Aq almastyń bir qyry

Aq almastyń bir qyry

Beısenbi, 2 mamyr 2013 2:03

Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinen kelgen shaqyrý oıǵa osydan on jyl burynǵy muńdy kúnderdi oraltqany. 3 mamyrda ýnıversıtette «Zákı Ahmetovtiń ǵylymı zertteýleri jáne qazirgi áde­bıettanýdyń teorııalyq máseleleri» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa uıymdastyrylady eken. Bul is-shara ataqty akademıktiń týǵanyna 85 jyl tolýyna oraılastyrylyp otyr. Osydan on jyl buryn, Almatynyń zııa­ly qaýymy akademık Zákı Ahmetovtiń 75 jyldyǵyn ǵalymnyń ózinsiz ótkizgen bolatyn…

 

Beısenbi, 2 mamyr 2013 2:03

Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinen kelgen shaqyrý oıǵa osydan on jyl burynǵy muńdy kúnderdi oraltqany. 3 mamyrda ýnıversıtette «Zákı Ahmetovtiń ǵylymı zertteýleri jáne qazirgi áde­bıettanýdyń teorııalyq máseleleri» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa uıymdastyrylady eken. Bul is-shara ataqty akademıktiń týǵanyna 85 jyl tolýyna oraılastyrylyp otyr. Osydan on jyl buryn, Almatynyń zııa­ly qaýymy akademık Zákı Ahmetovtiń 75 jyldyǵyn ǵalymnyń ózinsiz ótkizgen bolatyn…

«Qazaq úshin qaıǵyly kún bolyp sanalatyn jeltoqsannyń on jetisi ha­­lyqqa taǵy da qasiret ákeldi. Aqsham jamyraǵan shaqta Almatynyń kóshesinde kórnekti ádebıettanýshy-ǵalym, akademık Zákı Ahmetovti sheteldiń esik pen tórdeı máshınesi qaǵyp ketti. Bul áıgili ǵalymnyń úıiniń irgesindegi «Dınamo» stadıonyna baryp, júgirip, jattyǵý jasap qaıtatyn ýaqyty bolatyn. Erteńine Semeıge, Shákárim shyǵarmashylyǵyna  arnalǵan ǵylymı konferensııaǵa jol júrmek edi. Jasy jetpis beske taıaǵanǵa deıin tósekke tańylyp kórmegen, tip­ti aýrý-syrqaýǵa boı aldyrmaǵan ardaq­ty azamat qapyda kóz jumdy. Ajal bolyp jolyqqan bir júgermektiń ja­ńylys qadamy ádebıettanýdyń alyp báıteregin qulatyp ketti…», dep jazdy sol tusta «Alty alashtyń ardaǵy» atty esse-rekvıeminde ǵalymnyń shákirti, búginde Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Baýyrjan Omarov.

Biz Zákı Ahmetovtiń eńbekterinen buryn esimine qanyqqan jaıymyz bar. Zeınolla Qabdolov aǵaıymyz birinshi kýrsta ádebıet teorııasynan óleń qury­lysy týraly dáris oqyp turyp, bir kitapqa qaıta-qaıta silteme jasady. «Kazahskoe stıhoslojenıe» degen osy eńbekti taýyp, tisteriń batqansha oqýǵa tyrysyńdar. Zákı Ahmetov degen adam usaq taqyryptarǵa barmaıdy. Tereńnen qoparyp, úlken eńbekter jazady. Ol fýndamentalnyı ǵalym», dedi ustazymyz. «Fýndamentalnyı» degendi orysshalap, ekpin túsire aıtqany este birden qaldy. Kitaphanadan tabýyn tapqanymyzben, sol kitapty birinshi kýrstyń birinshi semestrinde túp-túgel túsinip tastaýǵa tisi­miz batpaǵany ras. «Kazahskoe stıhoslojenıe» kádimgideı fılologııalyq daıyndyqty qajet etedi eken. Zákı Ahme­tov kitaptary sonysymen de biz úshin qadirlirek, qundyraq kóringeni este.

