Kásipodaq jumysshynyń múddesin qorǵap júr me?

Halyq pen bılik dıalogyn damytý, baılanysyn nyǵaıtý – qazirgi kúnniń basty talaby. Pikirlerdiń alýandyǵy alaýyz­dyqqa aparmaı, kerisinshe bir maqsat, bir múdde tóńireginde toqaılasý kerek. Azamattyq qo­ǵamnyń alǵysharty da – osy. Bul turǵyda azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń qatarynda kásiptik odaqtar atalady. О́ıtkeni halyqtyń mańyzdy bóligin quraıtyn jumysshylardyń múddesin qorǵaıtyn kásipodaqtar eńbek daýlaryn dabyraǵa aınaldyrmaı sheshýde, túsinbeýshilik týǵan jaǵdaıda taraptardy má­milege keltirýde bitimgerlik qyz­met atqarady.

Arǵy tarıhyn aqtarsaq, An­glııada trade union bolyp qurylǵan bul uıym jumysshylardyń múd­desi men quqyǵyn qorǵaýdy bas­ty maqsaty etip aldy. Sodan beri qoǵamda zor kúshke ıe bol­ǵan kásipodaq talaı túıtkildi máselelerdiń túıinin tarqatýǵa sep boldy. Jumys berýshiniń aldynda jumysshylardyń már­tebesin kóterip, teń dárejede sanasatyndaı jaǵdaıǵa jet­kizdi. Tipti jumysshylar men ju­mys berýshi arasyndaǵy ke­lis­­­peýshilik pátýamen aıaqtal­ma­sa, kásipodaq narazylyq tany­typ, óz múshelerin ereýilge bas­tap shyǵýdan da taıynbaıdy. Máselen, bıyl jahan jurtynyń qulaǵyn eleńdetken oqıǵa SAS avıakompanııasy pılottarynyń ereýilin ataýǵa bolady. Shvesııa, Danııa jáne Norvegııanyń pılottary jalaqylaryn kóterýdi talap etip, 26 sáýirden bas­tap 2 mamyrǵa deıin jumysqa shyq­paı qoıǵan. Avıakompanııa qyzmetkerleriniń eńbekaqylary Skandınavııada joǵary tabys ekenine sendirgisi kelgenimen, kásipodaq bul málimdemeni joqqa shyǵaryp, alǵan betterinen qaıtpaǵan. Sóıtip SAS avıakompanııasy 4000 reısin toqtatýǵa májbúr bolǵan jáne ekinshi toq­sanda 126 mln dollar shy­ǵynǵa batqan. Sodan amalsyzdan kásipodaqtyń degenine kó­nip, pılottardyń jalaqysyn 3,5%-ǵa kóterý týraly jańa ke­li­simshart jasaǵan. Dál osy sııaqty Anglııadaǵy metro­po­lıten qyzmetkerleriniń, Ita­lııadaǵy alys qashyqtyqqa júk tasýshy kólikter júr­gizý­shi­leriniń, AQSh-taǵy mu­naı­shy­lardyń ereýilderin my­salǵa keltirýge bolady. Bul mı­­tıng­terdiń báriniń basynda ju­mysshylardyń múddesin qor­ǵap, tabandylyq tanytqan kásip­odaq kóshbasshylary júrgen. 

Halyqaralyq tájirıbede kásipodaqtyń qandaı bedeldi, azýly uıym ekeni kópke aıan. Osy ólshemmen alǵanda bizdiń elde halyq kásipodaqtyń qýa­tyn, qudiretin áli tolyq tú­sine qoımaǵan sekildi. Onyń bir sebebi – Keńes ýaqytynda kásip­odaqtardy jumysshynyń múddesin qorǵaıtyn uıymnan týǵan kún, merekelerde aqsha jınaıtyn adam deńgeıine túsirip jiberýi bolar. О́kinishke qaraı, kóp kásiporyn, mekemelerde kásipodaq áli de sol dárejede ekeni jasyryn emes. 

