Kúzdiń mızam shýaǵyna bólengen el astanasynda álem ádebıetiniń jylnamasyna enip, tarıh betinde qalatyn Azııanyń qabyrǵaly qalamgerleri jınalǵan basqosý ótýde. Sary qurlyqtyń azýly aqyn-jazýshylary Azııa ádebıetiniń búgingi ahýalyn talqylaýǵa qazaq saharasyna arnaıy at basyn burypty. Igi sharaǵa ár taraptan jınalǵan pikirlesterdi tek sózge, kórkem ádebıetke degen súıispenshilik qana emes, sonymen qatar halyqtardyń taǵdyryn kózdegen zor qamqorlyq ta biriktirip otyr.
Keshe Nur-Sultan qalasynda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen Azııa elderi qalamgerleriniń I forýmy óz jumysyn bastady. Azııalyq aqyn-jazýshylardyń jıyny 300-den astam qalamgerdiń basyn qosty. Onyń ishinde 38 memleketten Nobel syılyǵynyń nomınanttary, Býker jáne ASEAN syılyqtarynyń laýreattary, ulttyq, memlekettik syılyqtardyń ıegerleri hám Jazýshylar odaqtary men assosıasııalarynyń tóraǵalary bastaǵan 70-ke jýyq shetel qalamgeri bar.
Ádebı forýmnyń plenarlyq otyrysyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev ashty.
«Azııa aqyn-jazýshylarynyń alǵashqy forýmy Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen ótkizilýde. Bizdiń halqymyz rýhanı muralaryn saqtap, ulttyq tarıhyn zertteýge, mádenıetti jan-jaqty qoldaýǵa árdaıym asa úlken mán beredi. Bul berik ustanym táýelsiz Qazaqstan kezeńinde jańa sıpat alýda. Qazaq ádebıeti – halqymyzdyń sanǵasyrlyq tarıhymen bite qaınasqan asyl qazyna. Búginde tól ádebıetimizdiń kókjıegi keńeıip, álem ádebıetiniń damý kóshine qosyldy. Qazaqstandyq 30 jazýshy men 31 aqynnyń shyǵarmalary BUU-nyń alty tiline aýdarylyp, jaryqqa shyqqaly otyr. Osy týyndylar 5 qurlyqtaǵy 90-nan astam elge, ıaǵnı 2,5 mlrd oqyrmanǵa taraıdy.
Uly dalamyz san alýan órkenıetter men mádenıetterdiń kýási. Elimiz alyp qurlyqtyń batysy men shyǵysyn, kúngeıi men teriskeıin jalǵaǵan toǵyz joldyń torabynda ornalasqan. Biz bir kezderi Uly Túrki qaǵanatynan mıras bolǵan túrki tegimizdi saqtaı bilgen halyqpyz. Búgingi túrki jurtynyń teńdessiz jetistikteri sol dáýirlerden qalyptasqan uly muralarmen tyǵyz baılanysty.
Arab, parsy, qytaı, úndi órkenıetteri – adamzat tarıhynyń ajyramas bóligi. Shyǵys mádenıetteri san alýan sıpattaryna qaramastan, ózara astasyp jatyr. Azııa halyqtary órkenıetter qaqtyǵysyna ushyramaı, etene úndestikte damýynyń basty syry da osynda. Sońǵy jarty ǵasyrda Azııa qaıta túlep, qarqyndy damyp keledi. Shyǵys memleketteri álemdik alpaýyttar qatarynan nyq oryn aldy. Azııa ádebıetiniń órisi aıtarlyqtaı keńeıip keledi. Shyǵystan shyqqan qalamgerler kúlli dúnıeni moıyndatyp otyr. Bul rette Azııa ádebıetin álemge áıgilep, dáripteı túsý – forýmnyń taǵy da bir mańyzdy mindeti dep sanaımyn. Shyǵys danalarynyń dástúr sabaqtastyǵy sizderdiń týyndylaryńyz arqyly jalǵasyn tabady dep oılaımyn.
Batys tehnologııasy Azııa rýhanııatymen úndesip, shyǵystyq jańǵyrý úrdisin dúnıege ákeldi. Qalalarda shyǵys áleminiń bolmys-bitimin nasıhattaıtyn kreatıvtik klass paıda boldy. Rýhanı baılanystardy keńeıtý jańa zamandaǵy Azııa halyqtarynyń birtutastyǵynyń kepili. Biz bul úrdisti qoldap, álem halyqtarynyń yntymaq-birligin nyǵaıtýǵa úles qosýǵa tıispiz.
