Bul týraly Prezıdent twitter-degi paraqshasynda «Aqtóbede ózen arnasyn keńeıtý boıynsha gıdrologııalyq jumystardyń durys oılastyrylmaǵanynan ekologııalyq qaýipti jaǵdaı qalyptasyp otyr. Máseleni shuǵyl túrde sheshý kerek. Bul jańadan qurylǵan mınıstrliktiń basshysyna alǵashqy tapsyrma», dep jazǵan-dy. Budan buryn Aqtóbedegi jaǵymsyz ıis týraly el Prezıdentiniń atalǵan óńirge issapary kezinde de aıtylǵan. Memleket basshysy jaǵymsyz ıis, Elek, Jaıyq ózenderiniń lastanýy, káriz sýyn tazalaý nysandaryn salý jumysyn Úkimet pen ákimdikke tapsyrǵan bolatyn.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda mınıstr Maǵzum Myrzaǵalıev bastaǵan jumys toby Aqtóbe sý qoımasy men Qarǵaly, Elek ózenderiniń jaǵdaıymen tanysty. Sondaı-aq jergilikti jobalaýshylarmen, mamandarmen júzbe-júz kezdesip, zeınettegi ekologtardyń pikirin tyńdady. Mınıstrdiń jumys saparynan soń Aqtóbedegi ózen arnasyn keńeıtý jumystary toqtatyldy. M.Myrzaǵalıev óz sózinde quramyna qala belsendileri men sarapshylary, ákimdik ókilderi enetin jumys toby jaǵdaıdy jiti zerdeleıtinin, ázirge máseleniń sheshimi tabylǵansha keńeıtý jumystary toqtatylatynyn jetkizdi. Mınıstr oblys ákimimen sóılesip, bul jerde shamamen 65 myń turǵyn turatynyn, sondyqtan kez kelgen qaýiptiń aldyn alý mańyzdy ekenin, al arnany keńeıtý jumystary qandaı baǵytta jalǵasatyny qarastyrylyp jatqanyn atap ótti.
Álbette, Aqtóbedegi ekologııalyq ahýalǵa toqtalǵanda, Alǵa qalasyndaǵy hımııa zaýytynyń qaldyǵy, káriz sýy qondyrǵysynan shyqqan jaǵymsyz ıis, ózen sýlarynyń tartylýy jáne Kókjıde sý qory máseleleri aldymyzdan shyǵady. Árıne, hımııalyq zaýyttyń qaldyǵyn zalalsyzdandyrý jumysy birneshe jyl boıy kóterilip keledi. Múlikti túgendeý kezinde 17 nysannyń ıesi bar ekeni anyqtaldy. Olardyń keıbiri múlikti jalǵa alyp otyr. Jekeniń qolynda barlyǵy 7 jer telimi tirkelgen. Eski óndiristik qaldyq jınaqtaǵyshynda 15 mıllıon tonna, jańasynda 11 mıllıon tonna qaldyq bar. Al Alǵa hımııalyq zaýytynda 730 myń tonnadan astam óndiristik, hımııalyq qaldyq qordalanǵan. Zaýyt ornyn zalalsyzdandyrýǵa 7 mıllıard teńge qajet. Osy týraly ázirlengen jobalyq-smetalyq qujat Energetıka mınıstrliginde qaraldy. Hımııalyq zaýyttyń ornyna Alǵa ındýstrııalyq aımaǵy salynady dep te josparlandy. Alaıda arada jyldar ótkenimen, hımııalyq zaýyttyń máselesi sol kúıi qalyp otyr.
Byltyr aqtóbelik eriktilerdiń shaǵymy kúsheıip, arnaıy top jergilikti ákimdikpen jumys istedi. Bul rette ekologtar aýa lastanýynyń sebepterin naqty atap otyr. «Birinshiden, káriz sýy. Tipti ydys jýýǵa arnalǵan suıyqtyqtar da asa zııandy, ıis shyǵarýdy kúsheıtedi. Ekinshiden, spırt zaýytynan qalǵan qaldyqtar. О́tken jyldan beri «Ekopolıs» kompanııasymen jumys atqarylýda. Nátıjesinde 30 paıyzy zalalsyzdandyryldy», deıdi oblystyq ekologııa departamenti basshysynyń orynbasary Erbolat Qojyqov.
