«Qasym-Jomart Toqaevtyń dıplomatııalyq tájirıbesi Birikken Ulttar Uıymy deńgeıinde joǵary baǵalandy. Ol el damýynyń óte kúrdeli kezeńinde Qazaqstan Úkimetin basqardy. Q.Toqaev Senat Tóraǵasy retinde Qazaqstandaǵy parlamentarızmniń jáne zań shyǵarý qyzmetiniń damýyna mol úles qosty. Men oǵan tolyq senemin jáne ony Qazaqstandy basqarýǵa laıyqty azamat dep esepteımin». Nur Otan partııasynyń sáýir aıynda ótken sezinde Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev týraly osylaı degen edi. Sońǵy úsh aıdyń ishinde elimizdiń saıası, áleýmettik ómirinde bolyp jatqan oń ózgerister men bastamalar bul tańdaýdyń durystyǵyn taǵy bir dáleldedi. Qazaqstanda eshqandaı dańǵaza, daý-damaısyz, joǵary senimmen, parasatpen, beıbit túrde júzege asqan bılik tranzıtin halyq ta, qoǵam da tereń túsinistikpen qabyl aldy.
Prezıdenttiń óz qyzmetine resmı túrde kiriskenine búgin júz kún tolyp otyr. Eshkimdi beıjaı qaldyrmaǵan, bastapqyda kúdik pen úmiti almasqan, ýaqyt óte kele úmitten senimge ulasqan osy bir tarıhı merzimdi «Sabaqtastyqtyń júz kúni» dep atasaq, qatelespeımiz.
Qasym-Jomart Toqaev qyzmetke kirisý rásiminde sóılegen sózinde táýelsizdik jyldaryn «Jasampazdyq pen ilgerileý, beıbitshilik pen kelisim kezeńi boldy» dep baǵalaǵan bolatyn.
Memleket basshysynyń júz kún sheńberindegi ishki, syrtqy saıasattaǵy aınymas strategııalyq ustanymdary men el taǵdyryna qatysty kózqaras-paıymy, halyqtyń kóńilinen shyqqan bastamalary men qadamdary sol táýelsizdik kezeńindegi damý, ilgerileý saıasatymen tyǵyz baılanysyp, úndesip jatyr. Bul – memleket basqarýdaǵy Nazarbaev modeliniń, Elbasy jolynyń zańdy, tabıǵı jalǵasy.
Toqaevtyń jalpyhalyqtyq saılaýda 70,96 paıyz daýysqa ıe bolýy da memleketti basqarýdaǵy sabaqtastyq pen joǵary bıliktiń legıtımdigi Qazaqstan qoǵamy tarapynan zor qoldaýǵa ıe ekendigin kórsetti. Dúnıe júziniń bedeldi memleketteri men halyqaralyq uıymdary el tańdaýyna qurmet bildirdi. Donald Tramp pen Sı Szınpınniń, Vladımır Pýtın men Emmanıýel Makronnyń jáne basqa da álemdik deńgeıdegi qaıratkerlerdiń quttyqtaýlary men jyly lebizderi sonyń jarqyn dáleli.
Memleket basshysy alǵashqy kúnnen-aq óziniń saıası qyzmetindegi basty baǵyttardy halyqqa jarııa etken bolatyn.
Sabaqtastyq. Ádildik. Progress.
Prezıdent halyqpen sanasatyn, qoǵamnyń aıtqanyna «qulaq asatyn» bılik qana memlekettilikti nyǵaıtyp, ekonomıkany órkendetýge, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartyp, azamattyq qoǵamdy damytýǵa kepil bolaryna senimdi.
Ol ózi bastaǵan reformalardyń irgetasy retinde saıası bıliktiń naqty formýlasyn usynyp otyr: kúshti Prezıdent, yqpaldy Parlament jáne esep beretin Úkimet. Bılik ınstıtýtynyń osy úshtaǵany birlesip, tıimdi jumys isteýi aýadaı qajet.
