Kerekýdiń kókónisi – brendtiń kókesi

Biz at basyn tiregen Jańa­qala aýyl­dyq aýmaǵynda orna­­lasqan «Andas» –osyndaı sharýa­­shy­lyq­tar­dyń biri. Shetine kóz jetpes jerdi alyp jatqan keń alqap. Jer de kóktemniń jyly demin sezip, tynystap, sharýa adamyn asyqtyryp turǵandaı. Sharýashylyq kartop salýdy bastap ketipti.

– О́zderińiz kórip turǵandaı, qazir alqapta qyzý jumys júrip ja­tyr. Kartopty egý, óńdeý, jınaý, barlyǵyna sheteldik tehnıkany qoldanamyz. Bıyl tamshylatyp sýa­rýǵa arnalǵan 6 «Valley» qon­dyr­ǵy­syn ornattyq, – dedi sharýa­shy­lyq basynda bizdi qarsy alǵan Dáýren Sálmenbaev.

Byltyr Gollandııa, Belarýs elde­rinen kartoptyń «Manıfest», «Vega», jaqsy dámimen erekshe «Gala» su­ryp­ty tuqymdaryn ákelipti. Bıyl da 210 gektarǵa «Abako» surypty sábiz, 530 gektarǵa kartop otyrǵyzdy.

– Jańa tuqymdar jyldam ónim beredi, 70-75 kúnniń ishinde ósip shy­ǵa­dy. Bir túpten 25 kartopqa deıin alamyz. О́tken jyly gektarynan 40 tonnadan ónim aldyq. Bıyl odan da kóp bolýǵa tıis, – deıdi Dáýren.

Sharýashylyq kartop, kókónis egýge arnalǵan sýarmaly jer kólemin jy­ly­na 500 gektarǵa ulǵaıtyp keledi. Byltyr 2000 gektar sýarmaly jerge kartop, sábiz, basqa da maıly jáne dándi daqyldar egip, 50 myń tonnadaı ónim jınap alǵan.

Budan keıin biz sharýa qoja­ly­ǵy­nyń aýylsharýashylyq keshe­ni­ne keldik. Keshendegi kókónis qoı­ma­­­laryn alqapqa jaqyn jerden salý­­dyń tıimdi ekenin baıqaısyz. Agro­keshen aýmaǵynda da qyzý jumys. Árqaısysyna 19 myń tonna ón­im saqtalatyn 2 qoıma salynyp jatyr. Memleket tarapynan bólinetin qarjyny kútpeı-aq, kó­kó­nis qoımalaryn óz qarjysyna salýda. Iаǵnı, qoımalar qoldanysqa berilgen soń memleket shyqqan shy­ǵyn­nyń bir bóligin qaıtarady. Buǵan deıin kókónisterdi saqtap, sapasyn joǵaltpaý maqsatynda jalpy syıym­dy­lyǵy 18 myń tonna bolatyn 4 qoı­ma salynypty.

Keshen ishinde aýyl turǵyndary kartop suryptaýda. Suryptaýǵa ar­nal­ǵan sheteldik qondyrǵy iske qo­syl­ǵan. Sharýashylyqta buryn qol­men atqarylyp kelgen barlyq ju­mysty qazir gollandyq tehnıka atqarady.

– Tuqymdyq kartopty suryptap, taza­lap, qaptarǵa salyp О́zbekstanǵa jibe­rip jatyrmyz, buǵan deıin de 20 myń tonna kartop jóneltildi, – deıdi Dáýren Zeınollauly. Budan basqa, kartop, sábiz ónimderi Aqtaý, Atyraý, Aqtóbe, Shymkent, Almaty, Nur-Sultanǵa jiberiledi.

Sharýashylyqta 50-ge tarta adam ju­mys isteıdi. Aýyl turǵyndary maý­­symdyq jumystarda eńbek etýde.

О́tken jyly sábiz saqtaıtyn 3 myń tonnalyq qoımaǵa tońazytqysh ornatylypty. Sharýashylyq ár gektarynan 95 tonnaǵa deıin sábiz alýda. Jınalǵan kókónisti suryptap, saqtaý da qajet. Sol úshin 250 myń eýroǵa tońazytqysh satyp alynyp, qoıma tolyqtaı avtomattandyrylǵan. 

