Jastyq shaqta bolǵan oqıǵa edi. Jambyl aýdandyq «Ekpindi eńbek» (qazir – «Atameken») gazetine «66 jasar jelaıaq» degen maqalam shyqty. Ile ol «Lenınshil jas»(«Jas Alash») gazetinde jarııalandy. Dańqty Seıdahmet aǵa Berdiqulov basqaryp otyrǵan respýblıkalyq basylymdaǵy jarııalanǵan birinshi maqala – marapattyń tóresi, maqtanyshtyń kókesi eken. Keńes Odaǵynyń bir qıyrynan ekinshi qıyryna (Mýrmansk – Vladıvostok) jaıaý júgirip shyqqan 66 jastaǵy máskeýlik jelaıaq Uzynaǵashtyń ústinen ótip, eki saǵatqa aıaldap, qurmetpen shapan kıip ketken edi sonda. Sol jelaıaq pen sol maqala esimde máńgi saqtalyp qalyp qoıypty. Uzaq jylǵy tilshilik ómirde ekinshi ret 66 jastaǵy aıryqsha jan týraly jazýǵa týra kelip tur. Mundaı da sáıkestik bolady eken...
Ertede qýǵyn kórip, tarydaı shashyrap, elden eriksiz shalǵaı kóshken qazaqtar búginde tórtkúl dúnıeniń tórt buryshyna óz erkimen baryp jaılanyp jatyr. Oǵan qazir tańdanbaıtyn boldyq. Jat elde máńgilikke qalyp qoıaıyq degen eshkim joq. Oılary – úırensek, bilsek, elge – jas memleketimizge paıdalysyn alyp qaıta oralsaq. Solardyń biri – Ápilhan Badyraqqulov. Bir topyraqta, bir aýylda týyp-óstik. Ol mektepti bizden bir synyp joǵary bitirdi. Keıin Almatyda aýyldas bolǵandyqtan da uzaq jyl birge aralasyp, qarym-qatynas jasap turdyq. Men – gazette, «Polıtehtiń» avtomattandyrylǵan basqarý júıesi (ASÝ) fakýltetin bitirgen ol – Almaty aýyr mashına jasaý zaýytynda ınjener-elektronshy bolyp qyzmet istedi. Taý balasy emes pe, alpınızmmen berile aınalysty. Sóıtip júrip alpınıst orys qyzyna úılendi. KSRO qulap jurt jaqsy ómir izdegen tusta, Ápilhan Germanııadan avtokólik qýyp kelip júrdi. It arqasy qııannan Almatyǵa jeńil kólik «Mazda»-dan bastap, segiz dońǵalaqty aýyr júk tasymaldaýshy «MAN»-ǵa deıin talmaı tasydy-aı, sabazyń! Onyń erekshe eńbekqorlyǵyna aýyldas qurby-qurdastary bala kezden tánti edik. Sodan júre-kele Almatyda fırma ashty – aýdıo-vıdeo tehnıkalar satyp kórdi.
