Áleýmettik saıasattyń turǵyn úı naryǵyna áseri

Qurylysta aqsha bar

Ulttyq ekonomıka mınıstr­li­giniń málimetinshe, 2019 jylǵy qańtar-maýsymda qurylys salasynda negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 11,1%-ǵa kóbeıip, 1 trln 433,9 mlrd teńge boldy. Al qańtar-sáýir arasynda paıdalanýǵa berilgen úı sany da aıtarlyqtaı ósip, 3,5 mln sharshy metrge jetip otyr. Bul tarıhı eń joǵary kórsetkish retinde tirkeldi. Osylaısha, sala­­ǵa salynǵan ınvestısııa da, osy aralyqta paıdalanýǵa beril­gen úı kólemi de rekordtyq deń­geı­ge jetti.

Jalpy, 2019 jyldyń sońyna deıin respýblıka boıynsha 13,1 mln sharshy metr úı salý josparlanǵan. О́tken jylǵy jospar 12,1 mln sharshy metr bolǵa­nymen, jyl qorytyndysy boıyn­sha kórsetkish 12,5 mln sharshy metrge jetken edi. Bıyl da qurylysshylar jos­pardy artyǵymen oryndaıtynǵa uq­saıdy.

Memlekettik ıpoteka suranysty arttyrdy

Degenmen, salynyp jatqan úılerdiń qarqyny kóbeıgenimen, suranystyń da qarqyndy ósip bara jatqany bel­gili. Sura­nys­tyń artýynyń basty sebebi – eń birinshi kezekte, mem­le­ket­tik qar­jy­landyrý arqyly qol­je­timdi baspananyń kóptep salynýy. Máselen, 2019 jyldyń sáýir aıy­nyń qorytyndysy boıynsha qazaq­standyqtardyń moınyndaǵy ıpo­te­kalyq qaryz kólemi byltyrǵy sáýi­r­de­giden 24,8 paıyzǵa ulǵaıyp, 1,4 trln teńgege jetti. Al 2018 jyldyń sońynda kórsetkish 1,3 trln teńge bolǵan edi. Jalpy, 2017 jylǵa deıin memlekettiń baspana naryǵyndaǵy baǵdarlamalary álsiz bolyp kelgeni belgili. Ony 2014 jyly ıpotekalyq nesıeniń 919,2 mlrd teńge bolyp, 2015-2016 jyldary kórsetkishtiń tıisinshe 916,9 mlrd teńge jáne 870,5 mlrd teńgege azaıyp ketýinen baıqaımyz. Al 2017 jyldan bastap ıpotekalyq qaryzdar kólemi jylyna 20 paıyz­dan artyq ósim kórsetip keledi.

Ipotekalyq nesıeniń artýy­na túrtki bolǵan memlekettik baǵdarlamalardyń eń bastysy «7-20-25» ekeni anyq. Atalǵan baǵdarlamamen 2019 jyldyń 30 mamyryndaǵy málimet boıynsha, jalpy kólemi 91,4 mlrd teńgege 7,9 myń ótinim berilgen eken. «7-20-25» baǵdar­la­masy qurylys kompanııalaryn tutynýshylardyń ózderi tańdaýyna múmkindik berýi jyljymaıtyn múlik naryǵyndaǵy básekelestikke de oń áser etip, qurylysqa da paıdasyn tıgizip otyr.

Baǵanyń qymbattaýyna ıpoteka nary­ǵynyń qaıta jandan­ǵa­ny yqpal etken bolýy yqtı­mal. О́ıtkeni Statıstıka komı­tetiniń málimetinshe, 2019 jyl­ǵy maýsymdaǵy turǵyn úıdi satyp alý-satýdyń tirkelgen mámi­leleriniń sany 29 543 myń­dy qurap, ótken aımen salystyrǵanda 7,4 %-ǵa artqan. Al qańtar-maýsymdaǵy tur­ǵyn úıdi satyp alý-satý mámi­le­le­ri­niń sany ótken jylǵy tıisti kezeńmen salystyrǵanda 21,2% ulǵaıǵan.

Sonyń ishinde saýda eń qarqyndy kó­beı­gen aımaq – Almaty qalasy. Ońtústik megapolıstegi úı saýdasy byl­tyrǵy alǵashqy bes aımen salys­tyr­ǵanda bıylǵy bes aıda 49 paıyzǵa kóbeıse, ekinshi orynda Jambyl oblysynda 27 paıyzǵa, odan keıin Pavlodar men Atyraý oblystarynda tıisinshe 25,7 jáne 23,6 paıyzǵa ósken.

Suranystyń artýy baǵany kóterdi

Suranystyń artýy men saýdanyń kúsheıýi jyljymaıtyn múlik baǵasynyń kóterilýine yqpal etkeni anyq. Byltyrdan beri megapolıster men oblys ortalyqtarynda úı baǵasy aıy­na orta eseppen 2-3 paıyzdan qym­bat­tap keledi. Sonyń ishinde jańa úıler­diń baǵasy turaqty ósim kórsetse, jańa úılerdiń qymbattaýy qaıtalama naryq­ta­ǵy úılerge de janama áser etip, «eski» úılerdiń de baǵasy azdap bolsa da turaq­ty ósim kórsetýde.

