Prezıdent: «Barymyz da, baǵymyz da – Táýelsizdik»

Darhan Qydyráli: Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly, Sizdiń Prezıdent laýazymyndaǵy alǵashqy saparyńyz kıeli Túrkistannan bas­taldy. Biz de suhbatymyzdy osy ıgilikti sapar jaıynan bastaǵymyz kelip otyr…

– Iá, men úshin bul eleýli, mańyzdy sapar boldy.

Túrkistan tek qazaq halqynyń ǵana emes, kúlli túrki jurtynyń qasıetti mekeni. Túrkistan – san ǵasyrlyq adamzat shejiresiniń kýágeri jáne órkenıet jaýhary. 

Qarap otyrsańyz, halqymyzdyń arǵy-bergi tarıhynda el bastaǵan, qol bastaǵan tulǵalarymyz da asa jaýapty sátterde, kúrdeli saıası sheshimder qabyldaıtyn ýaqyttarda Túrkistanǵa taǵzym ete barǵan. Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev ta osy kıeli topyraqqa jıi at basyn buratynyn bilesizder. 

Menińshe, munyń birinshi sebebi – halqymyz úshin asa qasterli sanalatyn mekenge táý etý jáne ata-baba arýaǵyna, amanatyna degen qurmet bolsa, ekinshi sebebi – Uly dala elindegi keshegi, búgingi memleketshildik dástúrge, evolıýsııalyq damý sabaqtastyǵyna degen adaldyqta jatyr. Mundaı sakraldy uǵym-túsinik pen dástúrge adaldyq tek órkenıetti, ósip-jetilgen ulttyń ǵana qolynan keledi dep oılaımyn. 

Sonyń bizdiń zamanymyzdaǵy jar­qyn bir kórinisi – Elbasymyzdyń Túr­kistan oblysyn qurǵany. О́ńirge kıeli mekenniń atyn bere otyryp, Tuńǵysh Prezıdent tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirdi, memlekettiń irgesin myǵymdap, jalpyulttyq sáıkestik pen bereke-bir­ligimizdi eselep nyǵaıtty.  Endigi jerde memleket Jibek joly bo­ıynda jatqan Túrkistan qalasyn, óńirin jańartyp-jańǵyrtýdy ýaqyt oz­dyrmaı qolǵa alýy kerek. О́ńirdegi ınfra­qurylymdy damytý, týrıstik salany jandandyrý, óndiristi órkendetý – osynyń bári halqymyzdyń ál-aýqatynyń barynsha jaqsarýyna negiz bolady.  Onyń ústine, ońtústik óńir – elimizdegi turǵyndar sany eń kóp aımaq. Osy óńirdi ultymyzdyń «demografııalyq altyn diń­gegi» desek te jarasady. Al adam kapıtaly biz sııaqty jeri keń, eli shaǵyn mem­leket úshin asa ózekti faktor ekeni aıtpasa da túsinikti.  Sapar barysynda men oblystyń da­mý josparymen, jalpy jaǵdaıymen mu­qııat tanystym. Alda atqarylatyn sharýalar bastan asady. Ol sharýa­lar­dyń barlyǵyn asyqpaı-aptyqpaı, júıeli, keshendi túrde atqarýymyz óte ma­ńyzdy. 

Darhan Qydyráli: Ruqsat bolsa, alǵashqy suraqty jalǵastyra ketsem. Siz osy saparyńyzda qa­sıet­ti oryndarǵa taǵzym etip, jurtshy­lyqqa ózińizdiń eń basty ustanym­daryń­yzdy da jetkizdińiz. Sol usta­nymdardy tarqatyp aıtyp berseńiz. 

– Meniń Túrkistan oblysyna saparym halqymyzdyń ulyq meıramy Naýryzben tuspa-tus keldi. Ulystyń uly kúni qarsańynda álem jurtshylyǵy Qazaqstandaǵy asa jaýapty, tarıhı oqıǵanyń kýási boldy. 

