylarynyń qýdalanýynyń se­be­bin «Tar joldan» góri A.Boga­chev, N.Martynenko, S.Braı­­nın, Sh.Shapıro syndy tyń­shy-jazýshylardyń eńbek­te­­rinen, ortalyqtyń qupııa jos­pa­r­ynan izdese nátıjeli bolar. Biz Keńes ókimeti tusynda Sákendi ózimiz ásire qyzylshyl qylyp alyp, endi sonymen ózimiz alysyp júrgen sekildimiz. Alashorda azamattarymen arasyna «qytaı qorǵanyn» ornatamyz, syılastyǵy jaıly aıtýǵa sarańbyz. Mysaly, Sáken Ahańnyń 50 jas mereıtoıyn ótkizip, «Eńbekshi qazaq» ga­ze­ti­ne úlken maqala bergennen keıin Ishki ister halkomy Á.Áıtıev aqyndy alashordashy Baıtursynovty dáriptedi dep bas­pasóz betinde aıyptaıdy. Biraq Sáken ekinshi ret «Stepnaıa pravda» gazetine «Taǵy da Ahań týraly» dep Ahańdy ulyqtap maqala jazady. Al bul dostyq pa, jaýlyq pa? Alash qaıratkeri Álimhan Ermekovtiń «Sákendi qyzyldar jaǵynda, al biz­der­di «orda» jaǵynda boldy demeseńder, Sáken bizge qaraǵanda ultshyl edi» degen sózin eskere bermeımiz. О́tkenge birjaqty qarap, Sákennen basqa kommýnıst tappaı «qınalyp», tuqyr­typ qalýǵa tyrysyp júr­gen­der kóp. Sonyń bir aıǵaǵy «Aqı­qat» jýrnalyndaǵy tuz­dyq­­talǵan maqala. Esh jerde tirkelmegen bul kúmándi hatty falsıfıkasııa demegende ne dersiń?!. Mashınkaǵa basylǵan hatta Sákenniń qoly da, móri de joq. Tek mashınkamen jazylǵan aty-jóni tur. Anyqtalmaǵan nárseni aıǵaq qylyp, boıaý­yn qalyńdatyp, «jańalyq» ashyp ot­yrǵan «Aqıqat» jýrnaly qol­­jaz­bany kim bergeni jaıly málimet berip, kóshirmesin tol­yq kórsetýi kerek edi. Sebebi «О́shirip tas­­taý qolymyzdan áste kelmeıtin tarıhı shyndyqtyń osy bir kórinisinen durys sabaq alaıyq. Arada birneshe aıdan keıin Máskeýden Qazaqstanǵa aty óshkir Goloshekın jiberildi. Onymen birge qazaqqa «Bólingendi bóri jeıdiniń» keri keldi» degen joldary men keıbir tustaryn redaksııa J.Súleımenniń atynan ózderi qosqanǵa uqsaıdy. Sha­masy J.Súleımen bul «baıan­daý hatty» túpnusqadan qaz­aq tiline erterekte aýdarǵan sııaq­ty. Sebebi ǵalym materıal­­dy arhıvten 22 jyl buryn alǵan. Nege óziniń kózi tirisinde jarııalamaǵan? Tipti qoljazba naqty Jumajan myrzaniki me? Qol­jazbany jarııalaýǵa kim ruq­sat berdi? Suraq kóp. Eń bastysy, «Aqıqat» jýrnaly Sákenniń qoly dep jalǵan aqpar taratqandary úshin jaýap berýleri qajet! 

Sákenniń Stalınniń qabyl­daýyn­da bolypty degen sóz qazir qulaqqa túrpideı tıgenimen, ol kezde qyzmet babymen bir emes, júz ret kirýi múmkin. Olardyń bárin gen­sekpen jolyqqany úshin ult múddesin satty dep joramal­daı salýǵa bolmaıdy. El úshin qurban bolǵan arystardyń ár­qaı­sysy, adam qolymen ala­sar­týǵa kelmeıtin bir-bir shyń! Báriniń maqsaty – qazaqty ba­qyt­­qa jetkizý. Sondyqtan bıyl­ǵy S.Seı­fýllın, B.Maılın, I.Jansúgirov, T.Rysqulov, S.Qojanov­tardyń 125 jyldyǵy mem­lekettik deńgeıde atap ótilýi tıis!

Qanat JÚNISOV