Ulttyq ekonomıka mınıstr­­ligi Sta­tıs­­tıka komı­te­­tiniń máli­metinshe, 2019 jyl­ǵy maý­symda ótken aımen sa­lys­tyrǵanda abat­tan­dy­ryl­ma­ǵan turǵyn úılerdi alyp satý baǵalary – 0,6%, abat­tandyrylǵan turǵyn úıler­di alyp satý – 0,5%, jańa turǵyn úılerdi satý 0,1%-ǵa ósti. Naqtyraq aıtar bolsaq, jańa turǵyn úılerdiń quny 2018 jylǵy jeltoqsandaǵymen salystyrǵanda bıyl maýsym aıyn­da 2,4 paıyzǵa ósken.

Esterińizge sala keteıik, 2016 jyly 3,6 paıyzǵa arzandaǵannan keıin, jeke úılerdiń baǵasy úshinshi jyl qatarynan qymbattap keledi. Al abattandyrylǵan tur­ǵyn úılerdiń quny byl­tyr­ǵy jeltoqsandaǵymen salys­tyr­ǵanda bıyl maýsym aıynda 2,4 paıyz qymbattady. Bir aıta keterligi, abattandyrylǵan úıdiń quny 2016-2017 jyldary arzandap, byltyrdan bastap qana qaıta óse bastady. Jalpy byltyrǵy qańtar-maýsymmen salystyrǵanda bıylǵy alǵashqy alty aıda jańa úı baǵasy 3,1 paıyzǵa, abattandyrylǵan úıler men abattandyrylmaǵan úı baǵasy 2,9 paıyzǵa qymbattady.

Qurylys zattarynyń arzandaýy baǵaǵa áser ete alar emes

Bir qyzyǵy, qurylys zattary jyl basynan beri arzandap jatqanyna qaramastan, úı baǵasy qymbattaýyn toqtatar emes. Máselen, 2019 jylǵy maýsymda ótken jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda qurylystaǵy baǵa 0,7%, mashınalar men jabdyqtarǵa – 3,2%, ózge de jumystar men shyǵyndarǵa – 2,7% ósti, qurylys-montaj jumystaryna – 0,3% tómendedi. Jyl basyndaǵy alty aıda munaı jol bıtýmdarynyń baǵasy 4,7%, qysh taqtaıshalar men taqtalar – 4,5%, sement – 3,4%, shaǵyl – 2,3%, qum – 1,3%, qıyrshyqtas 1%-ǵa ósti. Al ák pen ǵanysh 5,9%, boıaýlar men emaldar – 4,2%, qurylys ertindileri – 2,9%, laktar 1,3%-ǵa arzandapty.

Qurylys-montaj jumystary byl­tyr­ǵy qarasha aıynan beri turaqty arzan­dap kele jatsa, mashına men jab­dyq­tar ekinshi aı qatarynan qymbat­tap keledi, al ózge de jumystar men shy­ǵyndar bıylǵy aqpannan beri arzan­daý ústinde. Jalpy, qurylystaǵy baǵa ındeksi byltyrǵy qarashadan beri tómen­degenimen, sońǵy úsh aı ózgerissiz saq­talýda.

Jyl sońyna deıin baǵa qalaı ózgeredi?

Qazir úıdiń baǵasyna sura­nys qatty áser etip otyr. Al suranysty memle­ket­tik ıpote­kalyq baǵdarlamalar kúsheıt­ti. Qurylys zattarynyń arzandaýy men salaǵa salynǵan ınvestısııanyń kóbeıýi negizinen qurylystyń ózindik qunyn azaı­tatatyn faktor bolǵanymen, baǵa­nyń aı saıyn turaqty túrde 2-3 pa­ıyz­ǵa deıin kóterilýi, birinshi kezekte, naryqtaǵy tapshy­­lyqpen baılanysty. Iаǵnı, halyq­tyń suranysy qurylys kompa­nııa­la­rynyń úı baǵasyn kóterýine yqpal etti.

Joǵaryda aıtylǵandaı, Úki­met­tiń áleýmettik saıasatynyń kúsheıýi óz kezeginde jeńildetilgen baǵ­dar­la­ma­lar­dy kóbeıtti. «7-20-25» baǵdarlamasy jańa úı­ler­diń kóptep salynýyna jol ashsa, «Baspana Hıt» baǵdar­la­masy qaıtal­ama naryqqa qan júgirtti. Budan bólek, «Áskerı bas­pana» sekildi sala­lyq baǵ­dar­lamalar men áleýmettik toptaǵy azamattar úshin ashylǵan 2 paıyzdyq baspana eldiń jappaı úı izdeýine túrtki boldy. Árıne, munyń bári bıýdjet qarajatymen sýbsıdııalanatyn baǵdarlamalar. Mundaı kezde bankter de ıpoteka berýge qoryqpaıdy. О́ıtkeni memleket kepildik berip otyr. Demek, jaz aılaryndaǵy maýsymdyq qymbatshylyqty bylaı qoı­ǵanda, «memlekettik baspanalar» jyl sońyna deıin jyljymaıtyn múlik naryǵyndaǵy baǵany kótere beredi degen sóz.

Qoryta aıtar bolsaq, qazirgi úı baǵasy «ózin ózi» aqta­maı­dy.Bul jappaı ıpotekalyq qarjylan­dy­rýdan týyn­dap otyr. Eger aldaǵy ýaqytta memlekettiń bul saladaǵy saıasaty ózge­rip, qurylysqa bólingen sýbsıdııa kesi­letin bolsa nemese jeńil­de­tilgen nesıe alýshylar aza­ıyp ketse, úı baǵasy «sabasyna túsedi». Alaıda aldaǵy birer jylda Úkimettiń negizgi mindeti halyqty úımen qamtý bolyp qala beretini de anyq. Belgilisi, qazirgi tańda qurylys kompanııalarynyń úıdi óz baǵasynan asyra qymbatqa satyp jatqany.