Qazaq memlekettiginiń negizin qalaý­shy uly tulǵa, Qazaqstan Respýblı­kasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev óz erki­men Memleket basshysy ókilettigin toq­tatty.  Bul taǵdyrly sheshim jahandyq deń­geıde, tarıhı aýqymda tanylǵan saıası qaı­ratkerdiń kemeńgerligi men parasat­tyly­ǵyn álemge taǵy da tanytty, moıyndatty.  Elbasy is júzinde táýelsiz eldegi saıası basqarý men sabaqtastyqtyń múlde jańa, ozyq úlgisin jasap berdi. Meniń de Prezıdent retindegi negizgi ustanymym men ómirlik kózqarasym osy baǵyttan aýytqymaıdy. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, eldiń órkendeý kepildigi memleketshildik pen dástúr sabaqtastyǵynda jáne oǵan degen qurmet pen adaldyqta jatyr. Onsyz eshqashan turaqtylyq ta, damý da bolmaıdy.  Ekinshi ustanymym – ádilettilik. Bul jalpyadamzattyq ári dala demokratııa­synan bastaý alatyn, ata-babamyzdan daryǵan, ejelden qanymyzǵa sińgen qundylyq bolatyn. Ony joǵaltyp alý adamzat úshin de, ult úshin de ózin ózi joǵaltyp alýmen birdeı.  Ádilettilik saltanat qurmaǵan qo­ǵam­da tek qaıshylyq, qıynshylyq, quldyraý ústemdik etetini belgili. Sondyqtan ádiletsizdikpen memleket, qoǵam, ár adam kún saıyn, birigip kúresýimiz kerek. Halqymyz aıtqandaı, «Ádilet joly – aýyr jol», biraq aýyr bolsa da odan týra jol joq.  Úshinshi ustanymym – tek alǵa basý, damý jolymen júrý.  О́zderińiz bilesizder, biz ómir súrip otyrǵan dáýirdiń tabıǵaty myń qu­byl­maly. Jahandyq básekelestik jaǵ­daı­ynda óz múddemizdi qorǵaýǵa, óz maq­saty­myzǵa jetýge umtylmasaq, jedel alǵa baspasaq kóp nárseden utylarymyz anyq.  Myna dáýir erkelikti, jalqaýlyq pen masyldyqty, nemquraılylyqty kótermeıdi. Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa kezeńinde, joǵary tehnologııalyq, sıfrly keńistikte jahandyq damýdan on jyl artta qalsaq, júz jyl onyń ornyn toltyra almaıtynymyzdy esten shyǵarmaıyq.  Elbasynyń dana sheshiminiń arqasynda bılik sabaqtastyǵy eshbir dúrbeleńsiz, shıelenissiz júzege asty. Bul bolashaq úshin, memlekettiń turaqtylyǵy men udaıy damýy úshin jasalǵan biregeı qadam ekenin umytpaýymyz kerek. Bizdiń endigi mindetimiz – osy joldan, osy baǵyttan aýytqymaı, tek alǵa basý, ósý, órkendeý. Keri ketsek, tarıh ta, bolashaq urpaq ta bizdi keshirmeıdi.

Nurtóre Júsip: Halyqaralyq sarapshylar bılik tizgininiń beıbit jaǵdaıda berilýin Ortalyq Azııa tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan ǵalamat tarıhı oqıǵa dep jazyp jatyr. Keıbir sarapshylar keleshekte ekiudaıylyq oryn ala ma dep qaýiptenetin sekildi. Bul jóninde ne aıtasyz?

– Nursultan Ábishuly Nazarbaev táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap jańa memlekettilik jasaýdyń barlyq taýqymetin basynan ótkerdi. Qıyndyqqa toly osy jolda tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizdi. Qazaq elin tórtkúl dúnıege áıgilep, barsha álemge mo­ıyndata bildi. Táýelsiz elimizdiń búgin­gi ósip-órkendeýi, erteńgi damý keleshegi Nazarbaev esimimen tyǵyz baılanysty. 

Túrli sáýegeılik jasaýshylar buryn da bolǵan, qazir de, keıin de bola beredi. Eń bastysy, biz bıliktiń aýysýyn turaqty jaǵdaıda ótkize bildik. Taǵy da qaıtalap aıtamyn, bul eń aldymen, Elbasynyń parasattylyǵy men kóregendigin jáne halqymyzdyń danalyǵyn kórsetedi. Biz álemge órkenıetti el ekendigimizdi, jurtymyzdyń saıası mádenıetiniń joǵary ekendigin dáleldedik. Keıbir memleketterdegideı alańǵa shyǵyp, shý kótergen joqpyz. Bári zań sheńberinde ótti. Jáne men de osy baǵyttan eshqashan taımaımyn jáne eshqandaı «ekiudaıylyqqa» jol bermeımin. 

Darhan Qydyráli: Siz kúni keshe oblys ákimderimen ótken keńeste ákim­derge halyqqa jaqyn bolýdy, jurt­ty mazalaǵan máselege jedel jaýap qa­ıyrýdy tapsyrdyńyz. Jalpy, eldi bir ǵımaratqa jınap, aldyn ala suraq­tar daıyndatyp, esep berý degen for­matty da ózgertetin ýaqyt kelgen joq pa?

– Ákimderdiń esep berý formatynyń eskirgeni, baıandamalarynyń jadaǵaı sıfrlarǵa qurylatyny, shyn mánin­de halyqty jalyqtyrdy jáne jurt­shy­lyq­tyń senimine selkeý túsiredi dep oılaımyn. 

