Quqyqtyq memleket qaǵıdattarynyń arqaýy

Jańa Konstıtýsııada memleket 2019 jyldan beri júıeli túrde ustanyp kele jatqan dástúrli qundylyqtar men adam quqyqtary úılesimdi túrde kórinis tapty. Preambýlada birtutas Qazaqstan halqynyń birligi, Uly dalanyń tarıhı sabaqtastyǵy, Ádiletti Qazaqstan ıdeıasy, zań ústemdigi men qoǵamdyq kelisim, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyq, mádenıet pen tabıǵatty aıalaý qaǵıdattary aıqyndaldy. Adamnyń ar-namysy men qadir-qasıetin qorǵaý, zııatkerlik menshikti saqtaý, kemsitýshilikke jol bermeý normalary naqty bekitildi.

Dinniń memleketten bólinetini jáne qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn qorǵaý máselesi de nazardan tys qalmady. Sol sııaqty áleýmettik, násildik, ulttyq, etnostyq, dinı basymdyqty nemese alaýyzdyqty nasıhattaýǵa jol berilmeıtindigi naqtylandy. Endeshe, referendýmda maquldanǵan Konstı­týsııada jalpyulttyq qundylyqtardy ilgeriletý máselesin tolyqqandy eskerildi deýge tolyq negiz bar. Onda halyqty uıystyrýǵa jáne Qazaqstannyń serpindi damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan barlyq negizgi qaǵıdattar men qundylyqtar qamtylǵan. О́ıtkeni birtutas Qazaqstan halqynyń osy el men jerge degen jaýapkershilikti óz moınyna alýy birlik uǵymyna jańasha mazmun-maǵyna berip, onyń jasampaz otanshyldyq túsinigimen úndestigi aıqyn kórinis tapqany anyq.

Jańa Ata zań – ınnovasııalyq, ıaǵnı jańa ári kásibı turǵyda ázirlengen, jan-jaqty jáne ashyq túrde saraptamadan ótken qujat. Quramyna elimizdiń barlyq áleýmettik toptary men óńiriniń ókilderi, mamandar kirgen, 130 adamnan turatyn Konstıtýsııalyq komıssııa barlyq usynysty júıelep, saralaýdan ótkizdi. Jańa Konstıtýsııany qoǵamdaǵy alýan túrli kózqarastardyń jıyntyq kórinisi deýge ábden bolady. Bul – osyǵan deıin qolǵa alynǵan ózgeristerdiń zańdy jalǵasy.

Birinshi kezekte adam quqyqtarynyń Konstıtýsııanyń arqaýyna aınalǵanyn atap ótken jón. О́ıtkeni bas qujattyń preambýlasynda adam quqyqtary men bostandyqtary eń basty qundylyq retinde alǵash ret aıqyn jarııalanyp otyr. Bul azamattyq qoǵam men jeke tulǵanyń quqyqtaryn qorǵaýdyń jańa konstıtýsııalyq negizin qalyptas­tyrady. Ekinshiden, bılik júıesiniń qaıta qurylýyn burynǵy qos palatalyq Parlament modeliniń ornyna bir palataly Parlament – Quryltaıdyń engizi­lýinen kórýge bolady. Bul ózgeris memlekettik bılik júıesin jeńildetip, onyń jumysynyń tıimdiligin arttyryp, sheshim qabyldaý úderisterin úılestiretin yqpaldy qurylym qurý­ǵa baǵyttalǵan. Úshinshiden, Ata zań quqyqtyq memleket qaǵıdattarynyń kúsheıýine, azamattardyń ádil quqyqtyq qorǵanysqa ıe bolýyna jáne sıfrlyq quqyqtyń damýyna kepildik beredi. Tórtinshiden, qorshaǵan orta jáne áleýmettik jaýapkershilik máselesin sheshý konstıtýsııalyq deńgeıde memle­kettiń basty mindetine aınalmaq. Besinshiden, ınnovasııalar, bilim, ǵylym jáne mádenıetke basymdyq berilip, strategııalyq baǵyt retinde Negizgi zańda kórinis tapqan.