Ýaqyt óte kele Zákı Ahmetovtiń «O ıazyke kazahskoı poezıı», «О́leń sózdiń teorııasy», «Sovremennoe razvıtıe ı tradısıı kazahskoı lıteratýry», «Poetıka epopeı «Pýt Abaıa» v svete ee sozdanııa», «Abaıdyń aqyndyq álemi» sııaqty eńbekterin birinen keıin birin  oqı júrip, ǵulamanyń qadir-qasıetine jete tústik. Onyń ár eńbegi akademııalyq turpattaǵy oqymystynyń, klassıkalyq fılologııa mektebi qalyptastyrǵan ǵalymnyń keń qulashyn, saralaı sóz saptaýyn, tereń taldaýyn tanytyp turatyn. Ádebıet synshylarynyń bir-birine jalǵasqan resenzııalarynyń basyn qosyp, kitapqa aınaldyrsa boldy ádebıettaný aýylyna aparyp, ǵylymnyń qorjynyna qosa salatyn sol kezde Zákı Ahmetov zertteýleri naǵyz fılologtar úshin úıre­nerlik úzdik úlgi bolǵany anyq. Eń bastysy – qazaq ǵalymynyń irgeli eńbekteri ol tustaǵy Odaqtyń mádenıet básekesinde báıgeniń aldynda júrgeni. Fılologııalyq zertteýleri KSRO kóleminde daýsyz moıyndalǵan az ádebıetshiniń biri de biregeıi Zákı Ahmetov ekenin basyn asha aıtýdyń artyqtyǵy joq. Más­keý­­den shyǵatyn «Istorııa vsemır­noı lıteratýry», «Istorııa sovetskoı mnogonasıonalnoı lıteratýry», «Krat­­­­kaıa lıteratýrnaıa ensıklopedııa», «Na­rody mıra», «Týrgenevskıı sbornık», «Lermontovskaıa ensıklopedııa» sııaqty bedeldi basylymdardyń beldi avtorlarynyń biri Zákı aǵamyz bolatyn.

Ádebıettaný áleminde «sıtırýe­most» degenge qatty mán beriledi. Ǵa­lymdar kimniń eńbegine kóbirek júginse, sol avtor qadirlirek sanalady. Árıne, silteme jasaýdyń jıiligi  zertteýdiń qundylyǵynyń jalǵyz belgisi emes. Basy daýǵa túsken kitaptyń da gazet-jýrnal betin bermeıtini bolady. Sonda da dáıeksóz alý baǵa berýdiń bir túri ekeni talassyz.

Baǵa ózinen ózi baǵaly bola salmaıdy. Baǵanyń baǵasy ony kimniń bergenine baılanysty. Bireýdiń «keremet!» degeninen bireýdiń «táýir eken» degeni artyq bolyp shyǵýy da ábden múmkin. Bul turǵydan qaraǵanda Zákı Ahmetov óziniń de, sóziniń de bási bıikterden joǵary baǵany jastaı alǵan baqytty ǵalym.

«О́ziniń teorııalyq kemeldigi jaǵynan, sondaı-aq jańalyǵy men derektiligi,  taldaý dáıektiligi jaǵynan da Z.Ahmetovtiń doktorlyq dıssertasııasy men birneshe maqalalary erekshe qundy eńbekter qatarynda atap ótilýge laıyq» – osydan on jyldan sál astam ýaqyt buryn eki keshtiń arasynda ah urǵyzyp, aramyzdan ótip kete barǵan asyl aǵamyz, akademık Zákı Ahmetov jetpistiń beseýine jaqyn jyl ǵumyr keshken ómirinde munan asqan, aspandatqan maqtaýlardy da talaı estigenine tipti de kúmán keltirmeımiz. Biraq, myna baǵanyń jóni bólek. О́ıtkeni, bul baǵany akademık V.M.Jırmýnskıı bergen. Bergende de bir jazbasha pikirinde nemese maqalasynda emes, Búkilodaqtyq birinshi túrkologııalyq konferensııada, keshegi Keńes Odaǵy ǵalymdarynyń yǵaıy men syǵaıy jınalǵan jerde aıtqan. Dýaly aýyzdan shyqqan syıly sóz qazaq ádebıettaný ǵylymynyń abyroıyn asyrǵan. Kórnekti folklorshy, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty Seıit Qasqabasov «Egemen Qa­zaqstan» gazetiniń (2003 jyl, 5 mamyr) «Alashtyń ardaqtysy» aıdarynyń aıasynda jarııalanǵan maqalasynda akademık Zákı Ahmetovtiń eńbekteri halyq­aralyq aýqymda keń tanylǵanyn, álemdik deńgeıdegi ǵalym retinde tolyq moıyndalǵanyn kelisti kórsetken. «1955 jyldardyń ortasynan bastap qazaq poezııasyndaǵy uıqas, yrǵaq, býyn, býnaq, shýmaq máselelerimen shuǵyl­danyp, kóptegen maqala jazǵan ol 1964 jyly «Kazahskoe stıhoslojenıe» atty irgeli monografııasyn  jarııalady. Kezinde bul eńbek óte joǵary baǵalandy. Onyń qundylyǵy jóninde V.Jırmýnskıı, Q.Jumalıev, I.Stebleva, M.Sılchenko, N.Smırnova sekildi ǵa­lymdar búkilodaqtyq, respýblıkalyq basylymdarda maqala jarııalady. Ol kitapqa kóptegen zertteýshiler arqa súıedi, ony teorııalyq eńbek retinde paıdalandy. Máselen, poezııa teorııasynyń bilgiri, akademık V.Jırmýnskıı óziniń túrkiler poezııasy týraly zertteýlerinde Zákı Ahmetovtiń kitabyna kóp súıenedi jáne ondaǵy zertteýshi ashqan qazaq poezııasyndaǵy klaýzýla men elızııa qubylystaryna aıryqsha mán beredi de, onyń jalpy poezııaǵa tán zańdylyq ekenin aıtady», deıdi S.Qasqabasov.

