Bala taǵdyry – bolashaq taǵdyry

– Sáýle Muhanbedıanqyzy, otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý, onyń urpaq tárbıeleýdegi qyz­metin oıdaǵydaı júzege asyrýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý memlekettik otbasylyq saıa­sat­tyń alǵashqy kezektegi min­deti deı­miz. Osy oraıda eli­miz­degi bala­lar­dyń quqyn qorǵaý júıesiniń qalyp­tasýy týraly aıtyp berseńiz? 

– Búkil álem boıynsha balalar quqyǵyn qamtamasyz etetin basty qujat – Balalar quqyqtary týraly konvensııa. Ol 1989 jyldyń 20 qarashasynda BUU-nyń Bas Assambleıasynda qabyldanǵan. Bul qujatta balalar birinshi ret quqyq sýbektisi retinde ata­lyp, solaı moıyndalyp, olar da adam quqyqtarynyń bar­lyq ı­gi­ligin kóre alatyn bol­dy. So­dan búkil adamzat qaýym­das­ty­­ǵynyń kókeıinen shyqqan bul qu­jatty 190 memleket mo­ıyn­dady. Bizdiń elimiz­de ol táýel­siz­dik alǵanymyzdan keıin 1994 jyldyń 8 maýsymynda ma­qul­­dandy. Mine, osy sátten bas­tap biz­diń memleketimizde bala­lar­dyń quqyq­taryn qorǵaýmen ony qam­tamasyz etý­diń tutas bir júıesin qurýdyń jarqyn joly bastaldy.

Keıinirek bul aýqymdy isti ómir aǵymynan qalyspaı oı­da­ǵy­daı júze­ge asyryp otyrý jáne elimizde balalar quqyǵyn qor­ǵaýdyń ulttyq jú­ıesin jetildirý úshin Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń 2016 jylǵy 10 arnaıy Jarlyǵymen elimizde qo­ǵam­dyq negizde jumys isteı­tin Bala quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty dúnıege keldi. Ol qujatta ýákildiń ne­gizgi maqsaty bala­lardyń quqyqtary men zań­dy múddeleriniń kepildiligin qam­ta­masyz etý, sondaı-aq mem­le­­­kettik jáne qoǵamdyq ıns­tı­­týt­­tarmen tize qosa otyryp ba­la­lardyń buzylǵan qu­qyq­ta­ry men erkindikterin qal­py­na kel­tirý, dep jazylǵan. Biz­diń kún­­delikti jáne aldaǵy barlyq jumysymyzdyń negizgi baǵdarshamy osy qaǵıda.

– Árıne, ár jumysty alań­syz atqarý úshin eń aldymen onyń zań­dylyq negizin qalyp­tas­tyryp alý qajet ekendigi tú­si­nikti ǵoı. Degenmen, bul oraı­da qandaı aýqymdy ister júze­ge asy­ryldy dep aıta alamyz?

– Elimizde búginde balalar men jasóspirimderdiń quqyqtary men kepil­dikterin retteıtin 45 nor­ma­tıvtik akti qabyldanyp, 15 negizgi halyq­aralyq qujat maqul­danǵan. Balalar men jasóspirim­derdiń quqyqtaryn qorǵaıtyn zańnamalardy jetildirýge belsene aralasyp, oǵan atsalysyp otyrý ýákildiktiń basty min­deti. Son­dyqtan alǵashqy mezet­ten bas­tap osy zań jobalarynda balalar quqyq­tarynyń saqtalýy, olardyń balalar múddelerine tolyq sáıkestigi qatań qa­da­­ǵa­­landy. Jáne bul ju­mys zań jo­ba­synyń Parlament komıtet­terin­de qaralýy kezinde de odan ári jalǵasyn tabady.

Balalar men jasóspirimderge kúsh kórsetý jáne bul oraıda qylmys­tyń artýyn zerdeleı kele Parlament Senaty men Má­j­ilisiniń bir top depýtaty ba­la­lar quqyqtaryn qorǵaý jó­nin­degi qyzmetti júzege asyrýǵa tıisti uıymdardyń jumystaryna qatys­­ty máseleler jóninde zań­na­ma­lyq aktilerge ózgerister men qosym­shalar engizý týraly zań jobasyn qabyl­daýǵa bastamashylyq jasady. Bizdiń aralasýy­­myzben jaza taǵaıyndaý máselelerine ózgerister engizildi.

