Kemeldiktiń kórinisi

Qasym-Jomart Toqaev qyzmet bary­synda árdaıym qarapaıym­dyly­ǵymen, biliktiligimen tanyla bil­di. Ol kez kelgen iske úlken jaýap­ker­shilikpen qaraıdy. Senat qabyr­ǵasynda qyzmet istegen jyldary baı­qaǵanym, Qasym-Jomart Kemelulyna depýtat­tyq korpýs oǵan isker azamat retinde úlken syı­las­tyqpen, joǵary qurmetpen qarady.

Jalpy, ómirde qandaı jaǵdaı bolsyn ol kisiniń salıqaly qalpynan aınymaıtyn sabyrlylyǵy, qaı iske de tózimdiligi, shydamdylyq tanyta bilýi úlgi bolarlyq qasıet. Senator, komıtet tóraǵasy retinde Qasym-Jomart Toqaev jetekshilik etken delegasııa quramynda birneshe márte Eýro­parlament Assambleıasynyń jıyndaryna qatystym. Barlyq basqosýlarda Qasym-Jomart Kemeluly úlken bilik­tilikpen, joǵary daıyndyqpen sóz sóılep, saýatty baıandama jasaýymen la­ıyqty qurmetke ıe bola biletin. Onyń usynystary men utymdy pikir­leri Eýroodaq konferensııasyna qaty­sý­shylar tarapynan árdaıym qyzý qoldaý taýyp otyrdy.

Osy arada bir jaǵdaı eske túsedi. Vena­da ótken Parlamenttik assambleıa (EKPA) sammıtine qatysýǵa bar­ǵan qazaqstandyq delegasııa qaıtar jolda kútpegen jaǵdaıǵa tap boldy. Qu­ra­mynda úlken delegasııa – sena­tor­lar men Májilis depýtattary, jýr­na­lıster, basqa da laýazymdy aza­mat­tar otyrǵan ushaq aspanǵa kóteril­gen bolatyn. Bir ýaqytta delegasııa jetek­shisiniń kómekshisi meni Qasym-Jomart Kemelulynyń ózine shaqyr­ǵanyn aıtty. Men qasyna bar­ǵanymda ol kútpegen jaǵ­daıdyń oryn alǵanyn, áýege kóterilgen ushaqtyń bir shassıiniń ishke kirmeı qalǵanyn aıtty. Úlken jyl­dam­dyqpen aspanda ushyp kele jatqan ushaqtyń aerodınamıka kedergisi saldarynan janarmaı ádettegiden tys kóp jumsalyp, avıa­otyn jetpeı qalý qaýpi týyndaǵan. Osy jaǵdaıdy maǵan jeke jetkizip, jurtty ábigerge túsirip, úreılendirmeýge, sabyr saq­taý­ǵa shaqyrdy. Ushqyshtar bolsa, mun­daı jaǵdaıda Eýropanyń bir qala­syna qonýǵa ruqsat alyp, sonda aıaldaýdy usyndy. Alaıda Qasym-Jomart Kemeluly avıaotynnyń Aqtaý qalasyna deıin jetetinin bilgen soń, qandaı jaǵdaı bolsa da Qazaqstan terrıtorııasyna jetý qajettigi týraly sheshim qabyldap, ushaqty sonda qondyrý qajet dedi. Pılottarǵa solaı dep pármen berdi. Osylaısha kúr­deli jaǵdaıda ushaq qalany bir aı­nalyp baryp, ekinshi joly ǵana Aqtaý áýejaıyna sátti qondy. Syrtta tótenshe jaǵdaı qyzmetiniń mamandary, órt sóndirýshiler men jedel jár­dem qyzmetkerleri saqadaı-saı turdy. Ishke kirmeı qalǵan dońǵalaq qatty jyldamdyqtyń saldarynan as­panda qısaıyp ketipti. Osylaısha dele­gasııa basshysy ózi jetekshilik etken depý­tattar men delegasııa qura­my­nyń taǵdyryna alańdap, asqan tózim­di­lik pen sabyrlylyq tanyta bilip, qaıt­ken kúnde de olardy aman-esen elge jetkizýdiń qareketin jasaǵan bolatyn. Salqynqandylyq, árbir iske baıyppen qaraý, ultjandylyǵy bul kisiniń qanyna sińgen qasıet.