Oryssha da, qazaqsha da qatarynan kósilte jazǵan ǵalymnyń sóz óneriniń teorııalyq máselelerine, qazaq óleńiniń qurylysyna, ádebıettaný metodologııasyna qatysty eńbekteri, Abaıtaný men Áýezovtanýǵa qomaqty úles bolyp qosylǵan monografııalary, teks­tologııalyq zertteýleri jóninde biz qalaı maqtana sóz etsek te jarasady. Ásirese, 1964 jyly jaryq kórgen «Kazahskoe stıhoslojenıe» álemdik fılologııadaǵy klassıkalyq eńbekterdiń birine aınal­ǵanyn sonan bergi elý jyldaıǵy ýaqyttyń ózi daýsyz dáleldedi. Munymyz «joǵalǵan pyshaqtyń saby altynnyń» kebi emes. Biz Zákı aǵa aramyzda júrgende-aq, «Adamzat kúntizbesi» atty kitabymyzda («Elorda», 2002 jyl, 118-bet) dáp osylaı jazǵan bolatynbyz.

«Qushaq jetpesti qushaqtaı almaı­syń» degen naqyl bar. Zákı aǵanyń kitaptaryn gazet maqalasynda kókteı sholyp, myna eńbeginde qazaq óleńiniń qurylysyn jilikteı taldady, ana eńbeginde tól jyrymyzdyń tilin tamasha tarazylady, myna eńbeginde búkil ádebıetimizdiń damý úrdisterin baıypty baǵamdady, myna eńbeginde Abaıdyń aqyndyq álemin aıqara ashty, ana eńbeginde Áýezovtiń álemge áıgili epopeıasynyń bar baǵasyn berdi degen sııaqty jele jortyp jazyp jatý jónsiz.

Akademık Ahmetov syndy ensı­k­lopedııalyq óredegi tulǵalar jarq-jurq etip turatyn alýan qyrly aq almasty kózge elestetedi.  Biz bul joly sol aq al­mastyń bir ǵana qyryn –  ózimizge bir­taban jaqyn aýdarma ónerine qatysty oı-tolǵamdaryn áńgimelemekpiz. Negi­zinde, akademıktiń aty aýdarmatanýmen kóp astastyryla da bermeıdi. Zákı Ahmetov  eńbekteriniń san salalylyǵyn kórsetetin jaıdyń biri bul. Qazaqtyń óleń  qurylysyn jerine jetkize tal­­daǵan ǵalymnyń talaı kitabynda aýdarma órnekteri jaıynda da keńinen qamtı áńgime órbitkenin, onyń ózi de birqydyrý eńbek ekenin eskere otyryp, biz bul joly negizinen Abaı aýdarmalaryna oraı aıtqan pikirlerin tilge tıek etemiz.

Munyń jóni de bar. Zákı Ahmetovtiń alǵashqy monografııasy – 1951 jyly qorǵaǵan kandıdattyq dıssertasııasynyń negizinde jazylyp, 1954 jyly jaryq kórgen «Lermontov ı Abaı» zertteýi. Jas ǵalym óz eńbeginde ádebıettiń saqa sarapshysynyń sózin sóıleıdi. Ler­mon­­tovtyń Pýshkınnen keıingi dáýirdiń, ót­­ken­­nen úmit úzip, aldan jańalyq izdegen dáýirdiń jyrshysy, jarshysy, aryndy jiger, qajyrly qaırat, áreket-kúres sa­­ǵynǵan aqyn ekenin aıta kelip, Abaıdyń onyń óleńderin, poemalarynan úzindilerdi aýda­rýynda zańdylyq baryn, ıaǵnı, «óz oı-pikirlerimen janasyp, jalǵas keletin, óz kóńil-kúıine úıles, úndes óleńderdi aýdarýdy qajet dep sanaǵanyn» dáleldeıdi.

