At jetekteý de – jumys
О́tken demalys kúni ıppodromǵa bardym. Atqa minýdi unatatyndyqtan jıi baryp turýǵa tyrysamyn. Biraq buǵan deıin jylqy jetekteýshiniń kómegine júginip kórmeppin. Ertteýli atqa otyryp, shamamen 14-15 jasar qyz bala ustap turǵan tizginge qol sozdym. Jas kómekshi: «Men alyp júremin, siz erden ustap otyryńyz», dep alǵa umtyla berdi. Al men munda kelip turatynymdy, árdaıym atty ózim tizgindeı alatynymdy aıttym. Ol: «Men jetekteı bereıinshi, osy úshin aqy alamyn», dedi qıylyp. Sonan soń sózsiz kelistim. Jaldap alǵan jarty saǵatym suhbatqa ulasqandaı.
Sofııa elordadaǵy mektepterdiń birinde oqıdy, 9-synypqa ótken ol jan-janýarlardy erekshe jaqsy kóredi. Osy jumysqa ózi suranyp kelgen kórinedi. Men mingen jylqyǵa ádemi at qoıypty, onysy da baptaýshysyn jaqsy tyńdaıdy. «Kelýshilerdi osylaı atqa mingizip jetekteımin. Ár jetektegen saǵatyma aqsha tóleıdi. Buǵan deıin ózime de jumystyń sharttary men talaptary týraly bastapqy aqparat berdi. Atqa miný, ony basqarý, toqtatý, burý sekildi negizgi nárselerdi úıretti. Sondaı-aq mamandar jylqyny baptaýǵa da baýlıdy. Ári úırenemin, ári aqsha tabamyn. Bul – bir qyzyqty qyzmet. О́zime unaıdy», deıdi Sofııa. Iá, shynynda súıikti isińmen tabys tapqan qandaı ǵanıbet. Biraq barlyq bala solaı ma? Bárine jumys ońaı ma?
Bala eńbegi satyla ma?
Eń aldymen balaǵa jumys isteýdiń qajet-qajet emestigin aıqyndap alaıyq. Osy tusta Dúnıejúzilik balalarǵa qurmet syılyǵyn ıelengen Ikbal Masıh atty pákistandyq balanyń ómiri eske túsedi. Ony úı-ishi anasynyń otasyna aqsha kerek bolyp, kilem shyǵaratyn kásipkerge basybaıly bere salady. Aqyr aıaǵynda 4 jasar balanyń balalyq shaǵy 6000 rýpıge (sol kezdegi 60 AQSh dollary – jobamen 5000 teńgege) satylady. Ikbal tań atqannan kún batqanǵa deıin, təýligine 12 saǵat, aptasyna 7 kún jumys isteıdi. Oǵan 30 mınýt qana demalys berilgen. Alty jyly qulsha jumys isteýmen ótip, 10 jasynda álgi qapastan qashyp shyǵady. Júregi jomart janǵa jolyǵyp, sońynda 3 myńnan asa ózindeı jumysshy balalardyń quqyǵyn qorǵaı júrip, kisi qolynan qaza tabady. Ol bir sózinde: «Men – Pákistandaǵy eńbek pen eriksiz jumystan zardap shekken mıllıondaǵan balalardyń biri ǵanamyn», degen. Sóıtip ol jumysqa, anyǵy quldyqqa satylatyn balalardyń mólsheri álemde áli de mıllıondardy quraıtynyn alǵa tartypty.
Joqtyq ne jegizbeıdi, toqtyq ne degizbeıdi
О́zimizge oralsaq, bizde de erkinen tys bolmaǵanymen, amalsyzdan jumysqa jegilgen balalar barshylyq. Osydan birshama jyl buryn qoǵamdyq kóliktegi kishkentaı kondýktor jóninde jazǵanbyz.
«Qarshadaıynan qyzmetke jegilgenine qarap, joqtyq ne jegizbeıdi, toqtyq ne degizbeıdi degen sóz esińe túsedi. Jobamen 2-synypty bitirgen qyz mektepten bos ýaqytynda jumys isteıtinin, belindegi sómkesine túsken tıyn-tebenniń birin qaldyrmaı ákesine ustatatynyn aıtty. Sabaǵyn surasaq, bárin beske oqıdy eken. Biraq… Iá, biraq deıtuǵyn dúnıe taǵy bar. Biz mektepke barǵan jyldary «sabaqtyń bárin beske oqysań, adam bolasyń» degen ıdeologııa sanamyzda saırap turatyn. Alaıda, qazir olaı emes qoı. Osy qyzmetiniń ornyna folklordy jattasa, shahmatty, tildi, bolmasa bıdi, bir sportty nebir aspapty úırense, anaǵurlym adam bolar ma edi, kim bilsin?..», dep jazǵan oıymyzǵa Marjan Mombekova atty apaıymyz: «Másele bı úırenbeı nemese sportpen aınalyspaı júrgeninde emes, bala kúninde ýaıym-qaıǵysyz júrýdiń ornyna jaýapkershilik arqalaýynda bolyp tur», degen edi. Oǵan «Bul qyz keremet adam bolady. Jastaıynan ómirge aralasqannan jaman bolmaıdy» dep pikir bildirgender de bolǵan. «Balany 5 jasqa deıin handaı kút, 5 jastan soń qulyńdaı jumsa, 15-ten keıin dosyńdaı syrlas» degendi tárbıede qoldanatyndar da kóp.