Ápilhan jasy 60-qa taıaǵanda fransýz tiline den qoıdy (Ol kez – onyń nemis, aǵylshyn tilderin bir kisideı meńgerip tastaǵan tusy). Kanadaǵa barmaq, sol eldegi ekinshi tildi bilip alyp, aqparattyq tehnologııalar (IT) salasy boıynsha qyzmet isteý oıy bar eken. Habardar júrdim. Birinshi synaqtan tamasha ótti. Ekinshisi alty aıdan soń edi, ókinishke qaraı, «jasyńyz asyp tur» degen syltaýmen tizimnen syzylypty, bir jylǵy daıyndyq, shelektep tókken ter tekke ketti. Únemi jymıyp, keıde keńkildep kúlip alatyn Ápilhannyń sondaǵy moıyǵan túrin baıqamadym. Ápilhannyń «Kanadadan qaldyrǵan» 60-yn shaǵyn top jıylyp, Almatynyń «Veranda» meıramhanasynda toılap ta tastadyq. Bir qyzyq aıtaıyn. 2014 jyly men qyzmet isteıtin amerıkalyq mekemege, meniń ótinishimmen, Ápilhan IT-ınjener mamandyǵy boıynsha túıindeme tapsyrdy. Bizdegi onyń eki áriptesi, ásirese, amerıkalyq dırektor (ol da «aı-tıshi» maman bolatyn) bári, shynyn aıtaıyn, «tez shaqyr da shaqyr» dep «qyrylyp» qala jazdady. Aýyldasymnyń buǵan deıin birneshe sheteldik mekemelerde kompıýterlik qyzmet salasyndaǵy istegen tájirıbesine syrttaǵylar «ah» uryp jatqanda, keremet bilikti dosym úshin meniń de tóbem kókke jetkendeı masattandym. Qatty súısindim. Keldi. Biraq aılyqqa qosymsha ózi suraǵan eki júz AQSh dollaryn qospaǵany úshin Ápilhan kelisimge qol qoımaı ketti. Mekemedegi qazaqstandyq ekinshi dırektordyń «eki aı qyzmet isteńiz, amerıkalyq eńbek tártibine saı sizge aıtqan somany sosyn qosamyz» degenine kónbedi ǵoı Ápilhan sonda kónbedi. Bir jaǵy ekinshi dırektordyń qytymyrlyǵyna keıigen bizdiń mekeme «aı-tıshileriniń» «myqty jigit, óziniń baǵasyn biledi» degeni de esimde.
Tynymsyz dosym bir kúni «Jańa Zelandııadan bir qyzmet taptym, qudaı qalasa, Kıra ekeýmiz azanda ushamyz. Aralǵa baryp, jaılasyp alaıyn, sodan soń, habarlasarmyn, keshir...» dep telefon soǵyp tur. «Aq jol!» tilep, aıaq astynan aıtarǵa sóz tappaı qala berdik!
Sodan beri de arada úsh jyldan asa ýaqyt zymyrap ótipti. Skaıpqa tótennen shyqqan Ápilhanym «Sıdneıden, Aýstralııadan habarlasyp turmyn» deıdi. «Oı, sen Jańa Zelandııaǵa kettim dep eń ǵoı» deımin týysqanymnyń daýysyn estip, júzin kórgenime qýanyp. «Jańa Zelandııa men Aýstralııanyń arasy Almaty men Astananyń qashyqtyǵyndaı-aq, tek shalqyp jatqan muhıttyń sýy demeseń?!. Qazir Sıdneıde turyp jatyrmyz» deıdi ádettegi tanys kúlkisimen. Baılanysýǵa qolynyń tımegenin, júgirip júrip jumys istegenin, tipti, uıqy-kúlki kórmegenin bir demde baıandap shyqty. Árıne, sendim, senbegende she, ol men biletin artyq sózi joq Ápilhan emes pe?! Qazir Sıdneıde jaz ortasy eken. «Astanada – -40 gradýs deıdi, Sıdneıde – +40 gradýs. Qolymyz qalt etse, sýǵa túsemiz. Men serfıngke jaman úırenip aldym, muhıttyń tolqynyna urynǵym keledi de turady. Keremet...» deıdi. Ápilhannyń aýyldaǵydaı «jaman úırenip aldym» degen sózi kóńilime hosh berdi. «Jerdiń bir búıiri Aýstralııada júrip te qazaqshany umytpaı kúshti sóıleısiń ǵoı óziń...» dep rıza kóńilimen bir kúldirip aldym. Aýstralııanyń negizin qalaǵan aǵylshyndar bolǵandyqtan da onda aǵylshyndyq tártip pen tálimge, óte-móte tili jaǵyna basymdyq beriledi eken. «AQSh-tyń tili men slengi bul jerde kádege de aspaıdy, bilesiń be? Taza aǵylshynsha ómir, talap óte kúshti» dedi. «Úsh jyl boıy júgirdim (Ter tóktim degeni.). Qazir júgirmeımin, bir bólme berdi. Bul jerde ol han saraıyna kirgenmen teń. Aýstralııa astanasynda ornalasqan barlyǵy bes bankke jáne iri úsh kompanııaǵa kompıýterlik eń jańa tehnologııalyq jeli boıynsha qyzmet kórsetemiz. Men toptaǵy jetekshi mamanmyn. Áriptesterim de, bas ofıstegi jetekshilerim de syılaıdy. Árıne, sondaı dárejege kóterilý ońaı bolmady...»
