Elektr qýaty – ekonomıkanyń negizi

Sharany ashqan sózinde G.Isım­­baeva bul salanyń ult­tyq ekonomıkanyń negizi bolyp tabylatynyn jáne onyń or­nyq­ty damýyn qamtamasyz etetinin atap ótti. Qazaqstannyń álem­niń joǵary damyǵan otyz eli­niń qataryna kirýi jónindegi stra­tegııalyq maqsattaryn iske asyrýda elektr energetıkasynyń róli mańyzdy. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev Nur Otan partııasynyń XVIII sezin­de sóılegen sózinde qazaq­standyqtardyń turmys sapasyn arttyrý boıynsha shuǵyl sharalar qabyldaý qajettigine basa nazar aýdardy. Onyń ishin­de gaz tartýǵa jáne elektr­men jabdyqtaýǵa qosymsha qara­jat bólý tapsyryldy. Osy­ǵan baılanysty tek energetıka ny­sandarynyń qurylysy men olardy qaıta qurýǵa respýb­lı­kalyq bıýdjette 30,9 mlrd teńge qarajat qarastyrylyp otyr. Sonymen qatar bul salanyń eń birinshi kezektegi mindeti – barlyq tutynýshyǵa elektr energııasyn úzdiksiz jáne sapaly jetkizýdi qam­tamasyz etý. Energııa únem­di­ligin kóterý jáne energııa sy­ıym­dylyǵyn azaıtý boıynsha shu­ǵyl is-sharalardy qabyldaý da óte ózekti. Ke­lesi mańyzdy másele – «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý. Qazirgi tańda bul álemdik trend bolyp otyr. Qazaqstanda jańartylatyn energııa kózderi sektorynyń jalpy elektr energııasy óndirisi kóle­mindegi úlesi 1,3%, al 2030 jylǵa qaraı bul úles 10%-ǵa jetpekshi.

Osylaı deı kelip, G.Isımbaeva Parlamenttiń salany reformalaýdy zańnamalyq jaǵynan qamtamasyz etý máselelerine toqtaldy. Elektr energııasymen, jylýmen jáne ystyq sýmen qamtamasyz etýde tarıfterdiń turaqtanýy turǵyndar úshin mańyzdy. Par­lament sońǵy jyldary qýat naryǵyn qalyptastyrý, «biryń­ǵaı operatordy» engizý, energııa berý­shi uıymdardy biriktirý, bala­maly energetıkany qol­daý, jobalardy irikteýde aýk­sıon­dyq tetikterdi engizý boıyn­sha qa­jetti zańnama norma­laryn qa­byldady, dedi ol. Kiris­pe sóziniń qorytyndysynda Tór­aǵa­nyń orynbasary atalǵan Úkimet saǵatyna ýákiletti memlekettik or­gan­dardyń basshylary, «Ata­meken» Ulttyq kásipkerler pala­tasynyń, «Samuryq – Energo», «KEGOC», «KOREM» AQ, «Ja­ńar­tylatyn energııa kózderin qoldaý jónindegi qarjy-esep aıyrysý ortalyǵynyń» basshylary jáne basqa da mem­lekettik organdar men uıym­­dardyń ókilderi qatysyp otyr­ǵanyn aıtty.