Baıqasańyzdar, bizdiń keıbir sheneý­nik­terimizge jetpeı jatatyny – qara­paıymdylyq, adamı qarym-qatynastar. «Ákim bol – halqyńa jaqyn bol» dep halyq beker aıtpaıdy. Olarǵa osy sóz boıtumar bolýy tıis.  Al bizdiń sheneýnikter halyqpen kabınetiniń nemese qyzmettik kóliginiń terezesinen ǵana aralasqandy qosh kóre­tindeı.  Ákimderdi jınaǵan keńeste men bul ádetti tyıýdy qatań eskerttim. Halyqtyń suranysyna jedel ún qatyp, máseleni shuǵyl sheshýge umtylys jasaý mańyzdy. Bul úshin áleýmettik jelilerde belsendi jumys isteý, júrgizilip otyrǵan saıasatty jerine jetkize túsindirý de óte qajet nárse.  Halyqqa ashyq qyzmet kórsetýge qajetti barlyq kommýnıkasııalyq qural­dardy paıdalana bilgen jón. Sonymen birge keri baılanys ornatýdyń paıdasy zor. О́kinishke qaraı, halyqpen tóte baı­lanys barlyq jerde birdeı emes, baılanys ortalyqtary elimizdegi 17 ákimdiktiń tek tórteýinde, al mobıldi halyqtyq baqylaý 7 óńirde ǵana bar. Mundaı jaǵdaıda atqarýshy bılik eldiń muń-muqtajyna der kezinde jaýap qata almaıdy. Osy ýaqytqa deıingi ońtaıly reformalardyń bári jergilikti jerlerge kelip tireledi. Eger halyqpen qoıan-qoltyq jumys atqaratyn bolsa, ákimdikter kóptegen ózekti máselelerdi tıisti deńgeıde tez sheshe alady. Bul azamattardyń bılik ınstıtýtyna degen senimin arttyrady. О́ńir ákimderi halyqpen eseptik kezdesýlerde ǵana emes, turaqty negizde kezdesip, barlyq eldi mekendi aralaýǵa tıis.  Árbir sheneýnik júrgizilip jatqan reformalardyń, júzege asyrylyp jatqan memlekettik saıasattyń mán-maqsatyn halyqqa naqty ári uǵynyqty jetkize bilýi tıis. Sheneýnikterdiń bir osaldyǵy – halyqpen qalaı sóılesý qajettigin bilmeýi. Sondyqtan men Memlekettik basqarý akademııasynyń bazasynda arnaýly kýrstar ashyp, olarǵa halyqpen belsendi qarym-qatynas jasaıtyn sheneýnikterdi jiberý kerek dep uıǵardym. Ákimderge halyqpen qarym-qatynastyń jańa formatyna kóshýdi, ashyq jáne shuǵyl áreket etýdi tapsyrdym. Bul aýdandardan bastap oblysqa deıingi barlyq deńgeıdegi ákimderge qatysty. Olardyń halyqpen tikeleı qarym-qatynasta bolýy, jaǵdaıdy tolyqqandy bilýi, máseleni jedel sheshýi – basty mindet.

Nurtóre Júsip: Siz óz qyzmetińizde Elbasynyń strategııalyq baǵyt-baǵdaryn jalǵastyrýdyń mańyzdy ekenin qadap aıtyp, osy turǵyda jem­qorlyqpen kúres, ádilettilik týraly jıi aıtyp júrsiz. Bul – qoǵam úshin asa qa­jet qundylyqtar. Ásirese, búgingi tań­da. Al osy qundylyqtar endi mem­lekettik saıasatta qalaı kórinis tappaq? 

– Qoǵamdyq qundylyqtar – san ǵasyrlar boıy halyqtyń sanasynda pisip-jetiletin izgilik kategorııalary, moraldyq irgetas. Izgi qundylyqtar – qoǵamnyń ımmýnıteti.

Alaıda, ár zamannyń, ár qoǵamnyń óne boıyna batpandap kirip, mysqaldap shyǵatyn dertter bolady. Jemqorlyq – sol qoǵamdyq sanaǵa syna qaǵatyn qasiret. Búginde jemqorlyq qoǵamdyq ómirdiń kóptegen tustaryn jaılaǵany jasyryn emes.  Iá, Úkimet óz tarapynan zań aıasynda kúresip jatyr. Bul azdyq etedi. Eger álemdik tájirıbege súıensek, jem­qor­lyqty jeńý úshin tek qana qatań jaza ǵana emes, jan-jaqty keshendi is-áreketter qajet. Jemqorlyqpen kúres ymyrasyz júrýi tıis jáne bul tek Úkimettiń ǵana emes, árbir adamnyń mindetine, kerek deseńiz paryzyna aınalýy tıis. 

Jaqynda Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasyna osy baǵytta naqty tapsyrmalar berdim. 

Uly gýmanıst Mahatma Gandıdiń «Álemdi ózgertkiń kelse, aldymen óziń ózger» degen áıgili naqyly bar ǵoı. Eń bastysy, qoǵamdyq pikirge, ár adamnyń sanasyna osy keselge úzildi-kesildi qarsy turatyndaı kúsh pen senimdi sińirmesek, túpkilikti ózgeris jasamasaq, barlyq áreketimiz nátıjesiz kúreske aınalýy múmkin. 

Jalpy, ádilettilik – qoǵamdy órke­nıetke jeteleıtin, onyń bet-beınesin aıqyndaıtyn basty qundylyq. Ol joǵalǵan sátte azamattar arasynda narazylyq týyndaıdy. 

Bul qundylyq aldymen memlekettik saıasatta kórinis tabýy kerek dep sanaımyn. Naqtyraq aıtsaq, zań aldynda barlyq azamat teń quqyly bolýy tıis. Qylmys jasaǵan azamattar laýazymyna qaramaı zań sheńberinde jazalanýy shart. 

