Qasym-Jomart Toqaev Prezıdent qyzmetine resmı kirisken saltanatty rásimde ekonomıkada udaıy ósim bolýy kerektigin aıtqan bolatyn. Al buǵan qol jetkizýdiń joly qaısy? «Turaqty jáne qarqyndy ekonomıkalyq ósim arqyly ǵana bul máseleni sheshýge bolady. Eń aldymen, ósim bizge ne úshin qajet ekenin tereń túsinýimiz kerek. Azamattarymyz óz elinde alańsyz ómir súrip, eńbek etip, urpaǵyn tárbıelep, halqymyzdyń jetistikterine birge qýanyp, maqtan tutý úshin ekonomıkalyq ósim bolýy tıis. Taıaý arada Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda biz elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna arnalǵan naqty mindetterdi aıqyndaımyz», degen-di Qasym-Jomart Kemeluly.
Prezıdent ekonomıkalyq ósimge áser etetin faktor týraly da aıtty. Shyn máninde elimizge ekonomıkalyq saıasatty qaıta qaraıtyn kez keldi. Bul úshin ony josparly ekonomıkaǵa emes, naryqtyń qajettiligine saı ıkemdeıik. Búginge deıin júrgizilip kelgen saıasat ózin ózi aqtady.
Indýstrııalandyrý baǵdarlamasyn júzege asyrý jyldarynda 4 trln teńgeniń 961 jobasy iske qosylyp, 90,6 myń turaqty jumys orny ashylǵan eken. Áıtse de 2011 jyldan beri eldegi jumyssyzdyqtyń resmı kórsetkishi 5 paıyzdan kemimeı tur. Resmı statıstıka «qolǵa alynǵan jobalardyń úsh-aq paıyzy oryndalmady, bul – qalypty jaǵdaı» degen ýáj aıtady. «Sheteldik ınvestorlardyń qarjylandyrýymen júzege asqan jobalarǵa asa saqtyqpen qaraý qajet» degen pikirler aıtylyp jatyr. 2008-2018 jyldar arasynda qarjylandyrylǵan jobalarda sheteldik ınvestorlardyń úlesiniń qansha bolǵany týraly derekkózder endi jarııalanyp jatyr. Sheteldik ınvestorlar mundaı kelisimshartqa qol qoıǵan kezde barlyq táýekeldi eskeredi. Joba kúıregen jaǵdaıda Qazaqstan tarapynan beriletin ótemaqy kólemi de aldyn ala zańdastyrylady. 2008 jyldan beri sheteldik ınvestorlar qarjylandyryp, toqtap qalǵan joba úshin memlekettiń tólegen ótemaqysy qandaı jolmen qaıtarylǵany da qupııa.
Aıtpaqshy, maqta klasterine baılanysty «Maqta ózimizde ósedi. Biz nege jeńil ındýstrııany damyta almaı otyrmyz» degen ókpe-naz jıi aıtylady. Úkimettiń saıtynda maqta klasterin damytýǵa bólgen qarjysy 1 mlrd AQSh dollarynan asyp ketti degen málimetti kezdestirdik. Biz bul salany nege damyta almaı otyrmyz? Sebebi jeńil ónerkásipti jalǵyz maqtamen damyta almaımyz. Joǵary surypty maqta talshyǵy 100 kúnde ǵana pisip jetiledi. Ondaı múmkindik Kanada, Úndistan jáne Tájikstanda bar. О́zbekstanda ósken maqta talshyǵy bizdiń jerimizde ósken maqtamen salystyrǵanda 20 paıyzǵa sapaly. Bul onyń kıim tigýge jaraıtynyn bildiredi. Al bizde Túrkistan oblysynda ósken maqta 50-60 kúnnen keıin qoldan keptirilip, jınalady. О́ndiriske tek esep berý úshin emes, ózimiz úshin shyndap moıyn bursaq. Jańa jobalardy qarjylandyrǵan kezde ónimderdi qaı tarapqa ótkizý jáne taýarlardyń ótimdiligi ǵana emes, ónimderge qoldanatyn shıkizat kóziniń qaıdan alynatyny da zerttelýi kerek.
2015-2018 jyldary Memleket basshysynyń qatysýymen ótken telekópir kezinde Qyzylorda, Túrkistan oblystarynda bir-birine kórshi qonǵan aýdandarda bir ónim shyǵaratyn zaýyt pen kásiporyndardyń tusaýy kesilgeni habarlandy. Bul joǵary jaqqa jumyssyzdardyń sanyn qysqarttyq dep esep berý úshin kerek. Qazirgi tehnologııa tilin bilmeı óndiristi basqara almaısyń. Kez kelgen kásiporyn men zaýytqa joǵary bilikti maman kerek. Sol tehnologııanyń tilin biletin mamandardy ózimizde daıyndaýdy qolǵa almasaq, óndiris alǵa jyljymaıdy.