Onyń aıtýynsha, Aqtóbe qalasy turǵyndarynyń qolqasyn qapqan ıisti tolyq joıý úshin káriz qubyryn tazalaý qurylǵysyn qaıta jóndeýge 16 mıllıard teńge qajet. «Kúndelikti monıtorıng júrgiziledi. Taıaýda ruqsat etilgen shekti konsentrasııa 12-ge jetti. Mundaı ıis tańda nemese túnde bolady. Keıde normadan aspaıdy. Negizi 12-ge jetse, adamdarǵa zııany bar, tynys alý nasharlaıdy», dedi E.Qojyqov. Úshinshiden, atalǵan ekologııalyq máseleler qataryna ózen arnasyn keńeıtý kezinde sýdyń tartylýy qosyldy. Baý-baqsha sýsyz qalyp, eriktiler óz kúshterimen demalys kúnderi bulaq kózderin ashýmen shuǵyldana bastady.
«2018-2019 jyldary sý qoımasyna az sý jınaldy. Al sý tasqyny bolǵan 2017 jyly qoımada 168 mıllıon tekshe metr sý bolyp, taǵy 68 mıllıon tekshe metr jınaldy. Sý qoımasy tolyp qalǵan soń 266 mıllıon tekshe metr sý jiberildi. Munda barlyǵy bes shlıýz bar. Onyń bireýin ashyp, kúnine 200-600 tekshe metrin jiberip otyrdyq. Aqtóbe qalasyna keletin sýdyń 69 paıyzy baqylaýda, ıaǵnı, sý qoımalarymen basqarylady. Qalǵan jeti kishkentaı ózen kóktem kezinde qadaǵalaýsyz qalyp, tasqynǵa sebep bolyp tur», deıdi «Qarsýshar» RMK oblystyq fılıalynyń dırektory Ádiljan Alızaq.
Al zeınetker geolog Petr Kotık ózenderdiń arnasyn tazartý jobasyn kóre almaı otyrǵanyn, bulaq kózderiniń jabylýy jergilikti turǵyndardyń sýsyz qalýyna aparatynyn aıtady.
Qala ákimdiginiń málimetinshe, Qarǵaly, Jaman Qarǵaly, Sazdy, Butaq, Elek, Tamdy, Peschanka ózenderiniń arnasyn tórt kompanııa keńeıtip jatyr. Báriniń de bul salada tájirıbesi bar. Respýblıkalyq bıýdjetten 6,7 mıllıard teńge bólingen. Qazir tazartý ári qaraı jalǵasa ma degen másele bar. Eger jalǵassa, taldardy kesý de jalǵasady. Aǵash kesý jáne bulaq kózderin japty degen oı narazylyq týdyryp jatyr.
Osy oraıda ózen jaǵasynda turatyn turǵyndar ózenniń tasymaıtynyna qýansa, tabıǵat janashyrlary jaǵalaýdaǵy taldardy saqtap qalýdy qoldaıdy. Qazirgi kezde tehnıkalyq negizdeme boıynsha ózenniń eni 15 metrden 50 metrge deıin keńeıtilýde.
Keńeıtý jobasynyń avtory Erkin Tájiǵalıevtiń aıtýynsha, ózen arnasyn tazartý tehnologııasy durys. Alaıda oǵan turǵyndar kúmánmen qarap otyr. «Keshe qurǵaq boldy, búgin sý jiberip, ózen aǵyp jatyr. Biz jobaǵa qarsy emespiz, biraq tehnologııasyn durys saqtamaı otyr. Saz bar, jaǵany bekitken qumy talapqa saı kelmeıdi», deıdi Olga Evtýshenko. Mınıstrmen kezdesýde ekolog Aleksandr Mandrykın Kókjıde sý ken ornyn saqtap qalýdy da surady.
«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev barlyǵyn baqylap otyr. Sondyqtan arnaıy komıssııa qurylyp, Aqtóbege keldi. Munda josparlanǵan jáne josparlanbaǵan, tabıǵat janashyrlary aıtqan nysandar qaraldy», dedi mınıstr M.Myrzaǵalıev. Aldaǵy eki aptada jumys toby músheleri Aqtóbe ekologııasyn jáne 8 ózenniń jaǵasyn bekitý men keńeıtý jumystaryn qaramaq.
AQTО́BE