Ásirese, jastardyń laıyqty bilim alýyna, alańsyz jumys jasaýyna teńdeı múmkindik berilýi qajet. Aýyl men qala­daǵy jas azamat úshin de, laýazymdy, aý­qatty nemese qarapaıym sharýa otba­synyń balasy úshin de áleýmettik lıft­tiń esigi kedergisiz ashyq bolýy kerek. Aı­nalyp kelgende, áleýmettik teńdik dege­nimiz – osy. Biz osyǵan qol jetkizýge tıispiz.

Memlekettik qyzmetke taǵaıyndaý barysynda merıtokratııa prınsıpin ustanǵan jón. Azamattardy tek bilimine, qabiletine qaraı taǵaıyndaý talaby qaǵaz betinde qalmaı, is júzinde oryndalýy qajet. 

Darhan Qydyráli: Nur Otan partııasynyń XVIII sezinde aıtylǵan «Áleýmettik qamqorlyq» jobasyn jalǵastyrý úshin Siz birqatar bastamany belgilengen ýaqytynan buryn oryndaýǵa tapsyrma berdińiz. Osy oraıda, bıýdjet shyǵystaryn qaıta qarap, maqsatsyz qarjy jumsaýdy doǵarý kerektigin aıttyńyz. Jalpy, bıýdjet saıasatyndaǵy Qazaqstannyń basymdyqtary qandaı bolmaq?

– Elbasy Nursultan Ábishuly bas­tamashy bolǵan áleýmettik bastamalar jalǵasa beredi. Ony júzege asyrýǵa qajetti qarjy qarastyryldy, tıisti sharalar legi aıqyndaldy. Osyǵan deıin aıtqanymdaı, men birqatar bastamalardy mejelengen merziminen erterek qolǵa alýǵa tapsyrma berdim. 

Bıýdjet saıasatynda aldymyzǵa qoıylǵan naqty maqsattar, josparlar bar. Máselen, munaı kiristerine táýeldilikti azaıtýǵa, ulttyq qordyń aktıvterin turaqtandyrýǵa jáne ony saqtaý isine basymdyq beriledi. Bul oraıda tıisti laýazymdy tulǵalarǵa naqty tapsyrmalar júktedim. 

Bıýdjet qarjysy ekonomıkalyq jaǵynan mańyzdy ári tabys ákeletin salalarǵa jumsalýy kerek. Barlyq sheshimder aldyn ala jan-jaqty zerttelip, ekonomıkalyq pragmatızm turǵysynda qabyldanǵany jón. Bul qarajattyń tıimdi jumsalýyna áser etedi. Bıýdjet tapshy kezeńde qyrýar qarjynyń ıgerilmeı qalýyna jol berilmeýi kerek. 

О́zderińiz bilesizder, elimizdegi birqatar damý baǵdarlamalarynyń tabysty júzege asýyna Ulttyq qor erekshe yqpal etti. Bıýdjetke kepildendirilgen jáne maqsatty transfertterge Ulttyq qordan óte kóp qarjy jumsaldy. Endigi kezekte transfertter kólemin birtindep azaıtqan jón. Qor qarajatyn ınves­tısııalaý qurylymyn jaqsartý saıasaty saýatty júrgizilýi kerek. Ulttyq qordyń ıgiligin kórý – bolashaq urpaqtyń enshisinde. 

Darhan Qydyráli: Áleýmettik blokqa respýblıkalyq bıýdjettiń 45 paıyz úlesi jumsalady. Bul qara­jat salystyrmaly túrde az emes. Áleý­mettik saıasatty jetildirýge jáne oń­taılandyrýǵa qatysty kózqara­syńyzdy bilsek dep edik. Jalpy, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa qatysty ne aıtasyz?

– Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn, turmys sapasyn jaqsartý eshqashan kún tártibinen túspeıdi. Biz, tipti, eko­nomıkalyq jaǵdaı qazirgiden áldeqaıda qıyn kezeńde de elimizdegi áleýmettik ahýalǵa erekshe kóńil bóldik qoı. 

Mysaly, kóp balaly analardyń jaǵdaıy jalpy áleýmettik salanyń barometri bolyp tabylady. Deni saý anadan deni saý urpaq týady. Sapaly medısınalyq kómek, laıyqty bilim alǵan baladan otanshyl, myqty azamat shyǵady. Iаǵnı, adamı kapıtaldy damytý analardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýmen tikeleı baılanysty. Analarymyz otbasynyń ǵana emes, qoǵamnyń da uıytqysy ekenin umytpaýymyz kerek.

Aldaǵy ýaqytta áleýmettik salaǵa 2 trıllıon teńgeden astam qarjy jumsalatynyn bilesizder. Az qamtylǵan kóp balaly otbasylardy baspanamen qamtamasyz etý úshin «Nurly jer» baǵdarlamasy aıasynda 40 myńnan astam jaldamaly páter salynady. О́ńirlerge jasaǵan saparymda men oblystardaǵy baspana qurylysynyń júrgizilý barysyn jiti qadaǵalaıtyn bolamyn. Eńbekaqyny ósirý, densaýlyq saqtaý salasyn ilgeriletý, demografııany damytý, óńirlerdegi ınfraqurylymdardy jaqsartý sııaqty jumystardyń bári jos­parly túrde iske asyryla beredi. Bul – buljymaıtyn jospar.