Ǵylym men tehnıkanyń jańa je­tis­tikterin qoldansa, bizdiń aýyldar­da ystyq-sýyqqa tózimdi kókónis túr­lerin ósirýge múmkindik baryna kózimiz jetti. Endi kartoptyń túr­li suryptaryn ózimiz ósirip, golland jáne nemis kartobyn otandyq na­ryq­tan yǵystyryp shyǵarýǵa da bolar.

Kókónis ósirýshiler, sheteldik joǵary surypty tuqym satyp alýǵa qyr­ýar qarajat ketetinin aıtady. Osy­ny eskerip, kókónis ósirýshilerge de mem­leketten sýbsıdııa bólinse deıdi.

Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, óńirde 119 kókónis qoımasy bar. Kúz kezinde qoımalar 322 myń tonna kartop, sábiz jáne qyzylshaǵa tolady.

Pavlodar aýdanynda sýarmaly jer kólemi 12987 gektarǵa jetse, osy baǵytty paıdalanatyn kókónis, kartop ósirýshiler sany da jyldan-jylǵa kóbeıýde. Byltyr 4,07 myń gektar jerden 122,5 myń tonna kartop, 112,8 myń tonna kókónis jınalǵan.

Aýdan kóleminde 60-tan astam qoıma bar. Onyń 40-y kókónis qoımasy. Cher­noıarka aýyldyq aýmaǵynda orna­las­­qan. Al Aqsý qalasyna qarasty «Tımýr» sharýa qojalyǵy alqap kó­lemi ulǵaıǵan saıyn jańa qoıma sala bastaıdy.

Sońǵy jyldary kúzde sharýa­shy­lyqtardyń jınaǵan mol ónimi qoıma­lar­ǵa syımaı da qalady. Sondyqtan jer­­gilikti turǵyndar alqap basy­nan erte­rek satýǵa basym­dyq berý­de. Saty­­lymnan qalǵan ónim­di su­ryptap, tu­qymdy kelesi jylǵa deıin saqtaıdy.

Biz aralap, tanysqan «Andas» sha­r­ýa­­­shylyǵy Zeınolla Sálmenbaevtyń basqa­rýy­men 17 jyl buryn ashylyp, jumysty 50-60 gektar jerge kartop egýden bastaǵan eken. Bú­­­­gin­de sharýashylyq ıeliginde 6 myń gektarǵa jýyq jer bar, onyń  1 200 gek­tary – sýarmaly jerler.

Ǵalym agronom, kásipker Zeınolla Sálmenbaevtyń aıtýynsha, «Aqyldy tehnologııalar» aýyldarǵa da jetti. Agrokeshendi damytý salasyna tamshylatyp sýarý ádisin engi­zýdiń tıimdiligi orasan. Osy «aqyl­dy sýarýdyń» nátıjesinde, ónim ekolo­gııalyq taza, shyǵyn az, qarjy únem­de­ledi.

Sondyqtan «Andas» qojalyǵynda sýarmaly sharýashylyqty damytý maqsatynda sýarmaly jer alqaptary aınalymǵa engizilip, ınvestısııalyq jobany júzege asyrýǵa 1 mlrd 400 mıllıon teńge jumsalǵan. Aldaǵy ýa­qyt­ta alqap kólemin 2 myń gektarǵa deıin ulǵaıtpaq.

– Joba barysynda sýarmaly jer telimine Ertis ózeninen uzyndyǵy 3500 metr bolatyn sý qubyry, 4500 metrlik elektr jelisi tartyldy. Eki jyl­dyń ishinde biz 992 mıllıon teń­geni ıgerdik. Mol ónim jınaldy. Ty­nymsyz tirliktiń bú­gin­gi nátıje­si­ne rıza­myn, – deıdi Zeı­nol­la Sál­men­baev.

Ǵylymı oılaryn jermen, eńbek­pen baılanystyrǵan áke jolyn uly Dáýren jalǵastyrýda.

– Kókónister zamanaýı quryl­ǵy­lardyń kómegimen avtomatty túrde sýarylady. Endi birazdan soń, kartop pen sábiz de kógerip shyǵa bastaıdy. Alǵashqy kartopty tamyzdyń basynda ala bastaımyz. Jerdiń mol yrzyǵy bizge osylaı qýanysh syılaıdy, – dedi Dáýren qoshtasarda.

Pavlodar oblysy,

Pavlodar aýdany