Shyn júrekten qýanyshty ekenimdi jetkizdim. Dereý kópshilikke aıan oqıǵany alǵa tartyp «Ápilhan, «Sıdneı-2000» Olımpıadasynda bizdiń Bekzat Sattarhanov... Olımpıada chempıony atanǵan, sol jarys ótken saraıǵa bara aldyń ba?» deımin. «Ol – «Olımpık Park» dep atalady. Kún saıyn qasynan ótemin – jaıaý da, kólikpen de. Bekzat Sattarhanov, Ermahan Ibraımov, Olga Shıshıgına... Olımpıada chempıondarynyń aty-jóni eskertkish retinde jazylǵan. Bary sol. Qazir ol kúndelikti qala halqy jattyǵatyn, jarys ótkizetin sport alańy sanalady.»
Ápilhan ekeýmiz Alataýdyń baýraıyndaǵy myń-san bulaq-bastaýdyń ortasynda jaıylyp jaılasqan jalǵyz aýylda týyp-óstik. Shóbi shúıgin, sýy móldir, shyǵy saf... Birese qymyzdy, birese qyp-qyzyl bop súrlengen qazyny, taba nandy, jupar shashqan alma baqty, qyzǵaldaqty, shaqpaq tasty aıtyp, jastyq shaqty ábdan eske aldyq. Saǵynyp-aq qalypty... Ápilhan kenet «Jaqsy qyzmet, jaqsy el, aılyq jaqsy, qýanyp júrsiń-aý deıtin shyǵarsyń? Shynymdy aıtaıyn, qýanyshty oılaýǵa ýaqyt joq. IT ómirindegi jedel ózgeristerdiń tezdigi ol jaıly oılaýǵa múmkindik bermeıdi. Network Administrator jańardy, IIS Admin basqasha, Database Admin túrlenip tur, Cloud Administration týraly áńgime múldem basqa» dep ashyldy-aı bir. Ol aıtqan aqparattyq-tehnologııalyq baǵdarlamalardyń kóbinen beıhabar bolsam da, áńgimesin uıı tyńdap, «ishin bosattyryp» aldym. Árıne, sonyń bárin qazirgi zamannyń júrdek sátinde meńgerip qana qoımaı, qolda ustaý úshin de baǵdarlamashy-ınjenerge biliktilik pen ýaqyt qajet. Kásibı qyzmetinde bir mınýt qalǵýǵa bolmaıtynyna qaramastan Ápilhannyń ádettegideı sporttan qol úzbeýi de ózine ǵana tán alǵyrlyǵy men oılylyǵy dep túıdim. Onsyz bolmaıdy.
Ápilhannyń árbir áńgimesinen (vatsappen nemese skaıppen) áıteýir, bir qyzyq estımin, ǵajap! Sen ony aıtasyń, bir márte Kıra ekeýmiz alǵashqy jyly edi, Brısben qalasynan Sıdneıge poıyzben qaıttyq. Tanymaıtyn jer. Júgimiz bar, asyǵyp júrip Kıra kishkentaı qol sómkesin vagonda qaldyryp ketken. Úıge kelgen soń bir-aq bilip, qatty ókindik. Ishinde tólqujattan basqa da kerekti áleýmettik kardtar, 300 dollardaı aqsha qalǵan. Senesiń be 3 kúnnen soń úıge túıinshek keldi. Oramanyń syrtynda jazylǵan hatta «Hanym, keshirińiz, sizdiń 300 dollar aqshańyzdan 7 dollar alyp, poshta qyzmetine tóledim» dep jazypty. Mine, kórdiń be?! Áriptesterim alǵashynda «Seniń aty-jónińdi aıtý tilge qıyndaý eken (Ápilhan Badyraqqulov!). Qysqasha «Aleks» dep atasaq qarsy emessiz be dep qıyldy. Men aıttym, bizde bala týǵan kezde qulaǵyna onyń esimin atap úsh ret aıqaılaıdy. Ol atty ózgertý halyqtyq dástúrge qarsy shyǵý dedim. Úırenip aldy. Bas ofıstegi eń úlken bastyǵymyz óte qatal, kirpııaz ári mańǵaz kisi edi, qazir ol da «Ápilhan» deıdi.