Toqtyqta da tárbıe bar
Jaqynda «VI group» kompanııasynyń dırektory Aıdyn Rahymbaev as úıdegi oryndyqqa qısaıyp, qalǵyp ketken kishi qyzynyń fotosyn áleýmettik jelige júktedi. «Qazir qos qyzym barlyǵy ádil bolýy úshin ózge tekpen (famılııa) qurylystaǵy ashanada aspazdyń kómekshisi bolyp jumys istep júr. Aspazdar tipti kimniń balalary ekenin bilmeıdi», deıdi dırektor. Olar tańǵy saǵat segizden keshki segizge deıin 12 saǵat isteıtin eki aptalyq jumysqa tartylǵan. «Tańda 50 kg kartop, 14 kg pııaz, 16 kg sábizdi qabyǵynan tazartyp, 200 jumysshynyń ydysyn jýýǵa járdemdesedi. Kishi ulym 9-qabatta tas qalaýshynyń kómekshisi bolyp istep júr. Balalardyń uıqysy qanbaı qalady, qatty sharshaıdy, biraq bizdiń otbasyndaǵy tártip boıynsha 14 jastan jumys isteý kerek», degen áke perzentterine jany ashıtynyn, alaıda osy istegenderi bolashaqta ózderine azyq, sabaq bolatynyna senimdi. Úlken uly da osy joldan ótken. Kishisi kelesi jyly beton-monolıt quıýshynyń kómekshisi bolmaq. Ár jazǵy demalysta bir mamandyqqa ıkemdelip shyǵady.
Qurylys kompanııasy basshysynyń bul ustanymyn BUU janyndaǵy Balalar quqyǵy boıynsha komıtettiń vıse-prezıdenti Renata Ýınter (Renate Winter) de qoldaıdy. Ol bizdiń «Kámeletke tolmaǵan balalarǵa jumys istetý olardyń quqyǵyn buzý bolmaı ma?» degen suraǵymyzǵa «Balalardy erte eńbekke aralastyrýdyń eń tıimdi joly – tájirıbe. Olar mańdaıterimen tabys tapqanda ǵana jumys isteýdiń ne ekenin túsinedi jáne aqshanyń qunyn biledi. Al bul qadamnan ótip, ózi aqsha tapqan bala ata-anasyn qymbat zatty satyp alýǵa májbúrlemeıdi. Budan bólek jumysshy balalar bolashaq mamandyǵy men jolyn erterek tańdaıdy ári eńbek ótilin jastaıynan bastaıdy», dep jaýap berdi. Onyń aıtýynsha, balalardy jumysqa tartýdyń eń basty maqsaty – ózine ǵana emes, bútin bir otbasyn asyraýǵa baýlý. Ol osydan úıdiń asyraýshysy sekildi ábden qaljyraýy kerek. Sonda ǵana jaýapkershilikti sezinedi.
Shekten shyǵý – árdaıym qaýipti
Balalar quqyǵy men otbasylyq máseleler boıynsha keńes beretin 111 jedel qyzmetindegi zańger Ásııa zań boıynsha 14 jasqa deıingi balalardyń jumys isteýine bolmaıtynyn aıtady. Onyń oıynsha, bul jastaǵylar tez sharshaıdy, kóp jaǵdaıda quqyǵy buzylady, erkinen aıyrylyp jatady. Alaıda, ony kóbi eskermeıdi, sebebi qoǵam 5 jasar balanyń ózin jumysqa salýdy qalypty qabyldaıdy. Árıne, eńbek balany shyńdaıdy, degenmen shekten shyǵý – árdaıym qaýipti. «Eńbek kodeksine sáıkes 14-16 jas aralyǵyndaǵy balalar men jasóspirimderge tek 4 saǵat qana jumys isteýge bolady. Onda da eńbek shartyna ata-anasy otyra alady. Al 16-18 jastaǵylar jumys berýshimen arada 6 saǵattyq qyzmetke eńbek kelisim shartyn jasaýǵa múmkindigi bar. Biraq ony keıbir jeke mekeme basshylary eskere bermeıdi», deıdi jedel qyzmettiń zańgeri. Mamannyń málimdeýinshe, eńbek shartyna otyrmaǵandyqtan jasóspirimder arasynda aılyǵyn ala almaý jaǵdaılary jıi kezdesedi. Ári jumys saǵatynyń uzaqtyǵy da eskerile bermeıdi. Oǵan jumysshy balalardyń ózi múddeli keledi, óıtkeni jumys ýaqyty uzarǵan saıyn jalaqy da kóp bolady.
Jaz aılarynda jumys isteý – álbette eger ol áline qaraı berilgen mindet bolsa, balaǵa ómirlik tájirıbe. Dese de, jas ereksheligin eskermeı, jyl on eki aı jumysqa salynatyn qaradomalaqtardy qaıtemiz? Bes jastan keıin qulsha jumsaýdy tótesinen túsinip, asyra silteıtin ata-analardy qalaı qylamyz? Másele, osynda bolyp tur...