Aqsýdaǵy «altyn dúrbeleńi»

Áleýmettik jeli arqyly taralyp jatqan beıne-foto rolıkterge qarasańyz, quddy HIH ǵasyrda Alıaskany sharpyǵan altyn dúrbeleńin eske salady. Kórkem shyǵarmalarda, kórkem fılmderde, derekti dúnıelerde aıtylǵandaı, qujynaǵan halyq qara jerdiń qyrtysyn aýdaryp-tóńkerip, aǵyn sýdy súzip altyn izdep, altyny bar-aý degen jerge talasyp-tarmasyp, sol úshin atysyp-shabysyp jatýshy edi ǵoı. Tarıhta altyn dúrbeleńi jalǵyz Alıaska ǵana emes, Kalıfornııada, Aýstralııada, Ońtústik Afrıka elderinde de bolǵan. Qazaqstandyq «klondaık» atys-shabystan aman demeseńiz, adamdardyń áreketi soǵan uqsas. Aıyrmashylyǵy, baıyp ketken eshqaısysy joq. Pavlodar oblystyq Ekologııa de­par­ta­menti habarlaǵandaı, júzdegen adam­nyń jabaıy jolmen «ıgerip» jatqan «kenishi» ondaǵan jyl buryn Eýrazııalyq energetıkalyq korporasııa jáne Qazaq­stannyń elektrolız zaýyty tókken kúldiń úıindisi, qalpyna keltirilýge tıisti jer. Iаǵnı, bul jerde altyn túgili dáneńe joq. «Bálen jerde altyn bar, barsań baqyr da joq» degenniń naq ózi deýge bolady.

Oblystyq polısııa departamenti men arnaıy bólimshe jumylyp júrip jurtty taratyp, at shaptyrym aýmaqtan «staratelderdi» ázer qýyp shyǵypty. 

– Aqsý ákimdigine búlingen jerdiń quna­ryn qalpyna keltirý jáne tóńirekke kúzet qoıý týraly talap jiberildi. Aqsý ishki is­­­ter departamentine kúldi zańsyz tasy­ǵan­dardyń kim ekenin anyqtaý jáne odan ári ákim­shilik jaýapkershilikke tartý týraly hat joldandy, – dep habarlady Ekologııa departamentiniń baspasóz qyzmeti. 

Jurttyń sózine qaraǵanda, kúldiń bir qapshyǵyn 3-5 myń teńgege ótkizip jat­qan kórinedi. Biraq kim qansha ótkizip paı­daǵa kenelgeni, kúldi kim satyp alyp jat­qany týraly da aqparat joq. Jaǵdaı shynynda kúlkili. 

Kúlkili deımiz-aý, biraq dál osyǵan uqsas jaǵdaı buryn da birneshe ret qaıtalanǵanyn oılasaq, adamdardyń ańǵaldyǵyna, jeldeı esken bos áńgimege ergishtigine tańǵalmasqa sharań qalmaıdy. Máselen, biraz jyl bu­ryn keńes kezinen qalǵan kir tastarynyń quny aspandap shyǵa kelgeni esimizde. Aldymen jarnamalyq gazetterde, ınternette kir tasynyń bireýi 2,5 mıllıon teńgege satylyp jatqany týraly aqparat shyqqan. Sebebi kir tasy quıylǵan bolattyń quramynda kúmis pe, álde synap pa, áıteýir bir baǵaly metall bar kórinedi... 

Jetpisinshi jyldary jasalǵan eski ZIL tońazytqyshynyń baǵasy jarty ǵasyrdan keıin qaıta sharyqtap ketken kezi de boldy. Onyń da bir bólshegi asa qymbat turatyn, qytaılyqtar birneshe myń dollarǵa satyp alatyn bolyp shyqty. Aıta bersek, basqa da osyǵan uqsas oqıǵalar bolǵan. Bir qyzyǵy bul burynǵy Keńes quramynda bolǵan elderde jıi kezdesetin sııaqty. Jańa aıtqan kir tasy, ZıL tońazytqyshy týraly oqıǵalar Reseı, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Qazaqstan elderin sharpyǵany osyny kórsetedi. 

Búginde geologııalyq barlaý jumystary júrgizilip, qaı jerde qandaı ken barlyǵy, onyń kólemi qansha ekeni, ıgerý qa­­laı júrgiziletini, qansha jylǵa sozylaty­ny, tipti túsetin tabys kólemi birneshe jyl buryn shotqa qaǵylyp, eseptelip qoıy­­latyny belgili. О́tken ǵasyrlardaǵy jabaıy jol­men jerdi basyp alyp, astyn ústine shy­ǵa­ryp qazýǵa qazir jol joq. Tipti, kúl-topyraqtan basqa túgi joq jerdiń ózin qazý úshin de tıisti ruqsat alý kerek, talaptardy oryndaý kerek. Bilim saltanat qurǵan, halyqtyń basym bóliginiń kózi ashyq, saýaty bar, elimizdegi jáne alys-jaqyndy shetelderdegi jańalyqtardy estip-bilip júrgen qoǵamda «altyn dúrbeleńiniń» týyndaǵanyna qaıran qalasyń. Bul neden boldy? Halyq sonshalyqty sengish pe? Álde kúl-qoqysty qoparyp altyn izdeıtindeı áleýmettik jaǵdaıy tómen be? Bálkim, «basqalar qazyp jatyr, men qalyp qoımaıyn» degen ergishtik pe? Bizdińshe, sońǵysy sııaqty. Máseleniń baıybyna óz aqylymen oı júgirtip jatpaıtynymyzdyń bir kórinisi osy bolsa kerek.