Jumysshylar alǵaýsyz senip, arqasúıeýi qajet kásip­odaq­tar­­dyń jumysy haqynda bilý úshin Qazaqstan Kásipodaqtar fe­de­rasııasynyń ókili Nazgúl Áz­taevadan surap kórgenimizde, ol kásipodaq jumysynyń bitim­gerlik baǵytynda edáýir ilge­rileýshilik baryn alǵa tartty. Naq­tyraq aıt­qanda, kásipodaqtar ujymdyq eńbek daýlarynyń azaıýyna yqpal etip, 2017 jylmen salystyrǵanda 2018 jyly jumys babynda týyndaıtyn janjaldardyń sany 2,5 esege qysqarypty. Al jalpy 5 jylda eńbek daýlary 14 esege kemigen eken. 

Joǵaryda álem elderindegi kásipodaqtardyń áleýetine toq­talyp, olardyń óz músheleriniń múddesin qorǵaýda is nasyrǵa shaýyp bara jatsa, mıtıngter uıymdastyrýdan da taısalmaıtynyna mysaldar keltirdik. «Kásiptik odaqtar týraly» zań­dy bir sholyp shyqsaq, biz­diń kásipodaqtar áleýeti mol uıymdar sııaqty bolýǵa shamasy baryn baıqadyq. Máselen, atal­ǵan zańnyń 21-babynda «Kásipodaqtar Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń zańnamasyna sáı­kes ereýilder, beıbit jınalystar, mıtıngiler, sherýler, pıketter jáne demonstra­sııalar uıymdastyrady jáne ótkizedi» dep kórsetilgen. Biraq bizde kásipodaqtar jumys­shy qaýymnyń áleýmettik máse­lelerin sheshýde aıtarlyqtaı ta­bandylyq tanytqany shamaly. Álde, biz baıqamaı júr­miz be? Alysqa ketpeı, tek  «Arselormıttal Temirtaýdy» al­saq. Ár eńbek daýy shyqqan saıyn kásipodaq sheshýi tıis máselege ne oblys ákimi, ne premer-mınıstr aralasyp júredi. Bálkim bul jumys berýshilerdiń kásipodaqtardy ózine teń áriptes sanamaýynyń nátıjesi shyǵar?

Budan bólek, senbilikterge, esepke alý sharalaryna, kóptegen jıyndarǵa orta toltyrý úshin jumyldyrylatyn qarapaıym muǵalimderdiń múddesin qorǵaýda kásipodaqtardyń qaýqarsyz eke­ni ras. Budan basqa da qyz­metkerler eńbek jaǵdaıyn jaq­sartý týraly máselesin aıtyp, aldymen kásipodaqtarǵa emes, birden oblys ákimine nemese Úkimetke júginedi. Onyń bir kórinisi – jaqynda ǵana Aty­raýdaǵy jumysshylardyń jappaı narazylyq tanytýy. Osy týraly bizge saıasattanýshy ári Kásipodaqtar federasııasy tóraǵasynyń orynbasary Erl­an Saırov aıtyp berdi. «Bas­tapqy kezde ınvestorlarmen kelisimshart jasasqanda memlekettiń keıbir múddeleri eskerilmegen. Sheteldiń ınves­torlary, azamattary jumys is­teıtin kompanııalarda Qa­zaq­stannyń kásipodaqtary joq. Bul sondaı eńbek ujym­darynda nápaqasyn taýyp júrgen qa­zaq­standyqtardyń múd­de­leriniń to­lyq qorǵalmaýyna, eń­bek shar­tynyń durys ret­telmeýine alyp keledi» dedi ol.

Kásipodaqtyń negizgi mıssııasy – áleýmettik eńbek qaty­nastaryn retteý. Bul – turaq­tylyqtyń, halyq pen bılik ara­syndaǵy yntymaqtyń mańyzdy faktory. Eger kásipodaqtar sol mıssııasyn tolyq atqarsa nemese jumys berýshilerdiń aldynda mártebesin joǵary kótere alsa, talaı eńbek daýynyń aldyn alýǵa bolar edi. Sebebi elimizdegi áleý­mettik zertteýler kóptegen iri kásiporyndardyń ózinde basshylyq kásipodaqty zań talap etken soń ǵana ustaıtynyn nemese tilalǵysh qyzmetkerdi taǵaıyndaıtynyn anyqtaǵan.