Túrki, Qytaı, Úndi, Arab, Parsy elderiniń kóptegen kóne jádigerleri dáýir synynan súrinbeı ótip, búginge deıin jetti. Bul muralardyń qundylyǵy nede? Kóne eskertkishterdiń negizinde jatqan jalpyadamzattyq qundylyqtar ádebıet arqyly álemge taraldy. Ár oqyrmannyń kókeıindegi saýaldardyń jaýaby men jahandyq máselelerdiń sheshimi de dál osyndaı týyndylardan tabylady», dedi Q.Toqaev.
Sonymen qatar forýmnyń saltanatty ashylýynda Memleket basshysy birneshe mańyzdy máselege toqtaldy. «Jahandanýdyń shyǵystyq dástúri naqty sıpatqa ıe bolyp, keńeıe túsýde. Mysaly, qazir Uly Jibek jolynyń ekonomıkalyq mán-mańyzy ǵana kóbirek aıtylady. Shyn máninde, onyń tutas órkenıetterdi toǵystyratyn kúshke ıe bolǵany eskerile bermeıdi. Búginde Azııanyń ozyq ekonomıkasymen birge, ádebıeti, óneri, bilim júıesi de aldyńǵy qatarǵa shyqty.
Aldymen Azııa qalamgerleri forýmy shyǵarmashylyq qaýymnyń mańyzdy dıalog alańyna aınalýy kerek. Bul mańyzdy shara Azııa elderinde qýatty túrde ótýi qajet dep sanaımyn. Adamzatty tolǵandyrǵan kúrdeli máseleler dál osyndaı alańdarda ortaǵa salynýy tıis. Azııany búkilálemdik rýhanı damý ortalyǵy retinde damytý aıryqsha mańyzdy. Sondyqtan ádebı úderisterdi jańǵyrtý úshin jaǵdaı jasaý – basty mindetterdiń biri. Osy maqsatta «Azııa alyby» ádebı syılyǵyn taǵaıyndaǵan jón. Álemdegi áıgili syılyqtar sekildi bul marapattyń da bedelin arttyrýǵa kúsh salýymyz kerek.
Azııa qalamgerleri týyndylarynyń birtutas elektrondy kitaphanasyn quratyn ýaqyt jetti. Bul Azııanyń teńdessiz dúnıetanymy jınaqtalǵan baǵa jetpes asyl qazynanyń esigin jer júzine aıqara ashatyn qundy dúnıe bolary sózsiz. Osyndaı ıgi bastamalardy iske asyrý jumysy qalamgerlerimizdi biriktirip, Azııa ádebıetin jańa beleske shyǵarady dep senemin. Búgingi forým jumysyna tabys tileımin», dedi el Prezıdenti.
Ádebı forýmnyń plenarlyq otyrysynda Nobel syılyǵynyń nomınanttary Ko Yn (Ońtústik Koreıa), Moza ál-Malkı (Qatar), Mend-Ooıoo (Mońǵolııa), Ońtústik Azııa halyqaralyq syılyǵynyń laýreaty Amar Mıtra (Úndistan), Ázerbaıjannyń halyq jazýshysy Anar Rzaev jáne t.b. spıkerler baıandama jasady.
Halyqaralyq «Manhe» ádebı syılyǵynyń, «Grıffın» poezııa syılyǵynyń laýreaty, ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵynyń nomınanty koreıalyq Ko Yn Arqa tósindegi aýqymdy sharanyń Azııa ádebıeti tarıhynda balamasy joq ekenin atady.
«Búgingi jaǵdaıdy zerdeleı otyryp, Azııanyń árbir bóligi, árbir eli, mádenıeti óziniń túpnusqa beınesin tapsa degen oıǵa keldim. Azııa Eýropa sııaqty birtutas emes ekeni anyq. Eýropa erte birigip, jalpy alǵanda bir dinge bas urdy. Biraq bizdiń keıbir kórshiler Eýropa elderimen týystasyp ketti. Azııada mundaı tutastyq múmkin emes. Azııa – tabıǵı erekshelikterdiń, taý men dalanyń, shól men kóldiń astasyp jatqan álemi. Osy árkelkilik ádebıetke de tán. Azııanyń dinderi men fılosofııalyq júıesi de tereń ári kúrdeli. Eń alǵash Azııa órkenıeti skıfterden tarady. Keıin ol Qara teńiz arqyly búkil álemge jaıyldy. Azııa qaıtadan túlep, jańa núkteden bastaýy kerek degen oılar da aıtylady. Menińshe, árqaısysymyz erkin bolýymyz kerek. Batysqa baǵdar retinde qaraýdan bas tartýymyz qajet. Tipti keı jaǵdaıda Azııa ádebıeti Eýropa ádebıetin jasartty, tyń lep qosty. Baýyrlas jazýshylarǵa qarap otyryp, Azııa ádebıeti búginniń ádebıeti, Azııanyń ádebıeti jańa ǵalamsharlyq ádebıet degen oıǵa keldim», dedi koreıalyq aqyn.