Z.Ahmetovtiń aýdarma týraly eńbek­­terinde teorııalyq turǵydan tuǵyr etip ustanatyn konsepsııalyq oılar bar­shylyq. Solardyń biri «aqynnyń aýdarma óleńderiniń eshqaısysy onyń tól shyǵarmalarynan bólekshe, ekinshi qatardaǵy shyǵarma dep sanalmaýy kerek­tigi» jóninde aıtqany. Alpysynshy, jetpisinshi jyldardan beri qaraı kóp kitapta  jazyla-jazyla  kóz úırengeni bolmasa, bul kezinde tyń pikir edi. «Kóp rette aqynnyń sheberligin, ónerpazdyq ónegesin sóz etkende aýdarma dep sanalǵan óleńder esepke alynbaıdy, olarǵa pálendeı mán berilmeıdi. Al shynyna kelgende aqynnyń óner jarysyna túsetin, synalatyn bir tusy – osy, basqa aqyndardyń shyǵarmasyna úńilip, sony ózinshe qalaı aıtyp jetkizetini desek, artyq emes» – mine, bul oıdyń da aýdarma máselesimen aınalysamyn degen adamǵa aıtary kóp. Zákı Ahmetov Abaıdyń qaı aýdarmasyn taldasa da uly aqynnyń tárjimege tańdaǵan týyndyny óz tilinde qalaı jetkizýdi ǵana murat tutyp qoı­maǵanyn, sol shyǵarmalardy qolǵa alý arqyly Pýshkınmen, Lermontovpen, Krylovpen «óner jarysyna túskenin» tııanaqty dáleldep beredi.

Jıyrmadan jańa asqan shaǵynda, Lenıngrad ýnıversıtetiniń aspırantýrasyn bitirer tusta jazǵan (kandıdattyq dıssertasııasyn 23 jasynda qorǵaǵan) sol eńbeginde Zákı Ahmetov salǵan jerden birneshe tyń tujyrymdarymen tanylǵan bolatyn. Aldymen jas zertteýshi buǵan deıin Abaıdyń tóltýma shyǵarmalary dep sanalyp kelgen birneshe óleńniń Lermontovtan aýdarma ekenin, sonymen qatar Lermontovqa telinip júrgen keıbir óleńderdiń  («Qulaqtan kirip boıdy alar» («Zvýkı»), «Al seneıin, seneıin» («Iа verıý, obeshaıý verıt»), «Kúlimsirep aspan tur» («Vyhojý odın ıa na dorogý»), «Kúndi ýaqyt ıterip» («Vecher»), «Qaıtse jeńil bolady jurt bılemek» («Legko narodom pravıt, eslı on odnoı obsheı strastıý ývlechen»), «Rahat, meni tastap qoımadyń tynysh» («Hot davno ızmenıla mne radost»), t.b.) Iа.Polonskııge, A.Mıskevıchke, A.Delvıgke  tıesili ekenin dálme-dál kórsetip bergenimen de jurt nazaryn birden aýdartqan. Sóıtip, Zákı Ahmetov áýelden-aq Abaı tekstologııasyna túzetýler engize keldi. Zertteýshi bul jańylystardyń sebebin de naqpa-naq túsindiredi. Sóıtse, Polonskııdiń «Serdse» degen bir óleńi abaısyzda Lermontovtyń 1891 jylǵy tolyq shyǵarmalar jınaǵyna enip ketken eken. Teginde, Abaıdyń qolyna dál sol basylym túsken sııaqty, óıtkeni, Múrseıit qoljazbasynda óleń Lermontovtan aýdarma dep anyq kórsetilgen. Kezinde  zertteýshiniń bul jazǵanyna baılanys­ty «Abaıdy jan-jaqqa tartqylap, taratyp bergennen ne shyǵady» degen sııaqty kúńkil sózder aıtylǵanymen, bara-bara ol óleńderdiń barlyǵy da Abaıdyń jan-júreginen shyqqan, óze­ginen ótken óz súıinish-kúıinishi ekenin, Abaı aýdarmalarynyń sıpaty «erkin tárjimelep, saryndas óleń jazýǵa» kóbirek keletinin taǵy da avtordyń ózi tııanaqty dáleldep bergen soń bári de ýaqyt óte kele oryn-ornyna qoıylǵanyn bilemiz. «Lermontov ı Abaı» atalǵan sol zertteýdiń taǵy bir qundy tusy – avtordyń Abaıdyń aýdarmashylyq eńbegi oǵan deıin qazaq ádebıetinde qoldanylmaǵan on beske taıaý óleń ólshemin engizýge múmkindik bergenin naqty dáleldeýi.