Qoǵamdyq pikirge qozǵaý salǵan otandastar máselesin qoldan saıasattandyrýǵa bolmaıdy. Sheteldegi qandastarymyzdy («oralman» degen sózge men qarsymyn) Atamekenge qaıtarý isi eshqashan nazardan tys qalǵan emes, qalmaıdy da. Álemniń túkpir-túkpirindegi qandas­tary­myzdyń basyn týǵan jerde biriktirý – bizdiń paryzymyz.

Elbasy áleýmettik ádiletti memleket qurý baǵytynda orasan zor jumys atqardy. Bıylǵy Jastar jylynyń ashylýy jáne Nur Otan partııasynyń HVIII sezinde bergen bes áleýmettik bastamasy men tapsyrmalary keshendi júzege asyrylatyn bolady. Men bıýdjet salasynyń tómen jalaqy alatyn qyzmetkerleriniń eńbekaqylaryn bir aı buryn – 1 maýsymnan bastap ósirýdi tapsyrdym. Atalǵan shara mıllıonnan astam qyzmetkerdiń ómirine oń yqpal etetin bolady. 

Azamattardy birinshi kezekte ne tolǵandyrady? Árıne, baspana máselesi. Osyǵan baılanysty áleýmettik jaǵdaıy tómen azamattar úshin 40 myńnan astam jaldamaly páter bólý qarastyrylyp otyr. Ákimder bul iske bıylǵy mamyrdan bastap kirisedi. Biz, aldymen ár qazaqstandyqtyń turmys sapasyn jaqsartýdy oılaımyz. Sondyqtan halyqtyń ómir súrý sapasyna tikeleı áser etetin ınfraqurylymdyq sıpat­taǵy máselelerge nazar aýdarý qajet. Bul – turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyǵy salasyndaǵy, ıaǵnı jylýmen jáne sýmen qamtamasyz etý, káriz júıe­si, sondaı-aq joldar, gazdandyrý máse­leleri, ekologııa jáne qaýipsizdik túıt­kilderi. «Qutty meken» jáne «Aýyl – el besigi» jobalary osy mindetterdi oryn­daýǵa baǵyttalǵan. Bul jobalardy jú­zege asyrý úshin aldaǵy úsh jylǵa trıl­lıonnan astam teńge qarastyrylyp otyr. 

Alaıda, Úkimet pen ákimder bıýdjet qarjysy túpsiz qudyq emestigin uǵynýy tıis. Bólingen qarjy naqty ekonomıkaǵa jedel jetýin qamtamasyz etý qajet. Osy oraıda, atalǵan jobalarǵa otandyq óndirýshilerdiń barynsha mol tartylýyn baqylaýǵa alýdy tapsyrdym. Bul áleýmettik máselelerdi sheshýmen qatar óńirlerdiń ekonomıkasyn yntalandyrýǵa múmkindik beredi. Budan bólek, óńirler memlekettiń áleýmettik saıasatyn júzege asyrýǵa belsendi atsalysýy qajet. Búginde ákimdikter áleýmettik kómektiń onnan astam túrin kórsetedi. Olardyń ishinde járdemaqy tóleý, baspanamen qamtamasyz etý, jol júrý jeńildikteri, tegin tamaq berý jáne basqalary bar. Alaıda, tutastaı alǵanda, óńirlerde áleýmettik qoldaý sharalaryna  5,3 paıyzǵa jýyq qarjy bólinedi. Áleýmettik tólemderdiń aıtarlyqtaı bóligi respýblıkalyq deńgeıde júzege asyrylady. Qoldanystaǵy bıýdjet teńdestirilmegen jáne qaıta format­taýdy talap etedi. Bıýdjettiń tolyǵý kóz­derine jan-jaqty saraptama júr­gizilmeıdi. Ekinshiden, bıýdjettiń «ón­dirissiz shyǵyndary» bar. Kóptegen qajetsiz, jónsiz shyǵynǵa jol beriledi. 

Sonymen qatar halyqtyń naqty tabys tabýyna qatysty máselelerdi tek bıýdjettik shyǵyndar esebinen sheshý múmkin emes ekenin de túpkilikti túsingenimiz jón. Biz bıýdjetke qatysty kózqarasymyzdy túbegeıli ózgertýge tıispiz. Mysaly, jergilikti ákimder kólikti, jıhazdy asa qymbatqa satyp alady. Oǵan qosa jergilikti atqarý organdary túrli ımıdjdik is-sharalardy ótkizýge qumar. Osyndaı shyǵyndardy toqtatyp, jergilikti bıýdjet qarjysyn áleýmettik is-sharalarǵa jumsaý kerek. Jalpy, ysyrapshyldyqqa tosqaýyl qoıý qajet, sondaı-aq bıýdjettiń jym­qy­rylýyn múldem joıý kerek. 

Masyldyq pıǵylǵa da jol bermeýimiz kerek. Azamattarymyz úshin eń utymdy áleýmettik qorǵaý – bul óz bıznesin júr­g­izýge múmkindiginiń bolýy nemese bilikti eńbegi úshin laıyqty eńbekaqy alýy. 

Nurtóre Júsip: Jastar jylyna baılanysty Úkimet jas otbasylardy qoldaý jóninde birneshe shara daıyndap otyr. О́zińiz byltyr tvıtter arqyly «taǵy qaptaǵan forýmdar, ımıdjdik jobalardy uıymdastyrýǵa jol bermeıik» dep pikir bildirdińiz. Jalpy, jastardy qoldaý qaı turǵyda júrgenin qalaısyz? 

– Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy 2019 jyldy Jastar jyly dep jarııalady. Jastar týraly pikirimdi joǵaryda da aıttym, jas urpaqty qoldap, qorǵaý – bolashaqty qorǵaý. 

Bıyl «Jastar – el tiregi» arnaýly áleýmettik jobasy iske qosyldy. Zańnamaǵa ózgerister engizý, bıýdjetten qarajat bólý, ınfraqurylymdy damytý bıyl – Jastar jylynda sheshilýi kerek.  Jastar jyly barysynda jumyspen qamtý, baspanamen qamtý, bilim berý, ómirge beıimdeý, jastar kásipkerligin damytý, jas ǵalymdardy qoldaý sharalary jalǵasa beredi. 

Elbasynyń pármenimen dúnıege kelgen «Bolashaq» baǵdarlamasy shırek ǵasyr ýaqytta el jastaryna álemniń úzdik oqý oryndarynyń esigin ashyp berdi. Memleket oqımyn, toqımyn dep talpynǵan jas azamattar úshin barlyq jaǵdaıdy jasap otyr.

Osy suhbatty paıdalanyp, orta bilim berý salasynda úshtildilik baǵ­dar­lamasyn júzege asyrýdyń da mańyzy zor ekenin aıtqym keledi. Eń aldymen, qazaq tilin jáne orys tilin oqytý júzege asyrylýy tıis. Bizdiń balalary­myz úshin munyń máni zor. Sodan keıin aǵylshyn tilin úıretýge bolady. Osylaısha, biz bolashaqqa ashyq kózben qaraıtyn jańa urpaqty tárbıeleımiz. 

Jastar saıasatynda, jastar tár­bıe­sinde naýqanshyldyqqa, tıimdiligi tómen sharalardy uıymdastyrýǵa jol bermeý kerek. Sondyqtan kez kelgen sharany ǵylymı negizge súıenip, júıeli túrde júzege asyrǵanymyz jón. Jastardyń alǵa qoıǵan maqsat-múddelerin bilý úshin naýqanshyldyq emes, naqty zertteýler qajet. Júıeli ári keshendi áleýmettik zertteý júrgizý arqyly jastardyń muń-muqtajyn, maqsat-múddelerin anyqtap, jastar saıasatyn sol qajettilikterge jaýap beretin deńgeıde uıymdastyrý mańyzdy. Biz jastarǵa bilim berýdi aldyńǵy qatarǵa qoıamyz. Tek bilim ǵana emes, otansúıgishtik rýhta tárıbeleý isin de basty nazarda ustaý kerek.

Darhan Qydyráli: Prezıdent aýysqanda Úkimettiń de ózgerý yq­tı­maldyǵy joǵary. Qazirgi Úkimet osy quramda qala ma, álde qandaı da bir kadr­lyq ózgerister bola ma? Jalpy, maman tańdaýda qandaı qaǵıdat usta­nasyz?

– Prezıdent aýysqanda Úkimettiń qosa aýysýy mindetti emes. Úkimet ja­qynda ǵana jasaqtalǵany belgili. Qazir kóptegen qaýyrt jumystar bar. Mınıstrlerge naqty tapsyrmalar berildi. Sezd tapsyrmalaryn oryndaý, kóktemgi tasqyn qaýpiniń aldyn alý, egis naýqany sııaqty mańyzdy maýsymdyq mindetter tur. Sondyqtan qazirgi kezde Úkimetti aýystyrýdyń qajettiligin kórip turǵan joqpyn. Al jekelegen Úkimet músheleriniń qyzmeti olardyń atqarǵan naqty jumystaryna qaraı baǵalanatyn bolady. 

Darhan Qydyráli: El óziniń jańa basshysyn tek gazet, teledıdar, saıt arqyly ǵana emes, tikeleı kór­sek, bilsek, suraq qoısaq deıdi. Osy oraıda oblystarǵa, óńirlerge qansha­lyq­ty jıi shyǵasyz jáne alda qaı aı­maq­tarǵa barýdy josparlap otyrsyz? 

– Men eshqashan buqaradan alys bolǵan emespin. О́zderińizge málim, biraz jyldan beri tvıtter jelisi arqyly óz oılarymdy bólisip kelemin. Senat Tóraǵasy qyzmetin atqarǵan kezimde de el ishine shyǵatynmyn. Sondyqtan óńir­lerge shyǵyp, eldiń tynys-tirshiligimen tanysý josparda tur. 

Nurtóre Júsip: Tuńǵysh Prezı­den­timizdiń «Aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» degen ustanymy óz­ger­meıdi deısiz ǵoı?

– Dál solaı. Nursultan Nazarbaev – álemdik tarıhqa asa kórnekti reformator retinde endi. Álemdegi básekelestikke qabiletti 50 eldiń qataryna qosylýymyz – Elbasynyń júrgizgen sarabdal saıa­satynyń jemisi. Sondyqtan sheteldik sarapshylar bul reformalardy «Qa­zaq­stan joly» nemese «Damýdyń qazaq­standyq úlgisi» dep ataıdy. Qazir biz­diń elimiz – Ortalyq Azııa óńirindegi birden-bir jetekshi memleket. Damý jaǵynan postkeńestik elder arasynda alǵashqylardyń qataryndamyz.

Udaıy ekonomıkalyq ósim bolmasa, osy dárejege jetýimiz ekitalaı edi. Investısııa, eksport jáne ındýs­trııalandyrý – ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etip, ony ártaraptandyrýǵa qol jetkizýdiń sheshýshi faktorlary. Qazirgi zamannyń qarqyny óte jyl­dam. Memleket pen bıznestiń, son­daı-aq ortalyq pen óńirlerdiń ju­mys­taryn úılesimdi túrde júrgizýimiz kerek. Búginde Qazaqstan shetel ınvestı­sııasyn tartý úshin qolaıly ahýal or­nyqtyrdy. Investısııa óz-ózinen kele salmaıdy. Biz, birinshi kezekte, áleýetti ınvestorlarǵa jaǵdaı jasaýy­myz qajet. Ásirese, shetel ınvestorlaryna jer telimderin bólý, olardyń ınjenerlik jáne elektr jelilerine qosylýy, túrli ruqsattar alýyna qa­tys­ty aıtarlyqtaı tosqaýyldar bar. Máseleni jedel sheshýdiń ornyna bıý­rokratııaǵa jol berilip otyr. Sonyń saldarynan birqatar oblysta ákim­shilik kedergiler men jasandy shekteýler iskerlik belsendilikti arttyrýǵa múmkindik bermeı otyr. Sol sebepten áleýetti ınvestordyń saly sýǵa ketip, ol basqa eldi tańdaýǵa májbúr bolady. Bul jaǵdaı tek sheteldik qana emes, otandyq ınvestorlarǵa da qatysty. Úkimetke jáne ákimderge osy problemany jedel sheshý máselesin qarastyrý jóninde tapsyrma berdim. Investısııa salýǵa kedergi keltiretin kez kelgen tıisti laýazymdy tulǵanyń jeke jaýapkershiligi qaralýy qajet. Bıyl Tikeleı ınves­tısııalar qory quryldy. Elbasynyń sheshimimen Ulttyq qordan 370 mıllıard teńge kóleminde qarjy bólindi. Qor óz jumysyn tıimdi júrgizetin bolsa, osy jyldyń ishinde aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizýge múmkindik bar. Elimizge tartylǵan ınvestısııalar men shıkizattyq emes eksporttyń kólemi mınıstrler men ákimderdiń qyzmetin baǵalaý isinde sheshýshi kórsetkish bolady. 

Nurtóre Júsip: Qazaqstan táýel­sizdigin alǵaly beri álemdik deńgeıde kópvektorly saıasat júrgizdi. О́zińiz eki ret Syrtqy ister mınıstri retinde osy saıasatty júzege asyrdyńyz. Búgingi halyqaralyq arenadaǵy ahýal kúrdeli. Aldaǵy ýaqytta elimizdiń syrt­qy saıasatynda qandaı baǵyt ustan­baqsyz?

– Kópvektorly saıasat – Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýynan, geoekonomıkasynan týyndaıdy. Bul – uzaq merzimdi strategııalyq baǵyt. Táýelsizdik alǵannan bastap Elbasy osy joldy ustandy. Bul strategııanyń nátıjesinde biz memleketaralyq qaqtyǵystardan, aımaqtyq teketiresterden alys boldyq. Álem bizdi bitimger memleket retinde tanydy. Bitimgerlik mıssııasy búginde elimizdiń syrtqy saıasatynyń basymdyǵyna aınaldy. Qazaqstandy Azııadaǵy beıbitshilik platformasy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. 

Qazaqstan óziniń syrtqy saıasatynda Reseı, Qytaı, Eýropa, AQSh, Ortalyq Azııa, Islam álemi elderimen yntymaqtastyqqa basa mán beredi. Oǵan qosa, Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda birshama ıntegrasııalyq úderisterge bastamashy boldy. Bul baǵytta dástúr sa­baqtastyǵy saqtalady, saıasatymyz ózgermeıdi. Kópvektorly strategııa al­daǵy ýaqytta da Qazaqstan dıploma­tııa­synyń basym baǵyty bolyp qala beredi.

Darhan Qydyráli: Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysy bolǵan Pan Gı Mýn kezinde Siz týraly «Bul qyz­met­te uzaq otyrmaı, elińizge asa jaýap­ty qyzmetke oralatynyńyz belgili» dep jazǵan eken. Álemdik deńgeı­degi saıasatkerdiń bul boljamyn kóripkeldik deýge bola ma?

– BUU-nyń Jenevadaǵy keńsesin basqarý – meniń dıplomatııalyq jumys tájirıbemdegi eleýli sátterdiń biri. Bul – álemdik problemalar kóteriletin ári sheshimin tabatyn BUU mańyzdy ókildigi. Árıne, sol kezdegi Bas hatshy Pan Gı Mýnmen birge jumys istep, onymen turaqty baılanysta bolý qurmetine ıe boldym. Ol kisiniń bul sózi tek maǵan ǵana emes, búkil Qazaqstan dıplomatııasyna berilgen joǵary baǵa dep esepteımin. Sebebi bul saladaǵy mamandarymyzdyń bári – álemdik deńgeıdegi kásibı dıp­lomattar. Byltyr elimizdiń BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılanýy jáne álemniń júzden asa elderimen beıbit baılanys ornatýy osynyń aıqyn dáleli.

