Qumar oıyndar qurdymǵa jiberedi

Bizdiń «sary jáshik» dep otyr­ǵa­ny­myz – qazirgi zamanǵy oıyn avtomaty. Burynǵyǵa qaraǵanda utystardy qabyldap jáne ony teńgemen beretindeı jetilgen termınal. Mine, dál osy appa­rattarǵa nápaqasyn túgel salyp jibe­re­tin qumar oıyn qurbandary az emes. Keıbirimen syrttaı tanyspyz...

Jańalyq ashyp otyrǵan joqpyz, árıne, biraq bir otbasyn oırandap jibe­re­tin oıyn avtomattary týraly talaı márte aıtylyp ta, jazylyp ta júr. «Egemen Qazaqstan» gazeti de bul týraly dúrkin-dúrkin másele kóterdi...

Esterińizde bolsa, birneshe jyl bu­ryn qoǵamdyq oryndardan oıyn avtomat­taryn alyp tastaǵan bolatyn. Iаǵnı, mun­daı oıyn ordalaryna zańmen tyıym salynǵan edi. «Oıyn bıznesi týraly» zańda «kazıno men oıyn avtomattary zaldary Almaty oblysynda – Qapshaǵaı sý qoımasynyń jaǵalaýynda jáne Aqmola oblysynyń Shýche aýdanynda jergilikti atqarýshy organdar aıqyndaıtyn aýmaq­tar sheginde ornalastyrylýǵa jata­dy» dep kórsetilgen. Sonymen qatar osy zańda oıyn mekemelerin turǵyn úı qoryna jatatyn ǵımarattarǵa ornalastyrýǵa ty­ıym salynatyndyǵy da aıtylǵan. Alaıda kópqabatty turǵyn úıler astynan oıyn or­da­laryn ashyp, oıyna kelgenin istep, zań­dy belinen basyp júrgenderdi de búgin­de kóz kórip júr.

Bir ǵana mysal. Birde elordadaǵy «Astanalyq» saýda úıine qarama-qarsy turǵan kóp dúń­girshekterdiń birine bas suqqanymyzda, samsap turǵan birneshe «sary jáshikke» tap boldyq. Ondaǵy jigit biz kirgen boıda-aq qaı apparat bul ýaqytqa deıin qansha aqsha «jep» úlgergenin «jipke tizip» bersin. Aýzy-aýzyna juqpaıdy. Kenet birneshe jasóspirim, jastar da bul «qutty» orynǵa kire bastady. Olarǵa eshkim «nege keldiń» dep keýdesinen ıterip jatqan joq. Qaıta «qushaq jaıa» qarsy alyp, olardy «úgitteýde». «Sary termı­nal­dyń» bosaǵanyn saryla kútip, topyrlasa basta­dy…

Bir tańdanarlyǵy, kóz aldarynda jeńiliske ushyraǵan adamdy kórse de, apparatqa telmirgen jigitterdiń azaıatyn túri kórinbedi. Kerisinshe, baǵyn synaýǵa úmittengenderdiń qatary barǵan saıyn kóbeıip bara ma, qalaı?..

Esildiń sol jaǵalaýyndaǵy «Nomad» turǵyn úı kesheninde oryn tepken «Dastar­qan» ashanasynda, sondaı-aq dál osy úıdegi «Rıza» shaǵyn marketinde de birneshe aı buryn birshama «sary jáshik» turǵan-dy. Dál sol jerden jasy 40-ty alqymdap qalǵan jigit aǵasyn kóretinmin. Sol kezde onymen bir-eki ret tildesip qalǵa­nymyz da bar-tyn. Esimi – Erlan.

– Almatyda oqyp júrgenimde osy qumar oıyndarǵa qyzyǵyp, bir dosymnyń úıretýimen oınaı bastadym, – degen ol sonda. – Alǵashqyda áp-ádemi utys alyp júrdim. Máselen, 200 teńgemen kelip, 10-15 myń teńgedeı «kóterip» júrdim. Ol kezde ájeptáýir aqsha ǵoı.

– Shamamen qaı jyldary edi?

– 2000 jyldyń basy bolatyn.

– Sonymen?..

– Sonymen sol, úıge kóńildi qaıtyp, bala-shaǵamdy máz-meıram qylatynmyn. Biraq áıelime bul týraly tis jaryp aıtpadym. Kim biledi, taǵy shý shyǵa ma dep oıymdy búgip qaldym. Sóıtip kúnder óte berdi. Ákkilengenim sonsha, budan da kóp aqsha utatyn boldym. Biraq «azart» degen bále eken. Bara-bara aılyǵymdy tutas avtomatqa salyp jiberetin jaǵdaıǵa deıin jettim.

– Qaıda jumys istep ediń?

– Oı, bizdiki qurylys qoı. Sóıtip aqyr aıaǵynda úıde urys-keris jıi shy­ǵyp, áıelim tórkinine ketip tyndy. Bir qosylyp, bir aıyrylysyp júrip jattyq. Bul oıynnan birshama ýaqyt qol úzip edim. Endi, mine, oıyn avtomatynyń myna­daı túri (ıegimen «sary jáshikti» nus­qap) shyqty.

– Sonda Almatydan astanaǵa qashan keldiń?

– Astanada qurylys qyzý júrip jatqan soń, osydan 2-3 jyl buryn osynda keldim. Qazir qurylys fırmalarynyń birinde jumys istep júrmin. Aılyǵym jaman emes. Tek myna bále taǵy aldymnan shyqty (jymıyp qoıdy). Sol ýaqyttarda áıelimmen ajyrasa jazdap, shúkir, qaıta qosyldyq. 4 balamen qaıda barar deısiń (taǵy kúldi). Bala-shaǵam qazir Almatyǵa jaqyn aýyldardyń birinde turady. Ara-arasynda demalys alyp baryp turamyn.