Jubaıy medbıke Kırany aǵylshyn tiline oqytqan da ózi. Qazir bizdiń aýyldyń Aýstralııadaǵy orys kelini sondaǵy pákistandyqtarǵa, úndister men qytaı jumysshylaryna aǵylshyn tiliniń álippesin úıretedi. «Otbasylyq bıýdjetke azdap bolsa da tıyn-teben túsip jatyr» dep kúledi Ápilhan. – Munda qurylys materıaly sondaılyq qymbat emes. Al qurylysqa kerekti qural-saıman – sý tegin. Esesine jumys qoly ýdaı qymbat qoı, ýdaı qymbat. Sondyqtan sońǵy úsh jylda jınaǵan aqshamyzǵa qalanyń bir buryshynan shamamyz jetip ıgeretindeı jer satyp aldyq. Shaǵyndap úı salamyz. Sender Baǵdat ekeýiń qydyryp kelseńder, qazaqshalap, úıde jatasyńdar, shyn aıtam. Al qonaq úıge bilesiń be, qansha tóleıtinińdi, estiseń shoshısyń, Aýstralııaǵa kelgiń kelmeıdi...» Iá, tynymsyz Ápilhan endi Sıdneıdiń tórinen úı salmaq.
Osy arada Ápilhan ekeýmizge ǵana málim bir syrdyń qupııasyn ashýǵa májbúrmin. Muhıt asyp júrgen baýyrymnyń ol úshin renjimeıtinin bilemin. Onyń armany – qazirgi ol qyzmet etip júrgen bank jelisindegi kompıýterlik qyzmet túrin túptiń-túbinde Qazaqstanǵa alyp kelý. Onyń esh memlekettik qupııalyǵy joq. Pernetaqtada kúni-túni otyrǵan aqyl ıesi qalaı sheshse, solaı bolady. Ondaı múmkindik bar Ápilhanda. «Bul sekildi qyzmet etý jelisi TMD-da joq. Bizdiń respýblıkada birinshi... sonda kórshiler bizben baılanysýǵa múddeli bolady.» «Nege qazir emes?» «Birinshiden, olar bul qyzmet túrine de, maǵan da dál qazir zárý emes, eki jyldan soń, bálkim odan da beri, ómirdiń ózi salaǵa osy jelini qosady, ýaqyt májbúrleıdi.» О́zine de, sózine de, árıne, isine de senimdi Ápilhanym dál osylaı dedi.
Aıta berse, bul Ápilhannyń áńgimesi taýsylmaıdy. Qyzyǵy da kóp. Osyndaıda ǵoı «Túý shirkin, ár qazaq osy Ápilhandaı bolsaı-shy?!» degiń-aq keledi eken. Ápilhan týraly bir qospasy joq osy jazǵan maqalam arqyly oqyrmanǵa tıtteı oı salmaq nıetim edi. О́mir aǵysy men muhıt tolqynyn teńdeı tizgindegen alǵyr da qaısar jannyń erekshe eńbekqorlyǵy, ómirge qushtarlyǵy kópke úlgi bolar-aý degen úmittemin. Til úırenýdiń jas talǵamaıtynyn kórsetken Ápilhan! El-jer talǵamaı óner-bilimge qushtarlyqtyń shynaıylyǵyn kórsetken bul Ápilhan! Baıaǵydaı emes, qazir Ápilhandaı Jer sharynyń ár buryshynda qazaqtyń rýhyn, Týyn kóterip júrgen azamattarymyz qanshama! Solar týraly da bir sát oılanyp qoıaıyqshy demek em! Qaı tarapta júrmesin, olardyń júrekteri «Meniń Qazaqstanym!» dep dúrsildeı soǵyp turatyny jáne aqıqat. Ony men Ápilhannan búgingi bolmysynan óte jaqsy bilemin!..
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY