El bolamyn deseń, ekranyńdy túze...

Satybaldy NARYMBETOV,

kınorejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri:

– Bul bir tamasha jańalyq boldy. Kınogerlerdiń 20 jyldan beri kútip júrgen jańalyǵy. Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan bizden basqa respýb­lıkalar ótken ǵasyrdyń 90-jyl­darynyń basynda-aq ózderiniń derbes kıno týraly zańdaryn qabyldap qoıǵan. Máselen, Túrikmenstan egemen­digin alǵan kezde ulttyq opera teatry men kınostýdııasyn býldozermen kúrep tastaǵan. Tek jalǵyz-aq el pre­zıdenti jaıly derekti fılm túsiretin stýdııa saqtaldy. Sonyń ózin­de Túrikmenstannyń kıno týraly zańy bar. Kezinde sony aıtyp kú­lýshi edik. Keıin qyzyǵa qaraıtyn boldyq. О́ıtkeni elimizge kıno týraly zań kúttirip, saǵyndyryp jetip otyr. Osyǵan táýbe deımiz búgin. Endigi sátte atalǵan qujattyń ár tarmaǵyn útir-núktesine deıin talqylap, ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajet. Qazirgi qabyldanǵan bul qujat negizinen kıno týraly zańnyń jalpy nobaıy, jobasy ǵana. Sondyqtan da el gazeti – «Egemen Qazaqstannyń» betinde talqy­lanyp jatqan másele óte oryndy, der shaǵynda qozǵalyp otyr dep esepteımin.

Slambek TÁÝEKEL,

kınorejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri:

– Iá, bul zań iske asa bastaǵanda kıno salasynda qandaı ózgerister bolady degen suraq bárimizdi tolǵandyrdy. «Kınematografııa týraly» zańnyń qabyldanǵany, árıne, kıno maıtalmandary úshin qýanyshty jańalyq. Árbir qazaqstandyq bizdiń Ata Zańymyz bar dep maqtanatyny sııaqty, biz de endi kıno salasynyń múddesin qorǵaıtyn zań bar dep aıta alamyz. Alaıda bul zańnyń qaı tusy kınogerler úshin paıdaly ne qajetsiz ekenin tolyq bilmeımiz. Zańnyń ishinde bizge túsiniksiz tarmaqtar kóp. Bul qujat eń aldymen kıno salasyndaǵy azamattardyń maqsat-múddesin qorǵap, olardyń bar qajettilikteriniń oryndalýyn qamtamasyz etýi kerek. Bizdiń ishki talaptarymyz osy zańda qarastyrylsa eken degen tilegimiz bar. Osydan biraz ýaqyt buryn jolym túsip, Parıjdiń ulttyq kınematografııa ortalyǵynda boldym. Ol jerde kıno týraly ja­zylǵan qysqa ǵana zań bar. Sondaı-aq sol zańdy túsindirýge arnalǵan 8 tom kitap jáne bar. Atalǵan kitaptardyń ishinde kınonyń barlyq máselesi qarastyrylǵan. Kıno tóńiregindegi qaı máseleni alsańyz da ony atalǵan 8 kitaptyń ishinen taba alasyz. Osy syndy bizge de túsindirme kitaptary qajet. Bir áttegen-aıy, bul zań jobasyn qurý barysynda eń bolmaǵanda bir kásibı kınematografıst bastan-aıaq qatysqan joq. Men bastapqy kezdegi bir kezdesýine barǵanymda zańnyń alǵashqy jobasyn túsinbeı qaıtqan bolatynmyn. О́kinishke qaraı, sol sezimnen áli arylmadym. Zań ár sheteldiń zańdarynan alynǵan jıyntyq qujat sekildi kórindi.

Talǵat TEMENOV,

kınorejısser, Qazaqstannyń halyq ártisi:

– Sákeń durys aıtady, «Kınematogra­fııa týraly» Zań kınogerlerdiń arasynda talqylanbady. Qujat qabyldanbas buryn áýeli óner ordalarynyń birinde nemese «Qazaqfılm» kınostýdııasynda taldanyp, ortaq oı mamandar talqysyna salynýy kerek edi. Atalǵan zańdy shy­­ǵarý­ǵa atsalysqan 5-6 adam ǵana. Odaqta 300-deı adam bar bolsa, sonyń 295-i zańdy tolyq túsinbedi. О́ıtkeni qujattyń eń aldymen orys tilinde jazylyp, keıinirek qazaq tiline aýdarylǵany kórinip tur. Zańnyń qazaqsha tárjimasy, tipti, oqýǵa kelmeıdi. «Kınematografııa týraly» zań ekenin jalpy bilgenimizben, onyń qaı tusy kınogerlerge paıdaly ekenin ańǵarý qıyn. Bul qujattan eki quptarlyq dúnıeni aıtýǵa bolady. Onyń birinshisi – teleekran men kınoteatrlarda kez kelgen fılmniń mem­lekettik tilde kórsetilýi. Ekinshisi – arnaıy saraptamalyq ortalyqtyń qurylatyny. Bul jaǵdaıda sarapshylar ár fılmge baǵa berip, otandyq kıno na­ryǵyn baqylaýda ustap otyrar edi. Qa­byldanǵan zańnan men osy eki dúnıe­ni ǵana túsine aldym. Al jalpy alǵanda qujattyń maǵan túsiniksiz jeri kóp. Men sekildi zańnyń búge-shigesin bil­meıtinder qanshama?! Bizge syrtymyz­dan quda túsip, uzatyp jiberdi. Osy sebepti bul zańdy talqylaý men túsindirý jumystaryn júrgizý kerek. Bul kıno maıtalmandarynyń búgingi asa ózekti máselesi bolyp otyr. Zań túptep kelgende erte me, kesh pe tolyqtyrylatyn nárse. Sol sebepti biz kıno salasyna naqty ne kerek ekenin aıqyndaýymyz kerek.

Názıra RAHMANQYZY,

kınotanýshy, ónertaný kandıdaty:

– Zań qabyldanǵany óte qýanyshty jaǵdaı, ol keleshekte jetildirile jatatyny da sózsiz. Talǵat Dosymǵalıuly atap ótkendeı, endigi jerde kıno óndirisi jáne onyń nátıjesin halyqqa jetkizý joldaryn búge-shúgesine deıin anyqtap alý óte mańyzdy. Sebebi qazir asa mańyzdy emes deıtin máseleniń ózi keıin úlken má­selege aınalýy múmkin. Bul ózi bir alyp qurylys sekildi ǵoı. Al qurylysta árbir shegesi, árbir kirpishine deıin óz or­nynda bolýy tıis. О́ıtpegen kúnde tur­ǵyzǵan úıińiz erteli-kesh áıteýir bir syr­ beretini málim. Bul jerde de solaı, ıaǵnı­ usaq deıtin másele bolmaýy kerek. Osyny túsinip iske asyrmaıynsha, mańy­zy zor tárbıelik ónerdiń nári qumǵa ketip jatqan aýyz sý ispetti bolady da turady men úshin.

Menińshe, biz kóbine kıno óndirisine, prokatqa basymyraq nazar aýdaryp júrmiz. Árıne durys. О́ıtkeni ol kıno salasynyń negizgi ózegi ári eń bir jandy tusy. Biraq taǵy bir mańyzdy degen máseleni umytyp kete beremiz. Ol – sol fılmder týraly taldaý maqala­lary­nyń, zertteýlerdiń jarııalanymy.­ Bul tek búgingi kınoǵa ǵana emes, ke­shegi tarıhymyzǵa da qatysty. Bizde shy­ǵarmashylyǵy zerttelmegen qanshama rejısser, ssenarıst, operator,­ sý­retshi, akter, t.b. bar. Eger olar týraly búgin jazylmasa, aıtylmasa, keleshekte jazylýy, aıtylýy eki­talaı. Oǵan qosa keshegi, búgingi kınoprosess týraly zertteý eńbekteri ja­ryq kórýi tıis. Al munyń barlyǵy memleket tarapynan tikeleı qoldaý tabýy tıis dep oılaımyn. О́ıtkeni maman óz qarajatyna kitap shyǵaryp, sonan soń ony ózi taratyp júrmeýi kerek. Bul degen qansha qajyr-qaıratty qajet etedi. Al sol qajyr-qaıratyn kelesi eńbegine arnap jatsa qanshama ýaqyt, kúsh únemdeler edi. Kitaptardyń azdyǵyn, olardy shyǵarýdyń úlken másele ekenin aıtpaǵan kúnniń ózinde, bizde tipti kıno týraly óz gazet-jýrnalymyz da joq. Keńes ókimeti jyldary «Jańa fılm», «Novyı fılm» degen jýrnaldar turaqty shyǵyp turdy. Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldary «Azııa kınosy», «Kıno alańy», «Kınoman» degen jýrnaldar boldy. Alaıda olar da qoldaý tappaı, uzaq ómir súre almady. О́rkenıetti elderdiń kez kel­genin alyp qarańyz, mindetti túrde kıno týraly basylymdarǵa basa nazar aýda­ratynyna kýá bolar edińiz. О́ıtkeni olar fılm­der, sol fılmderdi dúnıege ákeletin sýretkerler týraly qaǵaz betine túsetin dúnıelerdiń tarıh úshin óte mańyzdy ekenin biledi. Al búgingi, keshegi kıno, meıli ol jaqsy, meıli álsiz bolsyn, tarıhta qalýy kerek. Sondyqtan kıno týraly zańda ulttyq kıno ónerimizdi dáripteıtin osyndaı eńbekterdiń jaryq kórýine jáne olarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetilýine óte-móte nazar aýdarylýy tıis.

Taǵy bir aıta keterligi, otandyq fılmderdi jarnamalaý máselesi aqsap tur. Bizde jarnama ádette fılmniń tusaýkeseri ótken soń gazetter men saıttardaǵy úsh-tórt maqalamen (eń kóp degende), telearnalardaǵy bir-eki sıýjetpen, áleýmettik jelilerdegi, ári ketkende shaǵyn úsh-tórt jazbamen ǵana shekteledi. Al kásibı, saýatty jarnama fılmniń túsirilimi, tipti ssenarııi talqylanyp jatqan kezinen-aq bastalýy kerek. Ondaı jarnama halyqtyń fılmge degen qyzyǵýshylyǵyn arttyra túseri haq. Keleshekte osy máselege de asa mán berilýi tıis dep oılaımyn.

Qazir kınoǵa tek alyp-satatyn taýar retinde qaraıtyn túsinik basym bolyp barady. Eger kınony tek qarajat tabatyn negizgi kóz desek, onda janazasyn erte shyǵarǵanymyz. О́ıtkeni taýar retinde qaraýǵa bolmaıtyn avtorlyq kıno, anımasııa, derekti, balalar, ǵylymı-kópshilik kınosy deıtin kınonyń óte bir názik salalary bar. Eń áýeli osy salalarǵa memlekettik qoldaý kerek. Keleshekte kıno týraly zańǵa ózgerister enip jatsa, osy máseleniń nazardan tys qalmaǵany abzal bolar edi.

Dárejan О́MIRBAEV,

ssenarıst, kınorejısser:

– Oraıy kelip turǵanda, men myna nárseni aıtqym keledi. Áýelgisi, árıne, kınonyń kórermenin irgetasynan bas­tap satylap daıarlaý. Iаǵnı, mektep baǵ­dar­lamasyna arnaıy pán retinde engizilmese de, fakýltatıv sabaq retinde kıno týraly jalpy maǵlumat berip, joǵary synyp oqýshylarynyń saýatyn ashý máselesi. Ádebıetti oqý úshin adam eń áýeli álipbımen tanysady ǵoı. Sodan keıin baryp qana kórkem shyǵarmalardy oqýǵa kóshedi. Kınoda da dál solaı. 10-11 synyp oqýshylaryna otandyq jáne álemdik kıno qorynan aptasyna keminde 1-2 fılm kórip, sony talqylap otyrýdyń ózi úlken mektep. Eger qajet bolsa biz – kıno mamandary aqyldasyp otyryp tizimin de jasap bereıik. Sol fılmder keıin qysqasha tarıhy jazylǵan aqparatpen birge arnaıy dıskige toptastyrylsa, tipti yńǵaıly bolǵan bolar edi. Sodan keıin baryp qana biz kórermennen: «Nege «Qyz Jibekti» nemese Tarkovskıı men Godardyń fılmderin kórmeısiń?» dep suraı alamyz. Al qazirgi jaǵdaıdaǵy kiná artýymyz qısynsyz, menińshe. Kınonyń irgetasy – kórermen. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda kıno óneriniń kórermeni áli qalyptasqan joq.

Odan keıingi jáne bir kúıip turǵan másele – kınoınstıtýt ashý jaıy. Kıno óneri damyǵan elderdiń barlyǵynda ortalyqtandyrylǵan ınstıtýt jumys istep tur. Máselen, Parıjdiń ózinde 2 kınoınstıtýt bar. Álemdik zor bedelge ıe S.Gerasımov atyndaǵy Reseıdiń Memlekettik kınematografııa ınstıtýtyn (VGIK) alaıyq. Tipti 1,5 mln halqy bar Estonııa sııaqty memleketterdiń de kınoınstıtýttary kópke úlgi. Shúkir, qazir elimizdiń jaǵdaıy túzelip keledi. Sondyqtan búginde tárbıeniń basty tiregi bolyp otyrǵan ekranymyzdy túzeý úshin de eń áýeli sol ekranǵa qyzmet etetin mamandarymyzdy sapaly etip daıarlap shyǵýǵa kúsh salý qajet dep esepteımin. Sondyqtan da men únemi Abaı atamyzdyń «О́ner aldy – qyzyl til» degen sózin sál zamanaýılandyryp: «О́ner aldy – kıno» dep júrmin. О́ıtkeni qazir kórý arqyly qabyldaýdyń dáýiri. Osyny uǵýymyz kerek. Ideologııa ekran arqyly júrip jatyr. Al bul tarapta kıno tili taptyrmaıtyn qural.

Rústem ÁBDIRAShEV,

kınorejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri:

– Kıno týraly zań qabyldanýyn qabyldandy. Biraq áli de tolyǵymen kúshine engen joq. Máselen, zańda kınoteatrlarda ulttyq kınolarymyzdy kórsetýge basymdyq berilsin degen arnaıy tarmaq bar. Sol talap áli tolyǵymen oryndalyp jatqan joq. Ony dáleldeý úshin alysqa barmaı-aq, jaqynda ǵana tusaýy kesilgen «Altyn taq» fılmin alaıyq. Rejısseri ózim bolǵandyqtan atalǵan máselemen tikeleı betpe-bet keldim. Sonda baıqap, kózimmen kórgenim – memlekettik tapsyryspen túsirilse de, fılmdi kınoteatrlarǵa usynǵan kezde kórsetilim kórermen úshin tıimsiz ýaqytqa qoıyldy. Halyqtyń jumystan shyǵyp, rýhanı demalysqa kóńil bóletin ýaqytynyń barlyǵyn shetten kelgen atys-shabysqa toly, ulttyq kıno degen uǵymnan áldeqaıda alys fılmder jaýlap alǵan. Al qazaq kınosy, ókinishke qaraı, sol kirme fılm­derden bosap qalǵan ýaqytty mise tutyp, qanaǵat etýge májbúr. Osydan keıin ýájińdi aıtyp bastasań, teatr basshylary «Qazaq kınosyna kórermen kelmeıdi» degen dálelsiz dáıekterin alǵa tartady. Al shyntýaıtynda, bul Reseıdiń nemese Amerıkanyń emes, Qazaqstannyń kınonaryǵy ǵoı. Kıno arqyly ulttyq ıdeologııamyz úzdiksiz júrýi kerek. Otandyq ónimderimiz sol naryqtaǵy óz sybaǵasyn alǵanyn qalaımyn. Qabyldanǵan kıno týraly zań eń áýelgi basymdyqty osyǵan berýi kerek.

Qazir sapasy jaǵynan jap-jaqsy fılmder jasalyp jatyr. Kórermenniń de otandyq ónimderge degen kózqarasy oń. Izdep júrip, arnaıy bılet satyp alyp, kelip kóredi. Biraq soǵan qaramastan, kınoteatrlarymyzda áli kúnge deıin tek qana shetelden kelgen fılmderge durys jaǵdaı jasalady. Sebebi sóz júzinde sol kınoteatrlardyń ber jaǵynda ulttyń adamdary turǵanymen de, negizgi menshik ıesi – sheteldiń adamdary. Al olardyń bizdiń kınomyzǵa jany aýyrmaıdy. Qazaqstanda ózimizdiń kınoteatrlar joqtyń qasy. Osy olqylyqtyń ornyn tez arada toltyrý qajet. Bul – kezek kúttirmeıtin másele. Kezindegi jekeshelendirý naýqanynda talan-tarajǵa túsip ketken kınoteatrlarymyzdy qaıta qalpyna keltirip, ortamyzǵa oraltý kerek. Bolmasa jańadan kınoteatrlar qurylysymen aınalysý máselesin qolǵa alsaq, nur ústine nur bolar edi.

Dárejan О́MIRBAEV:

– Iá, ondaı máseleniń bary ras. Mysaly, avtorlyq fılmderdiń kópshiligi, tipti barlyǵy derlik Qa­zaqstanda kórsetilmeıdi. Tek qa­na meniki emes, Serik Aprymov, Er­lan Nurmuhambetov bastaǵan talaı festıvalda top jaryp júrgen re­jısserlerdiń kınolary da elimizde festıval nemese tek mamandarǵa ar­nalǵan arnaıy kórsetilimmen shek­telip keledi. Onyń sebebi: birinshiden, kórermen daıyn emes, ekin­­­­­shiden, bizde shetelderdegideı arnaıy avtorlyq fılmderdiń prokatyna arnalǵan kınoteatrlar júıesi jolǵa qoıylmaǵan dep aqtaımyz ózimizdi. Jalpy, kınoda kez kelgen janrdyń ómir súrýge haqysy bar. Ártúrli baǵyttaǵy óner bolýy kerek jáne kórsetilýi tıis. О́kinishke qaraı, bizde qazir ondaı tańdaý joq, bir-aq kórermen, bir-aq baǵyttaǵy kınoteatrlar jumys isteıdi. Jáne onda kórsetiletin fılmderdiń deni gollıvýdtyq kınolar. Sondyqtan bul jerde kórermendi de kinálaı berý qısynsyz.

Gennadıı ShIPOVSKIH, Parlament Májilisiniń depýtaty:

– «Aıtylmaǵan sóz jetim» degen qazaqta jaqsy sóz bar. Aıtylyp otyrǵan máseleler ózekti. Qazir egemendik alǵanymyzǵa 28 jyl boldy. Biraq bizge kelip jatqan fılmderdiń barlyǵy shetel tilinde. Qazaq tilinde jaryq kórip jatqan kınolar az. Sondyqtan dýblıajdy damytý isin qolǵa alý kerek. Ekinshi másele – otandyq kınolardy praım-taım ýaqytynda kórsetý. Kóp otandyq fılmderdi túski ýaqytqa qoıyp qoıady. Al qazaqy fılm­der – adamnyń boıyna elge, jerge degen mahabbat uıalatatyn qundylyq. Jalpy, álemde kınematografııa – saıa­satpen ıyq tirestirip, teń dárejede turatyn úlken ıdeologııalyq qural. Qazaq tilinde kórsetiletin kınolarǵa salyq tólemeıtin boldy. Aýyldan kelgen aǵaıyndar orys tilin túsinbeýi múmkin ekenin eskerip, qazaq tilindegi sýbtıtri qosyldy. Qazir bizde komedııalyq janrlar qoǵamdyq sanany bılep otyr. Bizdegi komedııanyń taqyryby da «baıaǵy jartas – bir jartas»: qudalar, kelin, keıbir jerde qazaqty aqymaq qylyp kórsetý. Qazir álemde fentezı janry kóp qaralady. Qazaq ertegilerinde jeztyrnaq, peri, batyrlar, jalma­ýyz syndy dúnıeler bar. Nege sony óz fılmderimizde qoldanbasqa?! Bul qazaqy dúnıetanymǵa saı.

Kenjebaı DÚISEMBAEV,

kınorejısser:

– Osy zańnyń negizinde Ulttyq kınony qoldaý qory qurylatyny belgili. Biraq bul qordyń jumysy ádiletti bolýy úshin kezinde «Qazaqfılmniń» kınossenarıı «portfeline» jaýap bergen, parasaty bar, ary taza, ultjandy Ábish Kekilbaev, Asqar Súleımenov, Ákim Tarazı sekildi elge, ádebıetke, ónerge syıly tulǵalar basqarsa, nur ústine nur bolar edi. Olar ssenarııdiń kórkemdigin tekserip, sapasyna jaýap beretin. Qazir de halyq qurmetteıtin, senetin adamdardan quralǵan osyndaı Kórkemdik keńes bolýy kerek. Mysaly, álemdik kınoda «pitching» degen dúnıe bar. Osy «pitching»-ti Reseıdiń ulttyq kınematografııa qory utymdy paıdalanyp júr. О́ıtkeni ol ashyq túrde ótedi. Máselen, bıyl 10 ssenarıı iriktelip alynsa, onyń 7-eýi zamanaýı, 3-eýi tarıhı fılm bolýy kerek. Bizdiń de Ulttyq kınony qoldaý qory osyny eskerip, jumysy ashyq túrde júrgizilse, qanekı.

Dana ÁMIRBEKOVA,

kınotanýshy:

– Atalmysh zańnyń biz úshin eń mańyzdy tarmaqtarynyń biri retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy kınozaldarynda jáne kópshilik kóretin ózge oryndarda prokaty jáne kórsetilimi júrgiziletin kez kelgen sheteldik fılmderdiń memlekettik tilge dýblıajdalyp, sýbtıtrlenýi nemese kadrdan tys aýdarylyp kórsetilýi mindettelgendigin aıtýǵa bolady. Sebebi qazaq ekrandaryn jaýlap alǵan sheteldik fılmderdi qazaq tiline dýblıajdaý arqyly aýdarý jumysymen aınalysatyn otandyq mekemelerimizde isteıtin kınogerlerimizdi qosymsha jumyspen qamtamasyz etýge múmkindik týady. Kórermen qaýym bolsa, álemde jaryqqa shyqqan kez kelgen týyndylardy qazaq tilinde kórýge múmkindik alady.

Alaıda, atalǵan zańda fılmderdiń sýbtıtrler arqyly aýdarylyp kórsetilýge bolatyny da aıtylǵan. Bul turǵyda fılmniń túpnusqada, demek fılmdi shyǵarǵan memlekettiń tilinde erekshe qadaǵalaýǵa alsa eken deımin. Sebebi prokatpen aınalysatyn kompanııalar fılmderdiń shetel tilinen orys tiline dýblıajdalǵan nusqasyn kórsetip, sol dýblıajdalǵan nusqasyna qazaq tilindegi sýbtıtrlerdi qosýmen shektelip, zańdy aınalyp júrgenderi belgili. Áýeli memlekettik qarajat jumsalyp, qazaq tiline dýblıajdalǵan fılmderdiń ózin óte qolaısyz ýaqyttarǵa qoıyp qoıǵan. Mysal retinde jaqynda ǵana jaryqqa shyqqan Tım Bertonnyń «Dambo» fılmin keltirýge bolady. Almas Álimjannyń jetekshiligimen «Aray Media Group» stýdııasynda óte joǵary deńgeıde dýblıajdalǵan fılmniń qazaqsha nusqasyn kópshilik kórermen kóre almady. Sebebi kınoteatrlar qazaq tilindegi fılmderdi praım-taımda kórsetkileri kelmeıdi.

Zańda ulttyq fılmderdiń prokaty qazaq tilinde jáne qajet bolǵan jaǵdaıda ózge tilderde júzege asyrylýy tıis ekendigi aıtylǵan. Osy tusta kınoteatrlardyń «qajet bolǵan jaǵdaılary» kóbeıip ketken sııaqty. Sebebi Prezıdent qol qoıǵan zańǵa qaramastan, prokatpen aınalysatyn mekemeler ony oryndaýǵa asyǵar emes.

Qýandyq QYSTYQBAEV,

akter, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri:

– «Dýblıaj qaı jaqta jasalady?» degen suraq bizdi de tolǵandyrady. Mysaly, «Qazaqfılmde» birde-bir sheteldik týyndyǵa dýblıaj jasalmaıdy. Bizde dýblıaj jasaýshy mamandarǵa ár serııaǵa 2700 teńge tóleıdi. Osydan soń kim bul qyzmetpen aınalysqysy keledi?! Al fılmderdiń sapaly dybystalýynyń kórermen úshin úlken máni bar. Máselen, meniń týǵan aýylymda klýb bolatyn. Búginde onyń qabyrǵasy qırap, teatr ártisteri baryp, kıno kórsetiletin jaǵdaıda emes. Bul – myńnan bir mysal. Osyndaı aýyldarǵa qazaq fılmderi jetpeı jatady jáne jer-jerlerde mundaı eldi mekender óte kóp. Zańda osy jaǵyna da mán berilse durys bolar edi. Sonymen qatar sheteldik fılmderdi bylaı qoıǵanda, qazaqtyń tarıhyn burmalap kórsetýge tyrysqan, ıdeologııamyzǵa qatysy joq «Altyn Orda», «Tobol» syndy fılmderge shekteý qoıý kerek. Teatrlarda kórsetilip jatqan sheteldik fılmderdi kim suryptaıdy? Muny kim qadaǵalaıdy? Kim qazaqshalaıdy? Osy máselege nemquraıly qaramaý kerek.

Satybaldy NARYMBETOV:

– Jigitter prokat pen dýblıaj máselesin jaqsy qozǵap otyr. Osy tusta avtorlyq quqyq degen dúnıeni de umytpaýymyz kerek. Onyń barlyǵyn naqtylap, zańdastyryp alý artyqtyq etpeıdi. Máselen, men birneshe márte Qytaıda bolǵan saparymda, Arnold Shvarseneggerdiń ózin qytaısha sóıletip qoıǵanyn kórip tańǵaldym. Al bizde bári kerisinshe. Kórermenimiz taza qazaq bola tura, ulttyq fılmderimizdiń ózin oryssha dybystap áýrege túsemiz. Odan keıin qazir kınostýdııa men kınoteatr­lar arasynda burynǵydaı tonnyń ishki baýyndaı jarasqan baýyrlastyq joq. Kınoteatrlardyń barlyǵy derlik jekemenshik ıeleriniń nysanyna aınalyp ketti. Ár kınoteatrdyń óz qojaıyny bar. Olar bizge, kınostýdııaǵa baǵynbaıdy. Al memleket tarapynan belgili bir shekteý bolmaǵannan keıin, árıne «qazanshynyń óz erki, qaıdan qulaq shyǵarsanyń» keri. Ulttyq ıdeologııamyz ben tabys kózi qatar turǵanda, álbette, olar eń birinshi aqshany tańdaıdy. Kınoteatrlar qojaıyny úshin seniń rýhanı qundy­ly­ǵyń­nyń quny bes tıyn. Keńes ókimeti ke­zinde «Qazaqfılm» kınostýdııasy men kınoteatrlar qoıan-qoltyq jumys isteıtin. Búgingideı jik-jikke bólinip, derbes áreket etý degendi estimeppiz. Mine, osy shekten shyqqan erkindik pen beıbereket bólinis qazir kınonaryqtaǵy ulttyq fılmderimizge ógeı uldyń kúıin keshtirip qoıdy. Kınoteatrlar otandyq ónimdi keńinen nasıhattaýǵa qaraǵanda, Eýropa, Amerıka kınostýdııalarymen jumys isteýge múddeli. Sol úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Kóz ilespes jedeldiktiń beleń alǵany sonshalyq, Gollıvýd fılmderiniń álemdik premerasyn Amerıkamen bir ýaqytta ótkizetindeı jaǵdaıǵa jetip otyrmyz. Sóıtip Gol­lıvýdqa jumys jasap jatyrmyz. Kó­rer­menderimizdiń aqshasy maqsatsyz túrde amerıkalyq kınostýdııalardyń qaltasyn qampaıtýda. Onyń ózinde sapasy joǵary «A» kate­gorııaly fılmderin emes, qaltaǵa kóp salmaq túsirmeıtin «S», «D» kategorııasyndaǵy atys-shabys­tan kózge ilip alatyn eshteńesi joq, arzan fılmderdi kórsetemiz. Osy arqyly jastarymyzdyń balǵyn sanasyn ýlap jatqanymyzdy tipti de sezbeımiz. Al oǵan kınoteatr qojaıyndary tipti bas aýyrtpaıdy. Bar kózdegeni – tabys tabý. Mine, bizge osyǵan tosqaýyl bolatyn zańnyń ishine qosymsha tarmaqtar engizý jáne onyń tikeleı Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan qadaǵalanýyn talap etýimiz qajet. Kınoteatrlar saıasaty mınıstrlik tarapynan baqylaýǵa alynyp, basqarylýy kerek. Áıtpese, tól týyndylarymyzdyń jalpyulttyq prokattaǵy «ǵumyry» bar bolǵany 2-3 kúnmen shektelip qala bermek. Kórermen kelmeıdi emes, olardyń ulttyq fılmderdi erkin ýaqytta kórýine jaǵdaı jasalmaǵan. Bar sebebi osy ǵana. Al olarmen sottasýǵa quqyǵymyz joq. О́ıtkeni jekemenshik ıesi ǵoı. Sondyqtan sharasyz kúı keshýdemiz. Máselen, Fransııa, Japonııa, Qytaı sekildi kınoındýstrııasy damyǵan memleketter syrttan ónim múldem almaıdy. Alsa da belgili bir deńgeıde shekteý bar. Soǵan baǵynady. Bizge de sondaı lımıt kerek. Saraptaý alqasy arnaıy irikteý jumystaryn júrgizýi qajet. О́zderińiz baıqasańyzdar, bizdiń kınoteatrlarda kórsetiletini sheteldiń biryńǵaı atys-shabys, boevık, ekshn janryndaǵy 3-4-shi kategorııaly fılm­der. Qazir jastarymyzdyń ulttyq tamyrynan ajyrap, jatbaýyr, tym qatygez bolyp bara jatqanynyń bas­ty sebepteriniń biri de osynda jatsa kerek. Bul búlinýdiń basy ǵana, qaýip áli alda. О́ıtkeni amerıkalyq ómir súrý daǵdysy qalypty jaǵdaıǵa aınalyp barady. Balalarymyzdyń oıy men boıynan «OK»-den bastap amerıkasha júrip-turý qalyby baıqala ma? Baıqalady. Osynyń bárine tyıym salý úshin de bizge sheteldik fılmderdi qabyldaýda belgili bir deńgeıde shekteý qajet dep oılaımyn.

Talǵat TEMENOV:

– Qazir kez kelgen adam kıno túsirgish bolyp ketti. Qazaq ıdeologııasyna saı kelmeıtin fılmderge prokattyq kýálik berilmeý jaǵyn qadaǵalaý qajet. Kıno degenimiz – eń aldymen ıdeologııa. Kıno salasynyń kommersııa alańyna aınalýy­na jol berilmeýi tıis. Jaqynda Forbes jýrnaly fılm túsirip baıyǵandardyń tizimin jasapty. Qarasam, barlyǵy shoý-bıznestiń adamdary. Qazir barlyǵy ózin rejısser sanaıdy. О́leń aıtyp júrip, kıno túsirip ketkender kóp. Bul ónerge, kınogerlerge, qala berdi kórermenge degen úlken qııanat. Zań aıasynda osyndaı jaǵdaıǵa jol berilmeýi qajet. Mysaly, Qytaıdyń prokatyna jylyna 10 kıno kirgiziledi. Mine, ıdeologııa. Iаǵnı, bir aıda bir kıno degen sóz. Sol syndy bizge de sheteldik kınolardy tańdaı otyryp, aıyna bir ǵana sheteldik kınony kórsetýimiz kerek.

Shúkir, qazir qazaq kınosy bar. Endigi sátte osy ulttyq fılmge qam­qorlyq kerek. Qabyldanǵan zań bizdiń oılaǵanymyzdy kórermenge jetkizetin jol tapsa, zańdardyń zańy sol bolar edi. О́ıtkeni biz túsirgen fılmderdiń 90%-y kórermenge jetpeı jatady. Prokatqa shyqqan kınony Almaty, Nur-Sultan, Shymkent, Qaraǵandy syndy iri qalalarda jáne oblys ortalyqtarynda bir-bir kınoteatrdan tamashalaǵan myń adamnan basqa kórermen ony der kezinde kóre almaıdy. Zań osyndaı jaıttardy da qarastyrýy tıis.

Qazir polıseılerdiń, dárigerler men pedagogtardyń jalaqysyn kóterip jatyr. Sol sııaqty ártisterdiń de eń­bekaqysyn kóterý kerek. Eń tómen aqy qazir osy ártisterde. Aıyna 50-60 myń alatyn teatr ártisteri qashan baspanaly bolyp, erkin ómir súredi? Bul – búgingi rýhanııattyń úlken problemasy. Biz de kóp balaly ana sekildi kóp ártisi bar uıymnyń adamymyz. Sol sebepti teatr ártisteriniń janaıqaıyn ashyp aıtqymyz keledi. Sondaı-aq zańda qalamaqy týraly da aıtylmaǵan. Akterler túsken fılmderine mardymsyz ǵana qalamaqy alady.

Slambek TÁÝEKEL:

– Qazir kıno túsiretin qoǵam ekige bólingen. Biri – qazaq kınosynyń maqsat-múddesin qorǵaıtyn kásibı kınematografıster. Olar otandyq fılmderdiń deńgeıin kóterýdi kózdeıdi. Kıno salasyn jeke óner retinde damytsaq dep umtylady. Al ekinshi jaq – qazaq kınosyn bızneske aınaldyrýshylar. Olardyń maqsaty – aqsha tabý, kommersııalyq týyndy jasaý. Zań bolmaǵannyń ózinde de memlekettik qoldaýdyń arqasynda fılmder túsirilip jatyr. Bul rette Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń pozısııasyn jaqtaǵym keledi.

Kınoteatrlarǵa qazaq kınosyn kórsetý jolynda jeńildikter bolsa deımiz. О́ıtkeni kınoteatrlarda qazaq kınosynan góri sheteldiń fılmderi kóbirek kórsetiledi. Kásibı mamandyǵy joq rejısserler túsirgen arzanqol fılmder kóbeıip ketti, osy máselelerdi de retteýdiń sheshimin tabý kerek. Kıno ıdeologııanyń qaınar kózi bolǵandyqtan, kórermenge rýhanı azyq bolar fılmderdi praım-taım ýaqytynda kórsetýdi qolǵa alý qajet. Qazir kadr daıyndaý máselesi de mańyzdy. Búginde 3 birdeı oqý ornynda mamandar daıarlap jatyrmyz. Bizdiń qoǵamǵa sapaly dúnıe usyna alatyn bilikti mamandar asa qajet.

Sonymen qatar qazaq fılmderin aýyldyq jerlerge jetkizý jaǵy aqsap tur. Alys shalǵaıdaǵy kórermen fılm­di tek qana teledıdardan kóre alady. Bul da bolsa qazaq kınosynyń syrqat jeri. Aýyldyq jerlerdegi adamdar qazaq kınosyn tolyqqandy bilmeıdi. Biz­degi kınolardy tolyq biletin – eldegi kınoteatrlardyń dırektorlary. Qazaqtyń kınosy sol dırektorlardyń qolynda. Kınoteatrlar jekemenshik bolǵandyqtan olar fılmderdi óz qalaýynsha ornalastyrady. Olarǵa «áı deıtin áje, qoı deıtin qoja joq». Eń bolmaǵanda 20% ýaqytty qazaq kınosyna berińder degen sóz zańda aıtylsa ǵoı. Fransııanyń kıno týraly zańynda sheteldik fılmderden túsken tabystyń 10%-yn otandyq kınoǵa beredi. Olar osylaısha ulttyq kınonyń damýyna úles qosady. Bizge de osy syndy nárselerdi qarastyrý qajet. О́zekti máseleler kıno salasynda shash etekten, olardyń bári sheshimin zań júzinde tapqany jón. Al qabyldanǵan zańda ol týraly jazylmaǵan. Biz bar sanaly ómirimizdi kınoǵa arnaǵan adamdarmyz. Kınonyń ishki jaǵdaıyn, ózekti máselelerin jaqsy bilemiz. Zańdy qabyldarda nege bizdi tyńdaǵylary kelmedi? Osy suraq bizdi qatty mazalaıdy.

P.S: Iá, dóńgelek ústelde az másele qozǵalǵan joq. Kınogerler óz usynystary men ýájderin, jalpy qabyldanǵan zańǵa qatysty kelispeıtin tustaryn da búkpesiz ortaǵa saldy. Biraq bir ókinishtisi – pikirtalasymyzǵa «Kınematografııa týraly» zańdy qabyldaý pro­sesiniń qan bazarynda júrgen Mádenıet jáne sport mınıstrliginen arnaıy ma­mannyń kelip qatysa almaǵany. Birneshe márte shaqyrǵanymyzǵa qaramastan, dóń­gelek ústelge qatysýdan bas tartqan mınıstrlik ókilderi sóıtip taǵy da únsiz qaldy. Áıtse de gazet betinde kóterilgen bul másele jaýapsyz qalmaıdy, ult­tyq ónerimiz ben mádenıetimizdiń uıytqysy bolyp júrgen mınıstrlik aldaǵy ýaqyt­ta tushymdy jaýaby men oń sheshimin usynady dep senemiz. Nátıje shyqsa, qanekı?!. 

Daıyndaǵandar

Nazerke JUMABAI,

Marjan TILEÝBEK,

 Saltanat ShYNÁDIL,

«Egemen Qazaqstan»

 Sýretterdi túsirgen

Erlan OMAR, «EQ»