Sondaı-aq kámeletke tol­ma­ǵan­dardyń jynystyq pákti­gine qarsy qylmys jasaǵan adamdar­ǵa qatysty jaza edáýir qatańda­tyldy. Osy zań jobasyna sáıkes, káme­letke tol­ma­ǵandarǵa qatysty jynystyq qylmys jasaǵan­dar endi 20 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylatyn boldy. Kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty seksýaldy sıpattaǵy qylmys jasaǵandarǵa jaýapker­shilikti kúsheıtýge baılanysty bel­gili bir laýazymnan nemese bel­gili bir qyzmetpen aınalysýdan ómir boıy aıyrý qosymsha jaza­sy belgilendi.

– Jany kúızelgen jandar sizder­diń uıymdaryńyzǵa qalaı habar­lasa alady jáne olar qandaı kómek kúte alady?

– Uıymymyzdyń dittegen qyz­metin oıdaǵydaı atqaryp, qa­lyp­ty jumys isteýi úshin tur­ǵyn­darmen, jalpy buqaramen múltiksiz baıla­nys ornatýdyń mańyzy asa zor. Osy­ǵan oraı bizde «111 shuǵyl qyzmet» kon­takt-ortalyq táýlik boıy úzdiksiz jumys isteıdi. Ondaǵy tájirıbeli mamandardan, psıhologtar men zań­­ger­lerden jany kúızelgen jan­dar qa­jetti kómek ala alady. Onda qu­pııa­lylyq tolyq saqtalǵan. 

Kontakt-ortalyq abonentter­diń máselelerin sheshýde jáne olarǵa qajetti kómek kór­setýde orta­lyq memlekettik or­gan­dar­men jáne jergilikti atqarý­shy or­­gan­­darmen, sondaı-aq úki­met­tik emes organdarmen áre­ket­tese ju­mys isteıdi. Son­daı-aq kon­takt-or­talyqqa eńbek­pen qam­tý já­ne áleýmettik baǵ­dar­­la­ma­­­lar bó­lim­deriniń jáne qu­jat qa­­byl­­dap alý kezin­degi ha­lyq­qa qyz­met kórsetý orta­lyq­ta­ry qyz­­met­kerleriniń is-áre­ket­terine qa­tysty aryz-shaǵym­dar kóbi­rek tús­etinin aıta ketken jón. Olar­dyń aıtýy boıynsha, jár­demaqy tóleý tártibi tolyq túsin­dirilmeıtin kórinedi, al Túr­ki­stan, Jambyl, Almaty ob­lys­tary sııaqty jekelegen aımaq­tar­­da tipti sebebin de aıtpastan qu­jat­­tardy qabyldamaıtyn da jaǵ­­daı­lar kezdes­ken. Saıyp kel­gen­de osy­lardyń bári de balalar­dyń ómi­rine tikeleı áser etetin jaıttar.

Osyǵan oraı biz óz tarapymyzdan osyndaı olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin tıisti shara­lar júrgizip jatyrmyz. Aıta­lyq, densaýlyq saqtaý­daǵy olqy­lyq­tar jóninde Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalarynan ke­lip túsken shaǵymdar boıynsha aıtyl­ǵan kemshilikter osy qala­lardyń den­saýlyq saqtaý basqar­ma­larymen bir­lese otyryp tolyq sheshildi. 

– Bul jobaǵa qanshalyqty qońyraý shalynǵanyna toqta­la ketseńiz.

– Máselen, osy jyldyń 5 aıy ishinde bul qyzmet operator­lary kelip túsken 156173 aryz-sha­ǵymd­y qarap shyqty, bul byl­tyr­­ǵy jyldyń osy kezeńimen salys­tyrǵanda 83,8 paıyz artyq. Osy qońyraýlardyń 73850-i boıynsha mamandar arnaıy jumys júrgizip, abonentterge der kezinde qajetti kómek kórsetti. Al «Sapaly qo­ńy­raýlar» dep atalatyn bul kór­­s­e­tkish 2018 jyly 3169 ǵana bo­la­tyn. Sondaı-aq áleýmettik qo­rǵaý salasy boıynsha bala­lar qu­qyq­taryn qorǵaýdyń ártúr­li máseleleri jóninde 68723 al­ǵash­­qy konsýltasııa berildi. О́mir­den túńilýge ıtermeleıtin je­ke basynyń kúızelisi jaıynda qo­ńy­raý shalǵan 1218 abonentke psı­ho­logııalyq kómek kórsetildi. 3628 adamǵa zańdylyq tur­ǵydan keńes berildi. Bul kórsetkish byl­tyr ǵana nebári 376 bolǵan edi.