Darhan Qydyráli: Siz qashanda qazaq rýhanııaty men ult mádenıetine janashyrlyq tanytyp júresiz. Qoǵamda qazaq tilin damytýǵa erekshe mán berip kelesiz. Elbasy 2020 jyl­ǵa qaraı eldegi barlyq mektep oqý­shy­larynyń 90 paıyzy memlekettik tildi meńgeredi dep aıtqan edi. Jalpy, mem­­le­kettik tildi damytý úshin qandaı shara­­lar atqarylý kerek dep oılaısyz? Qazaq tiliniń damýyna kóńilińiz tola ma?

– Qazaqtyń tili – qazaqtyń jany! Halqymyzdyń tarıhy da, taǵdyry da – tilinde. Mádenıeti men ádebıeti de, dili men dini de – tilinde. V.Radlov aıtqandaı, qazaq tili – eń taza ári baı tildiń biri. 

Til ótken tarıhpen ǵana emes, bú­gin men bolashaqty baılanystyratyn qural. Menińshe, tildiń tuǵyry da, taǵdyry da besikten, otbasynan bastalady. Otbasynda ana tilinde sóı­lep ósken búldirshinniń tilge degen yqy­lasy tereń, qurmeti bıik bolady. Osy turǵyda, balabaqshalarda, mektepterde memlekettik tildiń mártebesin kóterýdi nazarda ustaý qajet. Biz memlekettik tildiń mártebesin kóterý baǵytyndaǵy jumystardy úz­diksiz jalǵastyra beremiz. 

Nurtóre Júsip: Latyn grafıkasyna kóshý jóninde birqatar sharalar atqaryldy, emle-ereje qabyldandy. Endigi qadam qalaı bolmaq?

– Kez kelgen ulttyń álipbı tańdaýy tek jazý úlgisin tańdaý emes. Búginde Qazaqstan halqy da zamana kóshinen qalmaı, latyn grafıkasyna negizdelgen álipbıdi tańdaýǵa bel býyp otyr. 

Kórshi memleketterdiń kópshiligi latyn grafıkasyn tańdady. Álemdegi aqparattardyń 90 paıyzy latyn grafıkasynda jaryq kóredi. Al aqparatqa kim ıelik etse, ǵylym men tehnologııaǵa da sol ıe bolady. Qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi – rýhanı jańǵyrýdyń eń sheshýshi kezeńderiniń biri. Bul qoǵamdyq oı men sanaǵa túpkilikti ózgeris jasaıtyn qadam. Osyǵan oraı, Elbasynyń latyn álipbıine kóshý týraly jarlyǵy shyqty. Elimizde qazaq tiliniń latyn grafıkasyna negizdelgen álipbıin paıdalana bastaǵan qurylymdar bar. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń de bir beti osy álipbımen jaryq kórip jatyr ǵoı.  Latyn álipbıine kóshý kezeń-kezeńimen jalǵasa beredi. Naqty belgi­lengen keste bar. Sol júıeden aýytqy­maımyz. Biraq, qoǵamdyq pikir, álipbıdi qoldaný barysyndaǵy artyqshylyqtar men olqylyqtar eskeriledi.

Nurtóre Júsip: Ult ustazy Abaı Qunan­baıuly HIH ǵasyrdaǵy qa­zaq­tyń minez-qalybyn barynsha ót­kir synǵa alyp edi. HHI ǵasyrdaǵy ker­deń minezge neni jatqyzar edińiz?

– Dańǵazalyq, ysyrapshyldyq. Bizge dańǵazalyqty doǵaryp, ysyrap­shyl­dyqtan arylý qajet. Osy týraly bu­ry­nyraqta, áleýmettik jelide pikirimdi de jazdym.

Uly Abaı «Kúlli adam balasyn qor qylatyn úsh nárse bar. Sodan qashpaq kerek: Áýeli – nadandyq, ekinshi – erinshektik, úshinshi – zalymdyq dep bilesiń. Nadandyq – bilim-ǵylymnyń joqtyǵy, dúnıeden eshbir nárseni olarsyz bilip bolmaıdy» deıdi. Bizge nadandyqtan qutylý qajet. Táýelsizdik jyldarynda mem­le­kettik, ulttyq ustanymǵa adal, bilimdi, ótkir, otanshyl jastarymyzdyń tutas bir býyny qalyptasty. Biz solarǵa arqa súıeımiz. Olar Abaı aıtqan bes asyl iske berik – talapshyl, eńbekshil, oıshyl, qanaǵatshyl, raqymshyl bolsa – onda bizdiń elimizdiń bolashaǵy jarqyn, juldyzy joǵary bolmaq! – Ýaqyt taýyp, áńgimeleskenińiz úshin kóp rahmet! Suhbattasqandar:

D.QYDYRÁLI,

N.JÚSIP