Jańa Ata zańnyń artyq­shy­lyqtaryna keler bolsaq, onda quqyqtyq qaýipsizdik pen boljaýshylyq salasynda zańdardyń turaqtylyǵyn, zań ústemdigin kúsheıtýge erekshe nazar aýdarylǵan. Konstıtýsııada memleket bıliginiń áreketterin naq­ty zańdy sheńberlermen shektep, aza­mat­tardyń quqyqtyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin normalar engizilgen. Bul bıznestiń, sheteldik ınvestorlardyń senimdiligin arttyrýǵa septigin tıgizedi. Sol sııaqty Ata zańda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq úılesimdilik qaǵıdalary memlekettik ıdeologııa deńgeıinde qarastyrylyp, onyń áleýmettik turaqtylyq pen azamat­tyq kelisimdi bekemdeýdegi rólin kóterýge kóńil bólingen. Al Konstıtýsııadaǵy azamat­tyq qatysý men demokratııalyq ınstı­týttarǵa qatysty tustarynan azamat­tardyń memlekettik basqarýǵa qaty­sýyn keńeıtý, jańa ınstıtýttar qurý ar­qyly halyq pen bıliktiń qarym-qatyna­syn jaqsartý maqsatyn ańǵarý qıyn emes.

Ata zań – halyqtyń erkine negizdel­gen memlekettik basqarýdyń jańa sapaly modelin qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan qoǵamdyq kelisim ispettes. Onda adam kapıtaly, bilim men ǵylym stra­tegııalyq tarmaq retinde anyqtalyp, ınnovasııalyq ekonomıkany damytýǵa quqyqtyq negiz jasalǵan. Sonymen qatar halyqaralyq quqyq normalaryna sáıkes serpindi saıasat júrgizýge kóńil bólingen. Bul eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damý strategııasyn konstıtýsııalyq deńgeıde bekitýge múmkindik beredi.

Jalpy alǵanda, atalǵan ınstıtýttyq reformalar bılik tarmaqtarynyń ózara is-qımyl júıesin jańǵyrtýǵa, mem­lekettik basqarýdyń tıimdiligin jańa beleske kóterýge negizdelgen. Bul ózgeristerdiń ózeginde «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdama­syn júzege asyryp, buqaranyń muń-muqtajyn bıik minberlerde jetkizetin pármendi qoǵamdyq ınstıtýttardy qalyptastyrý maqsaty tur. Osy arqyly azamattardyń erteńgi kúnge degen nyq senimin oıatyp, qoǵam men bılik arasyndaǵy syndarly dıalogti nyǵaıtý kózdelip otyr. Sonymen qatar Ata zańymyzda halyqaralyq ıntegrasııa men jahandyq jaýapkershilik qaǵıdattaryna basymdyq berilgen. Eldiń syrtqy saıası baǵyty beıbitshiliksúıgish, pragmatıkalyq jáne halyqaralyq quqyqtyń irgeli normalaryna negizdel­gen baǵdar retinde aıqyndaldy. Bul – konstıtýsııalyq túzetýler Qazaq­stan­nyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin asyryp, geosaıası keńistiktegi rólin nyǵaıtýǵa, sondaı-aq ulttyq múdde­lerimizdi jahandyq deńgeıde qorǵaýǵa baǵyttalǵan strategııalyq qadam.

Respýblıkalyq referendým negizinde qabyldanǵan jańa Konstıtýsııa – elimizdiń quqyqtyq, saıası jáne áleý­mettik kelbetin túbegeıli jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan keshendi reformalardyń altyn qazyǵy. Bul tarıhı qujattyń bas­ty ereksheligi – adam quqyqtary men zań ústemdigi qaǵıdattaryn memlekettiliktiń máıegi retinde bekitip, bılik ınstıtýttaryn zaman talabyna saı qaıta qurylymdaýynda jatyr. Sonymen qatar Ata zańda ǵylymı-ınnovasııa­lyq damý qaǵıdattaryna basymdyq berilip, memleketimizdiń bolashaqqa baǵyttal­ǵan strategııalyq tuǵyrlary men aldyń­ǵy qatarly damý modeli aıshyqtal­dy. Atal­ǵan strategııalyq maqsattar Qazaq­stannyń HHI ǵasyrdaǵy ornyqty damý traektorııasyn qalyptastyrýdy kózdeıdi. Sondyqtan bul Konstıtýsııa eldiń saıası júıesin jańartyp qana qoımaı, ádiletti qoǵam men damyǵan memleket qurýdyń berik quqyqtyq kepiline aınaldy.

Japsarbaı QÝANYShEV,

qoǵam qaıratkeri