Qaralǵan másele boıynsha baıandama jasaý úshin alǵashqy sóz Energetıka mınıstri Qanat Bozym­baevqa berildi. Ener­getı­kanyń jalpy álemdik jaǵ­daıyna toqtalǵan ol sońǵy derekterge qaraǵanda energııany álemdik tutyný keıingi 40 jylda 2,2 ese óskenin kóldeneń tartty. BUU málimetterine súıensek, álem halqy osy mezgilde 1,9 ese ósse, energııa resýrstaryn (kómir, munaı, gaz) tutyný 2 esege ulǵaıǵan. 2017 jyly mı­­­nıstr­lik jetekshi álemdik sarap­­shylardy tarta otyryp, «Fors­aıt-2050. Jańa energııa álemi jáne Qazaqstannyń orny» taqyrybynda zertteý júr­gizdi. Ol 2050 jylǵa deıin álem­dik energetıka men ilespe teh­no­logııalardyń damý bol­jamyn, sondaı-aq onyń Qazaq­stanǵa áserin anyqtady. Qazaq­stannyń strategııalyq damý jos­parynda 2025 jylǵy kezeń­ge deıin IJО́-niń energııa syıym­dylyǵyn 2008 jylǵydan 25 paıyzǵa azaıtý kózdelgen. Búgingi tańda Qazaqstannyń bir­tekti energetıkalyq júıesi turaqty jumys isteýde. Elimizde 138  elektr stansasy elektr qýa­tyn ón­diredi. Barlyq elektr stan­sasynyń qýaty 21902 MVt-ǵa teń. 2018 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha Qazaqstanda 106,8 mlrd kvt/saǵat elektr qýaty óndirildi, bul – 2018 jylmen salystyrǵanda 4,3 paıyzǵa artyq. Elimizdegi barlyq elektr energetıkasy júıesin Ult­tyq elektr júıesi (UEJ) baılanystyrady. Jelilik operator bolyp tabylatyn «KEGOC» AQ-yndaǵy elektr qýatyn beretin júıelerdiń kerneýi 35-ten 1150 kVt-ǵa jetedi. Elektr qýatyn tutynýshylarǵa 200-den artyq kásiporyn jetkizedi.

Odan ári mınıstr sońǵy 10 jylda elektr qýatyn tutyný kólemi 28 paıyzǵa artyp, 22,6 mlrd kVt/saǵatqa jetkenin aıtty. О́sý dınamıkasy negizinen elektr qýatynyń 55 paıyzyn tutynatyn ónerkásip oryndarynyń damýyna baılanysty, dedi ol. О́zderińizge belgili, 2009 – 2015 jyldarda «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbas­taý» baǵdarlamasy jumys istedi. Osy kezeńde generasııa sektoryna 1 052,204 mln teńge ınvestısııa salyndy. Bul 1 720 MVt-ny jańǵyrtýǵa jáne 1 237 MVt jańa qýatty engizýge múmkindik berdi. Parlament 2015 jyly qa­byldaǵan zań elektr energetıkasy salasynyń ınvestısııalyq tar­tym­dylyǵyn qamtamasyz etý­diń jańa tetigin belgiledi. Osy túze­týlerge sáıkes, 2019 jyldyń 1 qań­tarynan bastap, elek­tr energııa­sy naryǵymen qatar elektr qýatynyń naryǵy jumys isteı bastady.

Odan ári Q.Bozymbaev Elbasy N.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýyn iske asyrý maqsatynda Energetıka mınıstr­ligi energııa óndirýshi uıymdardyń top­tary boıynsha elektr energııa­syna negizdelgen shekti tarıf­ter­di belgilegenin eske saldy. Osy sharalar «100 naqty qadam» Ult josparynyń 50 jáne 52-qadam­darynda aıqyndalǵan mi­ndet­terdi tabysty oryndaýǵa múm­kindik berdi. Normatıvtik-qu­qyq­tyq retteý júıesin qalyp­tas­tyrý aıaqtalǵannan keıin 50 jáne 52-qadamdardy iske asyrý ke­zinde naryq qurylymy ózge­ris­ke ushyrady. Qarjy-esep aıyry­sý ortalyǵynyń bazasynda Bir­yńǵaı satyp alýshy quryldy. «Zań qabyldanyp, birinshi talap qoldanysqa engizilgennen keıin memlekettik organdar ener­gııa berýshi uıymdardy iri­len­dirýge baǵyttalǵan is-sha­ra­lardy bastady. Máselen, búgin­gi tańda energııa berýshi uıym­dar­dyń sany 162-den 152-ge deıin qys­qar­dy. Onyń ishinde 5 mem­le­ket­tik kásiporyn joıyldy. Ie­siz jeli­­lerdiń uzyndyǵy 2018 jy­ly 1014 sha­qyrymǵa jáne 2019 jyly 594 sha­qyrymǵa tómendedi. Son­daı-aq Qazaqstan halqynyń ál-aýqaty men ómir súrý sapasyna áser etetin oń kórsetkishter kóri­nis berdi. Sonyń ishinde tutyný­shy­larǵa tarıfterdi tómendetý, elektr jelilerindegi jazataıym oqı­ǵalar sanynyń azaıýy, monopolıster kórsetetin qyzmetter sapasynyń artýy baıqalady, dedi mınıstr.