– Seni osy jerden jıi kóremin…

– Iá, jumysyma jaqyn bolǵan soń, qaltamda az-maz aqsha bolsa, aqsha «kóterip» qalam ba degen dámemen kelemin. Keıde utamyn, keıde utylamyn…

– Oınamaýǵa bolmaı ma? – dep suradym synaı qarap.

Ol oılanǵandaı keıip tanytyp sál bógeldi de, kúlip jiberdi.

– Bolatyn shyǵar… Áı, biraq  qaıdam… Máselen, keshe taza 12 myń teńgeni osynda (apparatty nusqap) jaı ǵana «tastap» kettim. Ánsheıin aqsha qaldyra bersem nem qalady? «Kto ne rıs­kýet – tot ne pet shampanskogo» degen bar emes pe? Keshegi aqshamdy qaıtsem de shyǵaryp alýym kerek. Nar táýekel!..

Iá, biz tildesken keıipkerimiz osylaı dedi. Al mundaı oıynqumarlar aramyzda az ba?!

Erlanmen qoshtasar sátte «sary jáshik­te» jazylyp turǵan telefon nómi­rine habarlastym. Oıyn avtomattaryn ornatýlary qanshalyqty zańdy ekenin bilmekke umtyldym. О́kinishke qaraı telefon tutqasyn kótergen jigit bul týraly áńgime qozǵaýǵa beıil emestigin bildirip, tutqany tastaı saldy…

«Bul salany baqylaıtyn júıe joq, – deıdi zańger Dýman Bazarbekov. –Qumar oıyn mekemesine qansha jas­tan kirýge bolatyny jaıly jumys ýaqyty retke keltirilmegen. Olar táýlik boıy jumys isteı beredi. Syrtynan qarasańyz, qarapaıym ǵana avtomat. Biraq keltirip jatqan zııany orasan zor. Sondyqtan meniń oıymsha, mundaı mekemelerdi qala syrtyna shyǵarǵan durys. Zańǵa baǵynbaǵandaryn qatań jazalaý qajet. Kóptegen memleket qumar oıyny bıznesin baqylaýdy qolǵa alǵan. Máselen, bárimizge belgili Tehas qalasy – tek qumar oıyn mekemelerinen qurylǵan qala. Ony arnaıy turǵyzǵan. Mundaı qala Birikken Arab Ámirlikterinde de bar. Iаǵnı, memleket bul salany baqylaýǵa alyp, zań aıasynda jumys isteýin qadaǵalaıdy. Meniń oıymsha, qazirgi qumar oıyndarǵa qatysty zańǵa ózgerister engizý kerek».

Internetke júginsek, oıyn­qu­mar­lyq­ty medısınada «lýdomanııa» dep ataıdy eken. Búginde táýeldiligi jaǵynan nashaqorlyqpen teń dárejege jetken lýdomanııamen kóbine jastar aýyratyn kórinedi. Bul túsinikti shyǵar. Psıholog mamandar bul aýrý úsh deń­geı­den turatynyn aıtady. Birinshi, je­ńil túrinde adam óz-ózin basqara alady. Iаǵnı, olar áli oıynqumarlyqqa tolyqtaı berilmegender. Ekinshi, ortasha túrinde adamdar – ýaqytynyń kóp bóligin oıynqumarlyqqa arnaıtyndar. Úshinshi, aýyr túrinde – bular túgeldeı ýaqytyn sonda ótkizetinder. Olardyń búkil sanasy soǵan aýyp, odan shyǵa almaı qalady. Mundaılar psıhıkalyq álsizdik kesirinen óz-ózine qol jumsaýǵa daıyn turady eken.

Qumar oıyndary úshin adamdardy ózine magnıtshe tartatyn apparattardy «lotereıalyq termınaldar» dep ataıdy. Estýimizshe, osyndaı termınaldardy jetkizip berýshiler ózderiniń saıttarynda satyp alýshylarǵa óz qunyn 3-4 aıda aqtap shyǵatyndyǵyna jáne bıznestiń kirisi bir jylda 300 paıyzǵa deıin bolatyndyǵyna «ýáde» beretin kórinedi. Árbir termınal ıesiniń qalaýy boıynsha óziniń utys paıyzyna qaraı beıimdeledi eken.

Bir qyzyǵy, bul termınaldy ornatýǵa asa bir ruqsat beretin qujattar talap etilmeıdi. Salyq organynan aqshalaı lotereıany lezde ótkizýge lısenzııa alsa, jetkilikti kórinedi. Ári qaraı…

Statıstıka boıynsha elimizdegi árbir besinshi adam aıyna 2000 teńge bás tigýge daıyn eken. Bul – ár otbasynda bir adam qumar oıynnyń qyzyǵyna batýǵa ázir degen sóz.

Oıyn avtomattary zalynan tek jas­­tardy ǵana emes, joǵaryda atap ótken Erlan sekildi bir-bir úıdiń otaǵa­la­ryn da kórip júrmiz. Ony aıtasyz, áıel adamdardyń keıbiri de bul oıynnan bas tarta qoımaıdy. Názik jandylardy da oıyn ordalarynan talaı ret ushyrastyrdyq.

Bir qyzyǵy, oıynqumar jandardan jaǵdaıyn suraı qalsań, «uttym» degen sózdi estimeısiń. Sonda deımiz-aý, utylatynyn bile tura, nege mundaı qadamǵa barady?!

Demek, qumarpazdyq degen osy!

Al qumar oıyndarǵa kóz juma qaraýǵa bolmaıtyn sekildi. Muny zańmen rettep, oıyn bıznesin qadaǵalaǵan jón. Áıtpese, túbi jaqsylyqqa aparmaıtyny anyq.