Til – ár ulttyń qorǵany. Keýdesinde jany barda kez kelgen ult óz tiliniń joıylýyna jol bermeıdi. Búginde álemdegi men degen ulttar arasynda óz tilin aýqymdy túrde óristetip, damytýda ashyq báseke bastalǵandaı kórinedi. Álbette, dál qazirgi tańda álemdik til dep aǵylshyn tilin bilemiz. Biraq ýaqyt óte kele til taǵy úshin tartys kúsheıe túsetin syńaıly. Zertteýshi mamandardyń pikirinshe, 2050 jyly búginde bási joǵary turǵan aǵylshyn tiliniń ornyn qytaı tili basýy múmkin.
Qytaı tili álemde, sonyń ishinde Qazaqstan sııaqty burynǵy keńestik memleketter arasynda rasymen kúsh alyp kele jatqany baıqalady. Bul ózdiginen týyndap jatqan prosess emes. Qytaılyqtar buǵan birneshe onjyldyq boıy maqsatty túrde daıyndaldy. Sońǵy on bes-jıyrma jyldan beri Qytaıda qytaıdan basqa az ulttarǵa balabaqshadan bastap orta mektepterde qytaı tilin tolyq bilip shyǵý mindettele bastady. Hanzý tilin jete bilmegen, mektepti hanzýsha bitirmegenderge jumys tabý, qyzmettik satylarda kóterilý múmkindigi múldem azaıdy. Osylaısha, óz elinde qýatty kúshke ıe bolǵan qytaı tili endi álemge óz ústemdigin ornatýǵa kiriskendeı.
Qazir elimizde ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti janynan qurylǵan Konfýsıı ınstıtýty jumys isteıdi. Bul ınstıtýttyń qurylǵanyna da on jyldan asyp ketse kerek. Oqý ornynyń negizgi maqsaty –Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy bilim-ǵylym baǵytyndaǵy yntymaqtastyqty damytý, qytaı tilin úıretý. Sondaı-aq qytaı mádenıeti men áleýmettik ómiri, ekonomıkasy týraly aqparattar berý jáne eki eldiń dostyq qarym-qatynasyn nyǵaıtý eken. Qup delik! О́zge eldiń saltyn, tilin, mádenıetin bilgen kókirek kózińdi keńeıtpese, dúnıetanymyńdy arttyrmasa, keri áseri bolmasy anyq. Biraq Qytaıdaǵy Konfýsıı ınstıtýttarynyń Bas Basqarmasy Qytaı tili keńsesiniń (Hanban) tarapynan Qazaqstandaǵy fılıalyna jiberiletin bilikti mamandardyń jumys qarqyny eren. Bul mamandar elimizde jylyna eki ret emtıhan ótkizip, úzdik shyqqandarǵa Qytaı tili keńsesiniń kelisimimen arnaıy kýálik beredi. Kelýshilerdiń tildi meńgerýge degen yntasyn arttyrý úshin jazǵy tildik lagerler men arnaıy baıqaýlar ótkizýge muryndyq bolady. Mundaı baıqaýlar jáne jaı ánsheıin ótkizile salatyn kóz aldaý sharalary emes. Osy baıqaýlarda jeńimpaz bolǵandar Qytaıdaǵy halyqaralyq «Qytaı tili kópiri» dep atalatyn baıqaýǵa qatysady. Bir sózben aıtqanda, qytaı tilin úırenýge kirisken adamǵa qyryq túrli qoldaý bar. Eriksiz qyzyǵyp-aq ketesiń.
Osyndaı belsendi jumystardyń áseri shyǵar, Almatydaǵy Konfýsıı ınstıtýtyna jylyna 200-den astam adam kelip, til úırenýge tilek bildiredi eken. Konfýsıı ınstıtýtynyń dırektory Rahymjan Asylbekovtyń aıtýynsha, qytaı tilin úzdik oqyǵan bakalavr, magıstratýra stýdentterine jarty jáne birjyldyq baǵdarlama boıynsha jyl saıyn granttar bólinip otyrady. Baıqasańyz, qarqyndy jumys degen kózge uryp tur. Al biz bolsaq, álem túgili óz elimizde qazaq tilin úırený isine qarqyn bere almaı otyrmyz. Álemde ár ult óziniń tilin alǵa shyǵarýǵa tyrmysyp jatqanda, bizde baıaǵysha beıqam tirlik.
Álem elderiniń tilin damytý baǵytyndaǵy jumystaryn tájirıbe retinde alý qajet bolsa, bizge ekonomıkasyn ilgerilete otyryp, sol arqyly tildi de damytqan, osy jolda jetistikke jetken Japonııany úlgi etýge bolady. Ulttyq tabysynyń biraz mólsherin óz tilin kórkeıtýge jumsap otyrǵan memleket ótken ǵasyrdyń 40-jyldarynan beri ózderi shyǵaratyn kompıýter tehnıkasyn tek japon tilinde damytyp keledi.
Sany jaǵynan asa kóp bolǵanyna qaramastan, biryńǵaı aǵylshyn tilinde sóıleıtin Úndistan da ózderiniń hındı tiliniń bedelin kóterýge kirisip jatyr. Halqynyń jartysy ǵana sóıleıtin hındı tilin moıyndatý úshin jańa zań jobasyn shyǵarǵan. Hındı tilin Ulttar Uıymynyń resmı tilder qataryna engizý úshin aýdarma qyzmetterine 14 mıllıon dollar qarajat jumsamaq. Bir kezderi Úndistannyń premer-mınıstri Narendra Modı memlekettik qyzmetkerler men barlyq mınıstrlikterdiń jáne vedomstvolardyń sheneýnikteri, barlyq korporasııalar men bankter Twitter, Facebook, Google, YouTube sııaqty áleýmettik jeliler men blogtardy paıdalanýda ózderiniń ata-baba tiline basymdyq berýi tıis dep, soǵan arnaıy ókim shyǵarǵan edi. Budan ári hındı tilinde sóılesetin memlekettik qyzmetkerlerge qosymsha syıaqy taǵaıyndaý jolǵa qoıyldy.
Hındı tiliniń álemdik tildi yǵystyra alatynyna senbesek te, osy bastama, nıettiń ózi úlgi alarlyq. Joǵaryda sany jaǵynan álemdegi eń kóp ulttardy aýyzǵa aldyq. «Kóp qorqytady, tereń batyrady» deıdi halqymyz. Basqa basqa, ári sany kóp, ári ekonomıkasy qýatty tap solardyń tili joǵalmas edi, biraq, jahandaný prosesinde bul elder de ózderin ózgelerge moıyndatý amalyn jasap baǵýda. Bizge týǵan tildi tórge shyǵarý baǵytynda burynǵy baǵdarlamalardan bólekteý, naqty iske qurylǵan ómirsheń joba qajet. Sonda ǵana týǵan tildi tuǵyrynda saqtaýǵa múmkindik týady.
Meńdolla ShAMURATOV