Áleýmettik teńdik degenimiz – árkimniń qosqan úlesine sáıkes tabys tabýyn aıtamyz. Ekonomıka júzege asýy úshin 4 túrli resýrs qoldanylýy qajet: jer, kapıtal, eńbek jáne kásipkerlik resýrsy. Osyǵan saı ár qoǵamda 4 túrli alǵashqy tabys túziledi: jerge renta, kapıtalǵa paıyz, eńbekke jalaqy, kásipkerlikke paıda. Sonymen qatar memleket áleýmettik saıasatty júzege asyrý úshin osy 4 túrli tabysqa salyq salady. Ony kelesi qaıta bólý barysynda transferttik tólemderge, járdemaqyǵa, jeńildikterge, t.b. jumsaıdy. Árkim óz qosqan resýrsyna sáıkes tabys tabady. Másele, bastapqy eki resýrs kimniń qolyna qandaı jolmen keldi degen jaıt. Bul jerde eshqashan eshqandaı ádilettilik bolǵan emes. «Aldymen ekonomıka, sosyn saıasat» degen qaǵıda durys-aý, biraq ekonomıkada biz kútken qurylymdyq oń ózgerister oryn alǵan joq. Kerisinshe, ekonomıka syńarjaq shıkizat ekonomıkasyna aınalyp ketti. Bir ǵana mysal, 1999 jyly ishki jalpy ónim qurylymynda aýyl sharýashylyǵynyń úlesi 27 paıyz bolsa, 2010 jyly 6 paıyzǵa qysqardy. О́nerkásip 1990 jyly 45 paıyz úleste bolsa, 2010 jyly 38 paıyzǵa qysqardy. Alaıda, osy 38 paıyzdyń 80 paıyzy munaı men gaz óndirýdiń úlesine keledi. Al 1990 jyly munaı men gaz óndirý jalpy ishki ónimniń 8 paıyzyn da quraǵan joq edi. Saýda-sattyqtaǵy quny mıllıardtarǵa baǵalanǵan kórsetkishterdi maqtanysh kórý keshegi kúnniń enshisinde qaldy. Álemdik trend: «Biz jan-jaǵymyzdaǵy elderge qandaı daıyn ónim sattyq» degen kózqarasqa basymdyq berip jatyr. Memleketaralyq taýar aınalymynda ımporttyń úlesi kóbeıgen saıyn ulttyq valıýtamyzdyń pozısııasy álsireı beretini belgili. EAEO-ǵa bizben bir mezgilde múshe bolǵan Reseı men Belarýs ekonomıkasy bizdiń eldiń ekonomıkasymen múlde salystyrýǵa kelmeıdi. Olar odaqtyń tabaldyryǵyn daıyn ónimderdi ımporttaýshy el mártebesinde attady. Al bizdiń elde 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan «Importty taýarlardy almastyrý» baǵdarlamasy bar ekenin Úkimet músheleriniń ózi umytyp ketken sııaqty. Atalǵan qujatty bizben birdeı qabyldaǵan Reseıde bul másele búginge deıin ózektiligin joıǵan joq. Aldaǵy ýaqyttaǵy ekonomıkalyq ósimge áser etetin faktor retinde ımportty almastyrý baǵdarlamasy qaıta qolǵa alynatyn shyǵar dep úmittenemin. Bul máseleni Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Senat Tóraǵasy bolyp júrgen kezinde jıi aıtty.
Qazyna qarjysyn únemdeý arqyly memlekettiń aqshasyn tıimdi paıdalanýǵa bolady. Bizde damýdyń salalyq jáne terrıtorııalyq aspektilerin úılestirýmen aınalysatyn ortalyq joq. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev 2013 jyly strategııalyq josparlaý agenttigin qaıta ashyp, áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat boıynsha barlyq sheshimderdi qabyldaýǵa yqpal etetin bas ortalyqqa aınaldyrý týraly usynys aıtqan bolatyn. Prezıdent pármeniniń ózderine tıisti tustaryn alǵa jyljytýǵa daǵdylanyp qalǵan keıbir top bul usynysty qaǵaberis qaldyrdy. Al memlekettik bıýdjettiń atqarylýy jónindegi Esep komıtetiniń ókilettiligi azaıyp, mınıstrler júre tyńdaıtyn qurylymǵa aınaldy. Ekonomıkadaǵy kóp máseleniń kúrdelenip ketýine bul da keri áserin tıgizip jatyr.
Qazirgi ekonomıkalyq saıasattyń betalysy Prezıdentke úlken synaq bolyp tur. Batys elderiniń Reseıge baǵyttalǵan saıasatynyń beti qatty. Bizdiń elde Reseıdiń kompanııalary, jobalary jetkilikti. Kóp kóńilinde «Eger olarǵa sanksııa salynsa, Qazaqstan qandaı sheshim qabyldaıdy?» degen kúmán bar. Qasym-Jomart Kemelulyna saıası jáne ekonomıkalyq saıasattyń múmkindigin qoldanar sát endi keldi.
Jankeldi ShYMShYQOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor
ALMATY