Salada iske asyrylǵan Ulttyq jobalar qatarynda Q.Bozymbaev «Soltústik – Shyǵys – Ońtús­tik» óńir­aralyq jelisi iske qosyl­ǵa­nyn jetkizdi. Bul oqıǵa 2018 jyl­dyń 11 jeltoqsanynda Tuń­ǵysh Prezıdent N.Nazarbaevtyń qa­ty­sýymen bolǵan jalpyulttyq telekópir kezinde júzege asty. Joba Shyǵys Qazaqstan jáne Almaty oblystaryn elektr qýaty­men jabdyqtaýdy jaqsartýǵa ba­­ǵyttalǵan. Ári Soltústik – Oń­tústik baǵytyndaǵy ulttyq elektr jelisiniń tranzıttik áleýe­tin 1350 MVt-dan 2100MVt-ǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik berdi, dedi ol.

Odan ári Q.Bozymbaev elektr qýatyn eksporttaýdyń barysyna toqtaldy.

Sońǵy úsh jylda eksporttala­tyn elektr energııasynyń jıyn­tyq kólemi 13,8 mlrd kVt/saǵat­ty qurady. Bul jalpy óndi­rý kóleminiń 4,6 paıyzyn quraı­dy. Eýrazııalyq ekono­mı­ka­lyq keńistikte Ortaq elektr ener­ge­­tı­kasynyń nary­ǵyn qalyp­tas­tyrý jumysy sheń­berinde bıylǵy 29 mamyrda Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq elderi arasynda hattamaǵa qol qoıyldy. Ol teń quqyqtyq, ózara tıimdilik jáne múshe memleketterge eko­no­mıkalyq zalal keltirmeý negizin­degi yntymaqtastyqqa jaǵdaı ja­saıdy, dedi mınıstr.

Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bergen tapsyrmalaryn oryndaý úshin mı­nıstrlik memlekettik jáne jer­gilikti atqarýshy organdarmen birlesip, óńirlerdegi Basym jobalar tizbesin anyqtady. 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan óńir­lik ınfraqurylymdy damytý sheńberinde respýblıkalyq bıýdjetten 169,7 mlrd teńge kózdelgen. Bul soma gazben jáne elektrmen jabdyqtaý jobalaryna jumsalatyn bolady. Sonymen qatar 2019-2021 jyldar kezeńinde elektrmen jabdyqtaý salasynda 30,6 mlrd teńgeniń nysandaryn rekonstrýksııalaý jáne salý kózdelgen, dep qorytty Q.Bozymbaev óziniń sózin.

Parlament Májilisi tarapy­nan qosymsha baıandamany Eko­logııa máseleleri jáne tabı­ǵat paıdalaný komıtetiniń tór­aǵasy Gleb Shegelskıı jasady. Ol Energetıka mınıstrligi tara­pynan salany damytýǵa úl­ken jumys júrgizilip jatqany­men, Búkilálemdik bank­tiń zert­teý­lerine qaraǵanda kóp­tegen prob­­­le­malardyń bar eken­digin aıtty. Sonyń ishinde alyp qýat kóz­derin jańalaý úshin úlken kólemde ınves­tısııa tartý, eko­­­­­nomıkanyń energııa syıym­dy­lyǵynyń joǵary bolýy jáne ener­gııa tıimdiliktiń tómendigi, sonymen qatar energetıka nysan­daryndaǵy ekologııany saqtaýdyń kemshilikteri kóp ekendigi atap kór­setildi. Sonymen birge depýtat energetıka salasy negizgi aktıv­teriniń tozýy joǵary eken­digine toqtaldy.

Baıandamalar aıaqtalǵan soń de­pýtattar ózderin tolǵandyrǵan kóptegen suraqtarǵa jaýap aldy. Al Úkimet saǵaty bastalmas bu­ryn depýtattardyń nazaryna salanyń damý dınamıkasynyń kórsetkishterin qamtyǵan kórme usynyldy.