– Qazir qoǵamymyzdy erekshe eleńdetip otyrǵan sýısıd ja­­ıy ǵoı. Oǵan qosa múgedek jan­­­dar máselesi de alańdatady. Osy ba­­­ǵyt­ta ne istelinip jatyr?

– Bul másele boıynsha bizdiń psıholog mamandar 51 sýısıdke soqtyrar jaıdyń aldyn alyp, balalar men áıelderge zor­lyq-zombylyq kórsetýdiń 59 jaǵ­daıyn toqtatty. Qazirgi qoǵam­dy dúrliktirip, aıryqsha alań­datyp turǵan ózine ózi qol jum­saý jaıy ekeni ras. Bıylǵy jyl­dyń 3 aıynda osyndaı shetin jaǵdaıda 29 adam habar­las­qan. Olardyń 8-i 18 jasqa deıingi jas­óspirimder bol­sa, 21-i eresek­ter. Jasalǵan tal­daýlarǵa qaraǵanda buǵan kóbi­ne ishki otbasylyq kı­kil­jiń­der, ómirde tyǵyryqqa tirelý, qur­­das­tar arasyndaǵy kıkiljiń jáne sátsiz mahabbat sebepker bola­­tyn kórinedi. Mundaıda ma­man psıhologtar adamdy ra­ıy­­nan qaıtarýy múmkin. Son­dyq­­tan elimizde mundaı maman­dar­dyń kóbirek bolǵany durys. Sony­men birge oqý oryndarynda psı­ho­­lo­gııalyq qyzmet jumysyn jan­dan­­dyra túskeni jón der edik. Múge­dek jandar jaıy da atalǵan qyz­met nazarynan tys qalǵan emes. Olardy áleýmettik jaǵynan qor­ǵaý jóninde 152 shaǵym qara­lyp, shara qoldanyldy. Al mú­gedek dep tanylý týraly 126 óti­nish kelip túsken. Sa­lys­ty­rý úshin aıta ketelik, bu­lar­dyń birinshisi byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 80 paıyz kemise, ekinshisi 40 paıyz artqan. Sondaı-aq densaýlyq saqtaý uıymdarynyń jumysyna kelip túsken shaǵymdardyń 31 paıyzǵa, bilim berý salasynyń qyzmetkerleriniń keleńsiz is-áreketteri jóninde kelip túsken qońyraýlardyń tipti 73,9 paıyzǵa artqanyn da aıta ketpesek bolmas. Erli-zaıyptylar arasyndaǵy kıkiljiń de jelkildep ósip kele jatqan bala psıhologııasyna zor zardabyn tıgizetini sózsiz. Kon­­takt-ortalyq operatorlary mun­­daı oqıǵanyń atalǵan merzim ishin­­de 45 faktisin tirkepti. 3 aı ishin­­de kútimsiz qalǵan balalar jó­ninde 70-ten astam dabyl túsken.

– Elimizdegi balalar quqyn qor­ǵaýda damyǵan elderdiń táji­rıbeleri qyzyǵýshylyq týǵyza ma?

– Búgingi álemde bir de bir mem­le­ket ózin balalar quqyqtaryn saq­­­taý salasynda úlgi retinde usy­­­na almaıdy. Tipti eń demo­kra­­­­tııalyq jáne ekonomıkasy da­my­­ǵan degen memlekette de ká­me­­let­ke tolmaǵandardyń qy­l­my­sy­nyń ósýi, turmysy tómen ot­ba­sy­­lar­dyń bolýy, medı­sı­nalyq qyz­met kórsetýdiń nasharlyǵynan bala­lar ólimi, qaraýsyz qalǵan balalar sanynyń ósimi baıqalady. Degenmen de balalardyń quqyq­tary men múddelerin qorǵaý máse­leleri jónindegi tájirıbe­leri biz­di qyzyqtyratyn memleket­ter de barshylyq. Soǵan oraı biz olar­dyń osy saladaǵy jumys­taryn zerdelep, tájirıbe almasyp, olardy óz elimizdiń ádet-ǵu­ryp, salt-dástúrlerine saı paı­da­lanyp otyrý qyzmetimizdiń bir parasy dep túsinemiz. Balalar qu­qy­ǵyn qorǵaý – kúrdeli is. Ol mem­le­ket­tiń, jurtshylyq pen halyq­ara­­lyq jáne otandyq úkimettik emes uıym­dardyń birlesken is-áreke­ti­nen quralǵan birtutas júıe. Qaı memlekette de bul jú­ıe múltiksiz jumys isteýge tıis. О́ıt­keni balalar taǵdyry – bolashaq taǵdyry.

– Áńgimeńizge rahmet.