Abaıdyń alyptyǵy Lermontovtyń aýdarmalarynan tipti bólekshe kórinedi. Aqyn qazaq poezııa tárjimesiniń jaqut-jaýharlaryn tap osy Ler­montovtyń óleńderin aýdarý arqyly  ja­saǵan. Bul aýdarmalardy biz saryn­dastyq saltanaty sanaımyz. Abaı jany, Abaı muńy, Abaı dramasy Pýshkınnen góri Lermontovqa jaqyn dep bilemiz. Abaı óz janynyń qajetin Lermontovtan kóbirek tapqandaı. Munyń ózi onyń Lermontov óleńderiniń denin taza aýdarma kúıinde shyǵarýynan, al Pýshkınge kelgende erkindikke des berip, óz betinshe paıymdama jasaýǵa, keıipkerlerdiń minez bitimin, kisilik bolmysyn ózgertýge beıimdiginen de kórinedi. Pýshkınge Abaı jarysa sóı­lese, Lermontovqa qosyla sóıleıdi.

Negizinde, aýdarmashy ózine jaqyn, rýhtas, saryndas qalamgerlerdiń týyndylaryna qol artady degen sóz qazirgi kásibı ádebıetshilikke dáıim dál kele bermes, biraq ótken ǵasyrlarǵa, sonyń ishinde ádebıet kásipke aınala qoımaǵan Abaı zamanyna dál keleri kúmánsiz. Abaı Lermontov shyǵarmalaryn óziniń kókiregin kernegen kúrsinniń kúńirenisindeı kórgen bolsa kerek. «Sal demeımin sózime yqylasyńdy, Qaıǵyly óleń ettim óz basymdy. Kókiregim, bar syrym óz álinshe, Kóringenge kórsetpeı, kóp jasyrdy» degen joldardy Abaı, árıne, orys poezııasyn qazaq dalasyna nasıhattaý úshin jazǵan joq.

Abaı aýdarmany Lermontovtan bastaǵan, Lermontovpen aıaqtaǵan. Aqyn shyǵarmashylyǵyndaǵy jańa belestiń sol sekseninshi jyldardan (Lermontovtan alǵashqy aýdarmany 1882 jyly jasaǵan) jeli tartatyny tipti de tegin emes. Zákı Ahmetov Lermontovtan aýdarǵan óleńderi Abaı tárjimeshildiginiń eń úlken bóligi ekendigine birden nazar aýdarady: «Abaıdyń Lermontov poezııasyna degen yqylasy erekshe boldy. Ol orys aqynyn aıryqsha jaqyn kórdi, syrlas, muńdasyn tapqandaı boldy. Orys poezııa­syna beıimdene den qoıǵan  Abaıdyń eń kóp úndestik tapqan aqyny, eń bir ózine úndes sezingen adamy Lermontov edi desek, artyq bola qoımas. Abaı uly aqynnyń, tipti sol kezdegi orys qaýymynyń tilek-talabyn, muńyn uǵa alatyn dárejede edi. Ol muńyn uqqan halyqtyń jyryn da uqty. Lermontovtyń yza-kegi, narazylyǵy orys halqynyń, ezilgen qaýymnyń kegin, narazylyǵyn tanytatynyn, onyń qaıǵy-muńyna nalýynan el muńy kórinetinin sezindi. «Soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde ósken», «myńmen jalǵyz alysqan» jyrlaryna nár etken-di. Onyń «qany qara bir janmyn, jany jara» dep ashýly muń shertkeni de belgili. Lermontovty ol «erekshe yzanyń aqyny, mahabbaty ashýmen ýlanǵan» dep, óte-móte ish tartyp, jaqyn kórdi».

Abaıdyń dara daryny Lermontov shyǵarmalaryndaǵy san túrli saryndardy sapyrylystyrǵandaı etip, ózine kerekti kórkem beınelerdi injýdeı ilip alatyn qasıetinen de kórinedi.  «Terektiń syıyndaǵy» «Asaý Terek doldanyp, býyrqanyp, Taýdy buzyp, jol salǵan, tasty jaryp. Arystannyń jalyndaı buıra tolqyn, Aıdahardaı búktelip, júz tolǵanyp» dep keletin alǵashqy shýmaqqa kezinde talaı ádebıetshi tamsanyp, «Terek voet, dık ı zloben, Mej ýtesıstyh gromad. Býre plach ego podoben, Slezy bryzgamı letıat» degen shýmaqtan Abaı osyndaı sýret shyǵarady dep jazatyn. Zákı Ahmetov ol teńeýdiń de Lermontovtyń ózinen alynǵanyn, «Demon» poemasyndaǵy «I Terek, prygaıa, kak lvısa, S kosmatoı grıvoı na hrebte, Revel – ı zver stepnoı, ı ptısa, Krýjas v lazýrnoı vysote, Glagolý vod ego vnımalı» degen shýmaqtan óleńge sińirilgen surapyl sýret ekenin dáleldep berdi, ári Lermontovtyń jańylys basqan jerine (arystannyń urǵashysynda jal bolmaıdy eken) nazar aýdartty.

