Qazir ǵylym ulttyq shekaramen shektelmeıtin, ortaq adamzat ıgiligine qyzmet etetin keńistikke aınaldy. Ásirese neıroǵylym salasynda júrgizilip jatqan zertteýler adamzattyń eń kúrdeli ári jumbaq múshesi – mı qyzmetin tereń túsinýge jol ashyp, medısınanyń jańa kezeńin qalyptastyryp otyr. Osyndaı irgeli izdenistiń aldyńǵy shebinde júrgen jas ǵalymnyń biri – Beıjińdegi neırohırýrgııa rezıdentýra baǵdarlamasynyń túlegi, qazir Germanııada osy salanyń doktoranty Ǵalymjan Isabekov.
Ǵalymjan – óz jolyn ózi qalyptastyrǵan býynnyń ókili. Onyń ǵylymı sapary Azııadaǵy bedeldi joǵary oqý oryndarynyń biri – Beıjiń ýnıversıtetinen bastaldy. Munda ol tek kásibı bilim alyp qana qoımaı, zertteýshilik oılaý mádenıetine de ózgeris ákeldi. Keıin Beıjińdegi fýnksıonaldyq neırohırýrgııa ıns-tıtýtynda rezıdentýradan ótip, klınıkalyq tájirıbeni ǵylymmen ushtastyrdy. Osy kezeńde ol balalardaǵy aýyr epılepsııany emdeýge qoldanylatyn kúrdeli operasııa – gemısferektomııany de zertteýge bel sheshe kiristi.
Osyndaı toqtaýsyz izdenisi ony Japonııada óz biliktiligin arttyrýǵa jeteledi. «Takeda Science Foundation» granty negizinde Tokıo áıelder medısınalyq ýnıversıtetinde taǵylymdamadan ótken ol álemge tanymal neırohırýrg professor Takaomı Taıramen birge jumys istedi. Bul tájirıbe onyń kásibı baǵytyn aıqyndap, halyqaralyq ǵylymı ortaǵa shyǵýyna jol ashty.
Búginde Ǵalymjan Isabekov Germanııanyń Berlın qalasyndaǵy «Charité» klınıkasynda zertteýshi retinde qyzmet atqaryp júr. Onyń negizgi zertteý baǵyty – parkınson aýrýyn emdeýde qoldanylatyn «Deep Brain Stimulation» (DBS) ádisin jetildirý. Bul – mıdyń tereń qurylymdaryna arnaıy elektrodtar ornatý arqyly neırondyq belsendilikti retteıtin joǵary tehnologııalyq em tásili.
Zertteýshiniń aıtýynsha, DBS (Deep Brain Stimulation) operasııalary keı jaǵdaıda naýqastyń tolyq sanaly kúıinde júrgiziledi. «Bul kezde neırofızıolog-dárigerler, operasııada neırondardyń elektrlik sıgnaldaryn tikeleı baqylap, neırohırýrgterge operasııa barysynda qosymsha «GPS» sekildi dál aqparat beremiz. Osy sıgnaldar arqyly elektrodtardy mıdyń eń tıimdi núktesine bazaldy ganglııadaǵy shamamen 4×5 mm qurylymǵa dál ornalastyramyz.Tájirıbeli neırofızıologter tipti sýbtalamıkalyq ıadrony onyń «dybysy» arqyly ajyrata alatyn deńgeıge jetedi. Bul medısınadaǵy dáldiktiń jańa deńgeıi», deıdi ǵalym.
Ǵalymjan men onyń áriptesteri qazir ıntraoperasııalyq jańa ádis ázirlep otyr. Bul tásil arqyly operasııa barysynda bir mezgilde mıǵa stımýlıasııa jasap, sonymen qatar neırondardyń reaksııasyn tirkeýge múmkindik týady. Buǵan deıin mundaı tásil tehnıkalyq turǵyda kúrdeli sanalyp kelgen edi. Jańa protokol DBS ádisiniń naqty áser etý mehanızmderin tereńirek túsinýge jol ashyp, bolashaqta ár naýqasqa jeke beıimdelgen emdeý júıesin qalyptastyrýǵa negiz bolmaq.
Qazir zertteý jumysynyń alǵashqy nátıjeleri daıyndalyp, ǵylymı maqala jarııalaýǵa usynylǵan. Aldyn ala qorytyndylar bul baǵyttaǵy izdenisterdiń úlken ǵylymı jańalyqtarǵa bastaıtynyn ańǵartady. Shetelde tabysty eńbek etip júrgenine qaramastan, Ǵalymjan Qazaqstan ǵylymymen baılanysyn úzgen emes. Ol «The Global Central Asian Science and Technology (CAST) Association» uıymynyń negizin qalaýshylardyń biri jáne vıse-prezıdenti retinde álemniń 30-dan astam elinde jumys isteıtin 150-den astam otandyq jáne ortalyqazııalyq ǵalymdy biriktirip otyr. Uıym jas zertteýshilerge halyqaralyq taǵylymdamalar tabýǵa, ǵylymı baılanystar ornatýǵa qoldaý kórsetý ústinde.