Álem ádebıetindegi poezııanyń damý qarqynyna toqtalǵan mońǵolııalyq jazýshy, Nobel syılyǵynyń nomınanty Mend Ooıoo «Álem ádebıeti jáne Azııa poezııasy» atty baıandamasynda: «Búgingi tehnologııa alǵa ozǵan zamanda adamzattyń tól tabıǵılyǵy, tili men mádenıeti joıylyp, poezııa qunsyzdanǵan kúıde. Tipten keıbir tilder múldem azyp, joıylyp, joǵalyp barady. Sonymen birge poezııaǵa ásirese Batystyń áseri kúsheıip, túrli «ızmder» tyǵyryqqa tireýde. Adamzat órkenıetiniń poezııa teńizinen tergen jaýhary sekildi «Antologııaǵa» Azııanyń aıryqsha usynar jańalyqtary enýi kerek. Áýeli Azııa qurlyǵy elderiniń erekshe iltıpatymen «Azııa poezııasynyń antologııasy» kóp tilge tárjimalanyp shyqqanyn qoldaımyn. Bul prozaǵa da ádebıettiń ózge janryna da qatysty sóz. Biz qashanǵa deıin Batystyń qabaǵyna qarap, qolyna telmiremiz?» dep atap ótti.
Plenarlyq otyrystyń ekinshi bóliminde sóz alǵan jazýshy, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Tólen Ábdik 1973 jyly ótken Azııa-Afrıka elderi qalamgerleriniń V konferensııasyn tilge tıek etip, estelikterimen bólisti. «Ár el bolǵan soń tili, dili, dástúri ártúrli bolýy múmkin, biraq biz bárimiz bir tilde kúlemiz, bir tilde muńaıamyz, bir tilde qýanamyz, bir tilde jaqsy kóremiz. О́ıtkeni izgilik, adamgershilik, mahabbat degen uǵymdar barlyq elde birdeı. Al endi osy qundylyqty bizdiń sanamyzǵa sińirgen – kórkem ádebıet. Ádebıet shyn máninde sapaly ádebıet bolsa, bir halyqtyń shekarasynda qala almaıdy. Ol basqa da ulttardyń kádesine jarap, búkil adamzattyń ıgiligine aınalýǵa tıisti. Mysaly, men Japonııada bolǵan emespin. Biraq japondardy jaqsy kóremin. Al jaqsy kórgizgen japon ádebıetiniń áıdik ókilderi – Kavabata, Akýtagava, Mısıma, Kobo Abe, Sakıo Komasý. Kezinde Sakıo Komasýdyń «Japonııa satylady» degen bir ǵajaıyp áńgimesin aýdarǵan edim.
Qazaq ádebıetinde álemge usynatyn shyǵarmalar barshylyq. Tek sapaly aýdarylsa boldy. Al aýdarma máselesi bizde durys jolǵa qoıylmaǵan. Qazaq rýhanııatynyń kósemi Abaıdy áli jahanǵa tanyta almaı júrmiz. Jaqsy aýdarma shyǵý úshin adamdar bir-birin jaqsy kórý kerek. Shyǵarmany súıý kerek. Sondyqtan myna álemniń ár jerinen kelip jatqan pikirlesterge aıtarym: Abaı men Mahambetti aýdarýǵa kómektesińizdershi. Sonda sizder qazaqty tanyr edińizder», dedi qalamger.
Kongress-ortalyqta ótip jatqan jıyn aıasynda «Azııa ádebıetiniń jaýharlary» atty kitap kórmesi uıymdastyryldy. Forým baǵdarlamasynda TED formatyndaǵy «ASIAN LitTALKS» forsaıt sessııasy, kórnekti jazýshylardyń jeke sheberhanasy, «Qalamgerler alleıasynyń» ashylýy, Ortalyq Azııa qalamgerleri men jas aqyn-jazýshylardyń shyǵarmashylyq kezdesýi, t.b. is-sharalar bar.
Elordanyń tórinde jınalǵan qalamgerler qaýymy úsh kúnge sozylatyn forýmda Azııa ádebıetiniń damý úderisi, azııalyq avtorlardyń quqyqtaryn qorǵaıtyn ortaq birlestik qurý, Azııa elderi qalamgerleri arasynda Halyqaralyq syılyq taǵaıyndaý syndy máselelerdi talqylamaq.