Zertteýshiniń Abaıdyń tól týyndylary men tárjimeleriniń arasyndaǵy saryndastyqty, ishteı tamyrlastyqty sonshalyqty dál tabatynyna tánti bolasyz. «Albomǵa» atty óleńinde Abaı    poezııalyq shyǵarma kimniń qajetine jaraıdy degen máseleni qozǵaıdy. Bul tusta «qarasózderdiń» bas jaǵynda keletin myna joldar oıǵa oralady: «Aqyry oıladym: osy oıyma kelgen nárselerdi qaǵazǵa jaza bereıin, aq qaǵaz ben qara sııany ermek qylaıyn, kimde-kim ishinen kerekti sóz tapsa, jazyp alsyn, ıa oqysyn, «keregi joq» dese, óz sózim ózimdiki dedim de, aqyry osyǵan baıladym, endi munan basqa eshbir jumysym joq». Osyndaı pikirin Abaı óleń jaıynda da aıtqan («О́zgege kóńilim toıarsyń»). Endi Abaı Lermontovtyń ózine úndes shyǵarmasyn aýdaryp, mynany aıtyp otyr:

 

Qol jazýdy ermek et, jatpa beker,

Bul kóńilsiz dúnıeden kóp jyl óter.

О́zi qysqa, ózi asaý tentek ómir,

Arttaǵyǵa bir belgi qoısa neter.

 

Kim biledi, kez bolsa, arttaǵylar,

Oıǵa salyp oqyr da, sózin synar.

Kózin salyp, oılanyp keıbir sózin,

«Ras-aý», – dep, maǵynasyn ol da uǵar.

 

Kim biler, jabyrqańqy jazǵan sózim,

Jibermeı kep, toqtatar onyń kózin.

Jolaýshy jol ústinde tamasha etken,

Syqyldy ólgen jannyń bir kúmbezin.

 

Sóıtip, Lermontov shyǵarmasyn aýdara otyryp, Abaı óz pikirin de anyq bildirgen». Toqtaıtyn tujyrym.

Sonymen birge, zertteýshi bara-bar, dálme-dál aýdarmalarynda Abaı Ler­montov shyǵarmasynyń ishki álemin, onyń tolqyn-lebizin, jańa sapasyn qazaq tiliniń sýretteý múmkinshilikterin paıdalanyp, mol jetkizetinin aıtady. «Abaı Lermontov orıgınalyn barlyq jarastyq sánimen, bar ereksheligimen qazaq tilinde qaıta týǵyzady»,  deıdi Z.Ahmetov. Mine, osy sóz – «qaıta týǵyzý» – zertteýshiniń Abaı aýdarmalarynyń ózindik sıpatyn ashatyn basty túıini. Aýdarma óneriniń asyl muraty, umtylar asqar bıigi – bir kezde túpnusqa sol tildi oqyǵandarǵa qandaı áser etse, aýdarylǵan tildiń oqyr­mandaryna da sondaılyq áser etetindeı, múmkindigi bolyp jatsa odan da asyp túsetindeı týyndy jasaý. Zertteýshi áý basta Geteden shyǵyp, Lermontov arqyly bizge jetken «Gornye vershıny» Abaı aýdarmasynda túpnusqadan asyp ketkenin naqpa-naq dáleldeı alǵan. Zákı Ahmetov Abaı aýdarmalary arqyly kazaqtyń ádebı tiline qandaılyq tyń tirkester, jańa oramdar, beıneli sony sózder engenin de ádemi dáleldeıdi. Mysaly, «Jartasty» aýdarý kezinde Abaıdyń «týchka» sózindegi kishireıtilgen reńkti dál ańǵaryp, ony «jas bult» dep alǵanyn, al «ýtes-velıkannan», kerisinshe, kópti kórgendikti tanyp, «kári jartas» uǵymyn týyndatqanyn, osyndaı jańa frazeologızmderdiń tilge tabıǵı túrde órilip ketkenin aıtady. Keıinnen Pýshkınnen Abaı aýdarmalary týraly jazǵan tustarynda akademık qazaq tiline Abaı engizgen frazeologızmderdiń talaıy onyń aýdarma óleńderinde kezdesetinin naqty mysaldarmen keltirgen edi.