Qasym-Jomart Kemeluly halyq­ara­lyq qatynastar, Eýropa, Reseı elderimen parlamentaralyq baılanys, shekaralyq, kedendik, dıplomatııalyq, zańdylyqtardyń saqtalýy sekildi ma­ńyzdy qujattardy talqylaý men qabyl­daýdaǵy biliktiligi men saýat­tyly­ǵy Parlament jumysynyń pár­men­diligin arttyra tústi. Ásirese Re­seı­men eki aradaǵy parlamenttik ko­mıs­sııa tobynyń mártebesi qyzmetin qaıta qurýdaǵy Qasym-Jomart To­qaev­tyń usynysy jemisti boldy. Sol usynys biraýyzdan qabyldandy.

Elimiz Táýelsizdiginiń bastaýynda turǵan bilikti maman, kásibı dıplomat retinde qazaq, orys tilderinen basqa aǵyl­­shyn, qytaı, fransýz tilderin je­tik meńgergen maman retinde Qa­sym-Jomart Kemelulynyń bedeli ha­lyq­ara­lyq arenada joǵary baǵaǵa ıe ekeni barshaǵa belgili.

2016 jyly aýqymdy delegasııanyń QHR-ǵa saparyna oraı ótken alqaly jıynda kún tártibindegi halyqaralyq jaǵ­daıdy talqylaý barysynda Qazaq­stan – Qytaı qarym-qatynastary máse­lesi sóz boldy. Osy basqosýda Qasym-Jomart Kemeluly saıası baıandama jasady. Sol tusta ilespe aýdarma jasaýshynyń jibergen qateligin baıqap qalǵan Q.Toqaev ony toqtatyp qoıyp, ózi qytaı tilinde tikeleı aýdarma jasap, onyń qatesin túzetkende zalda otyrǵan qytaı tarapynyń ókilderi dý qol shapalaqtap, rızashylyq bildir­geni­niń kýási boldyq. Al qytaı aýdarma­shysy keshirim surady. Sol arada mán-jaıdy elshimizden suraǵanymda aýdar­mashynyń úlken qatelik jiberip, sony baıandamashynyń dereý toqtatyp, ózi durystap aýdarǵanyn, zalda otyr­ǵan qytaılardyń Qasym-Jomart Kemel­ulyn qyzý qoldaǵanyn aıtyp ótti.

Osy arada árbir sózge yjdaǵat­ty­lyqpen mán berip, Qasym-Jomart Kemel­uly ásirese saıası máselede asa muqııat bolýdyń úlgisin kórsetti. Ha­lyq­aralyq mańyzdy sharada úlken qatelikke urynbaý, saýatty bolýdyń úlgisi, mine osyndaı. Qaı iste de bilik­ti maman, kórnekti dıplomat aǵyl­shyn-qytaı tilin tereń bilýi arqyly tapqyrlyq tanyta bildi.

Qasym-Jomart Kemeluly biraz jyldar boıy Syrtqy ister mınıstri qyz­metin abyroımen atqarǵany bar­shaǵa belgili. Sondyqtan da ony jurt­­shylyq el dıplomattarynyń jetek­shisi, halyqaralyq dıplomatııa­da sal­ma­ǵy bar tulǵa dep baǵalaıdy. Bel­gili qoǵam qaıratkeriniń kóp­tegen qundy eńbekteri jaryq kórgen. Ár alýan dıplomatııalyq, memleket­tik qyz­metimen qosa, úlken shyǵarmashy­lyq­pen de aınalysýǵa ýaqyt taba bildi. Onyń ár kezde shyǵarǵan «Kúngeı men kóleńke», «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń syrtqy saıasaty», «Qazaq­stan Respýblıkasynyń dıploma­tııalyq qyzmeti», «Belasý», «On delaet ıstorııý» atty eńbekterin jurtshylyq qyzyǵa oqýda.

Qasym-Jomart Kemelulynyń osy­dan birshama ýaqyt buryn jaryq kórgen «Nur men kóleńke» atty kitaby bizdiń kitap sóremizde tur. Onda Qazaq­stannyń qalyptasý kezeńindegi qıyn­dyqtar men syndarly sátterdegi qıyn-qystaý oqıǵalar búkpesiz baıandalǵan. Sonyń ishinde syrtqy saıasattyń qan­daı synaqtan ótkenin qaz-qalpynda baıandaǵan.

Osy arada eske túsetini, Syrtqy ister mınıstrliginde qyzmette júrip syr­t­taǵy bes mıllıonǵa jýyq aǵa­ıyn­nyń da jaǵdaıyn oılastyryp, solardyń múmkindiginshe atajurtqa oralýyna áreket jasaýyn jurt umyta qoımas. Sol tusta osyndaı mańyzdy má­se­­lege memlekettik turǵyda mán berip, halqynyń bolashaǵyn oılap Q.Toqaev SIM-de sheteldegi qazaq dıas­pora­symen jumys isteý barysynda arnaıy bólim ashty, solarǵa kóp járdem berdi.

