Aldymen osy uǵymdy, ıaǵnı qazaq dalasynda soǵys órti boldy ma, bolǵan joq pa, osyny anyqtap alaıyq. Qazaq jerin fashısterdiń aıaǵy baspaǵany, olardyń qoldaryna ot-alaý ustap, úı-úıdi órtemegeni ras. Soǵan qarap, qazaq jerinde soǵys órti bolǵan joq deýge bola ma? Shynynda, qazaq jerine soǵystyń órti kelmese de, sharpýy tıdi. «Soǵys kezinde fashısterge atylǵan on oqtyń toǵyzy Qazaqstanda jasalǵan» dep, «Qazaqstan jeńiske mynandaı-mynandaı kómek kórsetti, tylda qalǵan áıelder men balalar aýyl sharýashylyǵynda nemese óndiriste orasan jetistikke jetti» dep aıtqanda aýyz toltyramyz. Sonyń bári ońaılyqpen bolyp pa edi? Soǵys kezinde tylda eńbek etken áıelder men balalardyń qanshasy qıyndyqtan o dúnıelik bolyp, qanshasy jazylmas aýrý tapqanynyń esebi de joq. Demek, Qazaqstanda soǵys órti bolmasa da, soǵys órtiniń sharpýy talaı myń jandy jazalaǵan.
Men soǵys kezinde, maldy aýylda týyp óskenmin. Soǵys kesapaty jaıly óz kózimmen kórgen birer oqıǵany aıtsam, soǵys Qazaqstanǵa qandaı qasiret ákelgeni túsinikti bolady. Erleri soǵysqa ketken kil áıelder qystygúni tań sáride turyp, mal jaılaýǵa shyǵatyn edi de, qas qaraıa bir-aq kiretin. Biz ashtan buralyp, ári ot jaǵylmaǵan salqyn úıde búrisip, tósekte jatatynbyz. Anamyz qarańǵy túskende kelip, ystyq birdeńe daıyndaǵan soń, sál-pál jylynyp, júrek jalǵaǵan soń qaıta uıqyǵa ketetinbiz. Sonda úlkender bireýlerdiń eki-úsh jasar sábıleriniń keshke mal jaılap kelgende ólip qalǵanyn áńgimelep otyratyny esimde.
Soǵys bitkennen keıin on jyl shamasy ótken soń, aýdan ortalyǵyndaǵy jalǵyz orta mekteptiń tul jetimder men analary alys mal jaıylymyndaǵy jartylaı jetimder jatatyn pansıonyna ilikkenmin. Sondaǵy segizinshi synypta jasy jıyrmadan asqan soqtaldaı qyz-jigitter oqyǵanyn aıtpaǵanda, júıkesi tozǵannan talma aýrýyna ushyraǵan nemese ókpe, súıek aýrýyna shaldyqqan, qol-aıaqtary sozylmaıtyn aýrýshań oqýshylardyń talaıyn kóz aldymyzdan ótkizgenbiz. Keıbireýleriniń tún ishinde aýrýy ustap, záremiz ketken kezder de kóp boldy. Osylar soǵystyń órti emeı, soǵystyń zardaby emeı nemene?!
Sondyqtan joǵaryda kórsetilgen maqalada óte ózekti másele kóterip otyrǵan gazetke de, onyń qyzmetkeri Gúlbarshyn Aıtjanbaıqyzyna da alǵysym sheksiz. О́tken jyly mamyrda Parlament spıkeri, qazirgi Memleket basshysy Q.K.Toqaev Atyraýǵa kelip, oblys aktıvimen kezdesýinde men osy máseleni kótergen bolatynmyn. Qaıtalap aıtamyn, soǵys kezindegi balalarǵa erekshe mártebe kerek. Biraq ony basqa elden kóshirip, soǵys balalary dep emes, maıdanger balalary dep ataý qajet. Sebebin túsindireıin. Maqala avtorynyń aıtýynsha, Reseıde soǵys balalary dep, 1928-1945 jyldar arasynda týǵandardy ataıdy eken. Qazaqstanda tyl ardageri degen kategorııa bar. Oǵan 1938 jyly týǵandarǵa deıingiler jatady. Ishinara 1939 jyly týǵandardyń da osy tizimge ilikkenderi bar. Demek, 1928-1938 jyldar aralyǵynda týǵandarǵa qosymsha ataq berýdiń qajeti joq. Sondyqtan 1938 jyly týǵandardan, ıaǵnı ákeleri soǵysqa ketkende úsh jasqa tolmaǵandardan bastap, «Soǵys balalary» emes, «Maıdanger balalary» degen ataq berý qajet. Aldymen, bul tizimge ákeleri maıdan dalasynda qaza bolǵandar men jaralanyp elge qaıtpaı qalǵan bozdaqtardyń balalary ilinse deımiz. Sebebi olar – maıdan dalasynda erlikpen qaza tapqan ákelerin kórmeı ósken shermendeler. Maıdanda júrip qan tókpese de, tylda júrip jas tókkender. Soǵystyń qasiretin jórgeginde jutyp, jeńis qýanyshyn esi kirmeı túsingender. Ákesi barlarǵa qyzyǵa qarap, soǵysqa laǵnet aıtqandar. «Ular jylap, sý iship, ulan jylap, kún keshkender».
Búginde maıdanger balalarynyń aldy seksenge tolyp, arty da sol jasqa jaqyndaǵan. Olardyń sany da kóp emes. Demek, olarǵa kórsetiletin azdy-kópti áleýmettik kómek memleketke oısyraǵan shyǵyn ákelmeıdi de. Al «Maıdanger balalary» degen ataq, soǵys qorlyǵyn kórgenderge tek materıaldyq qana emes, tartqan azabynyń óteýi retinde de, bir ret bolsa da, keýdesin kerip, adam ǵurly sezinýine paıdaly shara bolar edi. Meniń osy usynysymdy el prezıdenttigine kandıdattarǵa berer amanatym dep túsinińizder.Abat KENJEǴALI,
zeınetker
ATYRAÝ