Aýdarmashy óz oqyrmanynyń tal­ǵamyn jańa óristerge tartyp jatsa, kúnes bıikterge kóterip ketse ǵanıbettiń ǵanıbeti. Árıne, bul qıynnyń-qıyny. О́zge tildegi úzdik úlgini qolǵa alǵan aqyn óz oqyrmanynyń estetıkalyq turǵydan qabyldampazdyǵyn tárbıeleýdi de dáıim este ustaǵany, ózge ulttyq máde­­­nıetterdiń óleń ónerindegi qundy qa­sıet­terdiń qyr-syryn ashý arqyly sol tilderdegi óleń órimderinen ózimizge de ónege bolatyndaı órnekter taýyp jatqany abzal. Abaı Pýshkınnen ja­saǵan aýdarmalarynda da  osy bıikten kórindi.

«Pýshkın ulylyǵyn sol zamanda, sol ortada otyryp tanı, baǵalaı bil­gendigi – Abaı ulylyǵynyń bir jarqyn kórinisi» degen Z.Ahmetov Abaıdyń qa­zaq ádebıetinde óz dáýirinde bir kezde Pýshkın orys ádebıetinde atqarǵan qyzmetti atqarýdy, sondaı júkti kóterýdi maqsat etkenin ádemi ádipteıdi. «Abaıdyń «Evgenıı Onegın» sarynymen shyǵarǵan óleńderi, bara-bar nemese erkin aýdarǵany bar, janynan qosqany bar, túgeldeı alǵanda bir jelige túsirilgen, birtutas toptama shyǵarma deý­ge laıyq» – avtordyń bul aıtqany da Abaı aýdarmasynyń tabıǵatyn tamasha tanytatyn tujyrym. Rasynda da, Abaıdyń úzindi-úzindi etip jasaǵan aýdarmalarynyń ózi sol kezdegi qazaq qaýymynyń Pýshkın romanynyń barlyq qyry men syryna qanyǵyp, keıipkerlermen birge súıinip, birge kúıinýine, shyǵarmanyń negizgi oıyn tereń túsinýine tolyq múmkindik bergen.

Árıne, qalaı degende de aýdarmashy óz tilindegi oqyrman úshin jazady. Onyń ústine óz zamanyndaǵy oqyrman úshin jazady. Sondyqtan da aýdarmashy ulttyq óleń mektebinde tárbıe alǵan oqyrmannyń túsinik-paıymyn, tanym deńgeıin, talǵamyn, qalyptasqan dástúrlerdi eskermeı otyra almaıdy. Abaıdyń óz tusyndaǵy oqyrman talǵamymen sanasýyna naqty mysaldar keltire otyryp, zertteýshi túpnusqadan alystap ketetin jekelegen tustardy bylaı túsindiredi: «Bul jerde myqtap este bolatyn nárse, Abaıdyń aýdarma óleńderin búgingi aýdarma týraly uǵym-túsinik turǵysynan kelip baǵalaý durys emes. Aýdarmaǵa qoıylatyn qazirgi talap basqa. Bizdiń zamanymyzda qalyptasqan uǵym boıynsha aýdarmashy – tól shyǵarmany múmkindiginshe mazmun-mánin, kórkemdik qasıetterin tolyq saqtap, álsiretpeı basqa tilde jetkizýshi, sondyqtan ol týǵyzǵan aýdarma óleń qalaıda tól shyǵarma emes, onyń ekinshi tildegi basqa nusqasy, týyndy shyǵarma. Al Abaı bolsa, ol qazirgi aýdarmashylardaı tek túpnusqany bar qalpynda jetkizýdi ǵana maqsat etpegen. Qaı shyǵarmany bolsyn óz kóńil-kúıine úılestire, qysylmaı, qymtyrylmaı erkin tárjimeleıdi. Sonda da keıbir aýdarma óleńderi túpnusqamen óte jaqyn kelip, meılinshe úndes shyǵyp jatsa, ol – onyń aqyndyq sheberliginiń bir qyrynan kórinýi, qyzyqtap, qazaqshalap otyrǵan túpnusqanyń saryny men óz oı-seziminiń arasyndaǵy úılestiktiń nátıjesi». Zákı Ahmetov Abaıdyń «Evgenıı Onegınnen» aýdarmalary «sol kezdegi qazaq jurt­shylyǵyna jaqsy tanys Shyǵys po­e­zııasynyń dástúrine jaqyndata» jasal­ǵanynyń syryn osylaısha paıymdatady. Zertteýshiniń myna pikiri de nazar aýdararlyq: «О́leńderdiń keıbireýi hat túrinde, al bir toby keıipkerler sózi (monology) túrinde berilgen ǵoı, avtordyń atynan aıtylǵan sıpattama («Onegın sıpaty») jáne bar. О́leńder túgelge jýyq keıipkerler atynan aıtylǵan sóz (ne hat, ne monolog) bolǵandyqtan, olarda lırıkalyq dramanyń sıpaty bar deýge de qısyn joq emes». Muny da tyń kózqaras retinde qarastyryp, osy tóńirekte oı órbitýge de bolar edi. Ásirese, tú­ıindi tusy tuspalǵa qurylatyn, sıýjet jelisi aıaqtalmaǵan sııaqty bolyp qalatyn «Evgenıı Onegındeı» kúrdeli shyǵarmany óz atynan «Onegınniń ólerdegi sózin» jazyp baryp usynýy Abaıdyń sol zamandaǵy ádebı dástúrdi de, oqyrmanynyń ereksheligin de eskergeni ekeni ǵalymnyń osy sózinen jaqsy ańǵarylady.