 2015 jyly Tuńǵysh Prezıdent – Elbasynyń bastamasymen Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý uıǵaryldy. Mine osy tarıhı, saıası sharany birden qoldap, búkilhalyqtyq deńgeıde atap ótýge, alǵash konferen­sııa ótkizýge bastamashy bolǵan Par­lament Senaty, onyń sol kezdegi Tór­aǵasy boldy. Qasym-Jomart Kemel­uly tikeleı muryndyq bolyp, sonaý XV ǵasyrda qazaqtyń Týy kókke kóteril­­genine oraı memlekettik mańyz­dy saıası is-sharany jan-jaqty atap ótý týraly kózqarasy qyzý qol­daý tap­ty. Bul kórnekti qoǵam qaıratkeri­niń ót­kenimizge nemquraıdy qaramaı­ty­­nyn, memlekettilikti nyǵaıtýǵa ba­ǵyt­­tal­ǵan mańyzdy máseleni ár­daıym qoldap otyratynyn kórsetse kerek.

Kez kelgen memlekettiń ishki saıa­sı turaqtylyǵy syrtqy faktorlar­men ajyraǵysyz baılanysta ekeni belgili. Osyǵan oraı álemde parlamentaralyq dıplomatııa barǵan saıyn mańyzdy bola túsip, jahandaný jaǵdaıynda syrt­qy saıasattyń bir quralyna aı­na­lyp otyr. Qazaqstannyń álem­dik qo­ǵamdastyqqa odan ári kirigýi maq­­satynda Senat Tóraǵasy retinde Qasym-Jomart Kemeluly jetekshilik etken tusta qyrýar is tyndyryldy. Parlament depýtattary halyqaralyq yntymaqtastyqqa kóp kóńil bóldi. Osy aıada bedeldi halyqaralyq qu­ry­lym­darmen ózara qatynasty nyǵaı­tý jóninde maqsatty jumys júrgi­zil­di. Sonyń bárine Senat Tóraǵasy jetek­shilik jasap, naqty usynystar men tapsyrmalar berip otyrdy. Osyndaı qaýyrt sharýasy kóp, halyqaralyq mańyzy bar alqaly jıyndarǵa je­tek­shilik jasaǵan Qasym-Jomart Kemel­ulymen birge qatysyp, qanattas, qyz­mettes bolyp, ol kisiden kóp nárseni úı­rendik, mol tájirıbe jınaqtadyq.

Ol kisiniń ózindik ustanymy bar. Qol astyndaǵylardan kóbirek bilip, solar­men kóbirek jumys isteı bilý áre­­keti kóńilge óte qonymdy tájirıbe. Mine, sol qaǵıdasy kópshilikke úlgi bol­­sa kerek. Kásibı dıplomat, kór­nek­ti qaı­ratker kimniń qolynan ne keledi, qandaı iske beıimi bar, son­daı aza­mat­tarǵa sol salany senip tap­syrý­ǵa beıil. «Keıbir basshylardyń qara­ma­­ǵyn­daǵylarǵa tapsyrma berip, ózi túk bitir­meı qarap otyrýy maǵan una­maıdy», degen qaǵıdany berik ustan­ǵan. Qaıta ózi kez kelgen iske bilek sybana kirisip, máseleniń mán-ja­ıy­na qanyǵyp, oń nátıjege qol jet­kizýge tyrysady.

Ár adamnyń oı-sanasy, álemdik kózqarasy ózin qorshaǵan ortadan alǵan áserden, aralasqan zııaly azamattardyń aqyl-keńesin tyńdaýdan, solardyń parasat-paıymynan qalyptasady. О́zim birneshe márte shaqyrylymdaǵy Parlamentte senator, komıtet tóraǵasy bolǵanymda ıntellektýal azamat Qa­sym-Jomart Kemelulynyń bas­shy­ly­­ǵy­men qoıan-qoltyq aralasyp, tyn­dy­rym­dy qyzmet atqardyq. Ol kisi­niń bıik parasaty men úlken máde­nıeti, ási­rese tektiligi, bekzat bolmy­sy, tereń bilimi men biliktiligi kóp­shi­likke úlgi. Ke­le­­shegi­miz kemeldi, bolasha­ǵy­myz jar­qyn bolýy úshin osyndaı halyq­ara­lyq dáre­jedegi kórnekti tulǵanyń el damýyna qosar úlesi orasan ekendigine kúmán joq.

Aqan BIJANOV,

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory, saıası ǵylymdar doktory, professor