«Shetelde júrgen qazaq ǵalymdarynyń elge qosatyn úlesi joǵary. Qazir san-salaly synaqtan ótip, álemniń jetekshi ǵylymı oryndarynda jumys istep júrgen otandastarymyz óte kóp. Bizdiń «Qazaq International Science and Technology Association» uıymynda alpystan astam professor bar. Olardyń árqaısysymen sóılesseńiz, eldegi ǵylym salasyn damytýǵa árqashan daıyn. Eń úlken másele – olar men elimizdi baılanystyratyn arnaýly uıym joq. Qazir osy mindetti biz atqaryp jatyrmyz. «Bolashaq» baǵdarlamasynyń «500 ǵalym» jobasy aıasynda shetelde bilim alǵysy kelgen izdenýshilerdiń shetelde ǵylymı ınstıtýt, zerthana tabýyna kómektesip kelemiz. Sonymen birge biz tek Qazaqstan ǵana emes, Ortalyq Azııadan shyqqan professorlardyń sheteldegi zertteýlerine qol ushyn beremiz. Jaqynda otyzǵa jýyq izdenýshimen suhbattastyq, solardyń ishinen toǵyz zertteýshi sheteldegi zerthanalarda óz biliktiligin arttyrýǵa daıyn», deıdi ol.
Qazirgi jahandaný dáýirinde shetelde júrgen qandastarymyzdyń ortaq máselesi ulttyq bolmysty saqtaý, balalaryna ana tilin, mádenıetin úıretý ekeni shyndyq. Kóptúrli mádenıetter arasynda, basym til men mentalıtetter toǵysynda ulttyq bolmysty kózdiń qarashyǵyndaı saqtaı alǵan otbasylar da bar. Sonyń biri – Ǵalymjan Isabekovtiń otbasy ekenin de aıta ketkenimiz jón.
Onyń sózinshe, ulttyq bolmys – tek til nemese dástúr emes, bul – sol adamnyń dúnıetanymy. Qaı jerde júrseńiz de, ózińizdiń kim ekenińizdi umytpaý bárinen mańyzdy. Sonymen qatar qarapaıym qundylyq – úlkenge qurmet, kishige izet – qaı ortada bolsa da qajet. Shetelde júrgende siz óz elińizdiń beıresmı ókiline aınalasyz. Sondyqtan óz mádenıetińizdi laıyqty deńgeıde kórsetý – jaýapkershilik. «Biz otbasymyzda balalarymyzben qazaqsha, aǵylshynsha sóılesemiz. Negizi balalar bárin túsinedi. О́z eliniń jaǵdaıyn, elde qalǵan týystaryn balalarymyz jaqsy biledi. Tipti keıde qashan Qazaqstanǵa baramyz dep jıi suraıdy. Sonymen birge shetelde ósken qazaq balalary álemdik ortada ósken, tárbıelengen urpaq sanatynda. Bolashaqta olar óz eline úlesin qosa alatynyna senimimiz mol. Ata-anasy ulttyq tárbıege kóńil bólse, balalar da óz bolmysyn saqtaýǵa, sonyń erekshelikterin sezinýge tyrysady. Mysaly, ana tilinde sóılesý, ulttyq dástúrlerdi atap ótý, balalarǵa qazaq mádenıetin túsindirý degen daǵdylar únemi qaıtalanyp otyrǵany durys. Bul máselede eń mańyzdysy – turaqtylyq pen júıelilik», deıdi ǵalym.
Ǵalymjan ár eldiń bilim júıesin saralaı kele, olardyń ózindik erekshelikterine nazar aýdarady: Qytaıdaǵy tártip pen eńbekqorlyq, Japonııadaǵy ustazǵa qurmet pen komandalyq mádenıet, AQSh-taǵy erkindik pen kreatıvtilik, Germanııadaǵy júıelilik pen ǵylymı derbestik. Onyń pikirinshe, elimiz osy tájirıbelerdi úılestire otyryp, ulttyq bolmysqa saı bilim modelin qalyptastyrýǵa tıis.
Sóz arasynda keıipkerimizge bolashaqta shetelde bilim alǵysy keletin qazaq jastaryna qandaı keńes aıtatynyn da surap kórdik. «Eń aldymen, naqty maqsatpen barý kerek. Qaı salada damyǵyńyz keledi, ne úırengińiz keledi – sony anyq túsiný mańyzdy. Ekinshiden, tek bilim alyp qana qoımaı, ǵylymı ortaǵa belsendi aralasý kerek. Baılanys ornatý, jobalarǵa qatysý – bul óte mańyzdy.Úshinshiden, eń mańyzdysy básekelestik kerek. Bir sózben aıtqanda, Batys áleminiń úıretetini – básekelestik», deıdi Ǵ.Isabekov.
Jas ǵalymnyń aıtýynsha, ǵylymı joldy tańdaǵan jastarǵa eń mańyzdysy – ýnıversıtettiń ataǵy emes, sapaly ǵylymı orta men bilikti jetekshi. «PhD – bul jaı ǵana dáreje emes, jańa bilim týdyrý qabiletin qalyptastyratyn kezeń», deıdi ol. Ǵalymjan Isabekovtiń ǵylymı joly – tabandylyq pen úzdiksiz izdenistiń, halyqaralyq tájirıbeniń nátıjesi. Ol mı tereńindegi álsiz sıgnaldardy zertteı otyryp, bolashaq medısınanyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýǵa úles qosyp keledi. Bul – qazaq ǵylymynyń jańa býyny álemdik deńgeıde óz ornyn taba bastaǵanynyń aıqyn kórinisi.