Z.Ahmetovtiń Abaı aýdarmalaryn aqynnyń óner jarysyna túsýi dep jazǵany bar. Osy turǵydan qarasaq, Abaı Pýshkındeı qudiretti darynmen óner jarysynda óziniń daralyǵyn daý­syz dáleldedi, alyptyǵyn anyq tanytty. Júz jyldan astam ýaqyttan beri aqyn ataýlyǵa aýdarmada da asýyn aldyrtpaı kele jatqany – Abaıdyń asqaraly bıiktiginiń bir belgisi.

Akademıktiń Abaıdyń Krylovtan jasaǵan aýdarmalaryna qatysty oılary da óte qyzǵylyqty. «Olar tolyq maǵynasynda aýdarma emes, kóbinese belgili bir sıýjet erkin baıandalady. Abaı oryssha mysaldyń teksin dálme-dál tárjimeleýdi maqsat etpegen, ýaqıǵa jelisin saqtaı otyryp, biraq mysaldaǵy jaı-jaǵdaılardy qazaq ómirine, uǵym-túsinigine, oılaý, sóıleý ereksheligine janastyryp, ózinshe beıneleýge umtylǵan. Sondyqtan Abaıdyń mysal óleńderin oryssha tekske sáıkestigi turǵysynan qarap, ana jeri dál túsken, myna jeri dál emes, kem túsken deýdiń eshbir qısyny joq». Osylaı sanaǵandyqtan da avtor: «Abaı mysaldary onyń aqyndyq sheberligin tanyp-bilý jaǵynan baǵaly ekenin atap aıtýymyz kerek», dep oı túıedi. Baıqaısyz ba, «Abaı mysaldary» dep tur. Onyń aldynda bylaı jazǵany da bar: «Qorqytpa meni daýyldan» deıtin óleńinde Abaı ómirdiń qur ánsheıin kún ótkizý emes, maǵynaly, úmitke, izdeniske toly bolýyn, adamnyń úlken maqsatqa jetýge kúsh jumsaı alatyndaı batyl, qaısar minezdi kelýin ańsaıtynyn da aıta ketý oryndy deımiz». Taǵy da sol oı qısyny: Býnın óleńin Abaı óleńi dep tur.

Sanasynyń súzgisine salyp, ózeginen ótkerip baryp, júreginen qaıta týǵyzǵan tusta aýdarǵan óleńi aqynnyń óz óleńine aınalyp ketedi. Sonda ol shyǵarma aýdarylǵan tildiń óz ádebıetiniń qa­zy­nasyna qosylady. Abaı aýdarǵan Pýshkın, Lermontov, Krylov týyndylary orys ádebıetiniń qazaq tilindegi nusqalary kúıinde qalmaı, qazaq ádebıetiniń tól týyndylaryna aınalatynynyń syry osynda.

Sózdi baǵanyń baǵasynan bas­tap edik qoı. Sol oımen túıindeıik. Ádebıettanýshy aǵalarymyzdyń biri Rymǵalı Nurǵalıdyń mynandaı jaıdy eske alǵany bar. Máskeýge sapar kezinde úlken jıynnan keıin dastarqan jaıylady. Jańaǵy jerde ataqty ǵalym, professor Aleksandr Ovcharenko (ol ózi jandy mensinbeıtin, tákappar minezimen de belgili tulǵa eken)  qazaq ádebıetshileri otyrǵan tusqa kelip, jurttyń bárin ózine qarata bylaı deıdi: «Odaq boıynsha Lermontov shyǵarmashylyǵyn zertteýshiler óte az. Saýsaqpen sanarlyq. Elimizdegi iri lermontovtanýshylardyń biri – Zákı Ahmetov. Osy kisiniń densaýlyǵy úshin tost kóterýdi usynamyn. Bul adamdy qazaqtar maqtanysh ete alady!». Otyrǵan jurt dýyldap, qoldaı jóneledi.

Iá, halqymyzdyń asyl perzentteriniń biri Zákı Ahmetov – Alashtyń maqtan tutar ardaǵy.

Saýytbek ABDRAHMANOV.