Qasym-Jomart Toqaev 2019 jylǵy 12 maýsymda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qyzmetine resmı kirisý rásiminde jasaǵan málimdemesinde, eń mańyzdy degen 10 baǵytty atap kórsetken edi. Olar:
- Halyqtyń tabysyn arttyrý;
- Sybaılas jemqorlyqty joıý;
- Sot jáne quqyq júıesin reformalaý;
- Jańa jumys oryndaryn ashý, halyqty laıyqty jalaqymen qamtý;
- Turǵyn úı máselesin sheshý;
- Ádiletti áleýmettik saıasat;
- О́ńirlerdi damytýdyń jańa baǵdary;
- «Rýhanı jańǵyrý» qundylyqtaryn keńinen nasıhattaý;
- Kópvektorly syrtqy saıasat ustanymy;
- Jas urpaqtyń ósip-jetilýine barlyq jaǵdaıdy jasaý.
Atalǵan on baǵyt boıynsha memlekettiń ishki-syrtqy qyzmetindegi barlyq túıtkildi jaǵdaılar qamtyldy ári naqty, ózekti basymdyqtar belgilendi.
Eń bastysy, memlekettik júıeniń transformasııasy bıliktiń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrýǵa baǵyttalýy tıis. Bul oraıda Prezıdent qoǵamdaǵy saıası turaqtylyqqa, ulttyq qaýipsizdikke, qoǵamdyq kelisimge septigi tıetin oń bastamalarǵa, usynys-pikirlerge qoldaý kórsetýge árdaıym ázir. Alaıda kez kelgen reforma evolıýsııalyq, sabaqtastyq jolymen, eshbir dúrbeleńsiz, saýatty iske asyrylýy kerek dep sanaıdy.
«Keıde keıbir urandar men úndeýler óte tartymdy kórinedi, biraq olardyń avtorlary memleket aldynda jaýap bermeıdi. Reforma úshin reforma jasaý daǵdarysqa bastaıtyn jol ári memlekettiń basqarýyn joǵaltýǵa alyp keledi. Eshqaısymyzdyń muny qalamaıtynymyzǵa senimdimin. Damý dáıekti ári údemeli bolýy tıis. Sonda ǵana biz ózimizdiń memlekettilikti saqtaýǵa jáne nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan azamattyq ári saıası boryshymyzdy oryndaımyz». Bul – Toqaevtyń ómirlik, saıası kredosy.
Prezıdent osy jyldyń sáýir aıynan bastap tutas óńirlerdi, qalalar men aýyldardy, óndiris oshaqtary men kıeli jerlerdi aralap shyqqany belgili. Jergilikti halyqtyń jaǵdaıymen jetik tanysty, jurtshylyqpen júzdesti. Bılik, qoǵam, zııaly qaýym ókilderin qabyldady, qarapaıym azamattardyń muń-muqtajyn tyńdady.
Osynyń nátıjesinde, maýsym aıynda ótken Úkimettiń keńeıtilgen májilisinde Memleket basshysy eldegi áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵdaıǵa qatysty kózqarasy men bastamalaryn jarııa etti. Memleket basshysy ekonomıkadaǵy birqatar ilgerileýge toqtala kelip, mundaı tabystarǵa toqmeıilsýge bolmaıtynyn qadap aıtty.
Úkimet múshelerine, ákimderge jalań baıandamalar men úırenshikti esepterge úıir bolmaýdy, bosańsymaýdy, shaıqatylyp júrýge ýaqyt joqtyǵyn eskertti. Prezıdent ákimder men mınıstrlerdi qoǵammen «keńseniń, kabınettiń nemese qyzmet kóliginiń terezesinen» emes, alańda, jumys oryndarynda, aqparattyq keńistikte qoıan-qoltyq aralasýǵa, ashyq ta belsendi jumys isteýge shaqyryp otyr. Basshy qyzmetker halyqtyń tilin tabýy qajet. Ol úshin bilimdi, mádenıetti, jaýapty tulǵa bolýy kerek. Sol sebepti de Qazaqstandaǵy kadr tańdaý prınsıpi merıtokratııalyq negizderge súıenýi shart.
Memleket basshysy Úkimetke áleýmettik saladaǵy nazar aýdarylýy tıis 9 baǵytty atap kórsetip, sol baǵyttar boıynsha qarqyndy jumys isteýdi tapsyrdy. Bul turǵyda qazirdiń ózinde birshama kórsetkishke qol jetkizildi.
Bıyl 1 maýsymnan bastap bıýdjettik sala qyzmetkerleriniń jalaqysy 30 %-ǵa kóterildi.
1 sáýirden bastap ataýly áleýmettik kómek krıterııleri ózgertilip, ataýly áleýmettik kómek kólemi men ony alýshylar sany 3 esege deıin ósirildi. Qazirgi ýaqytta kómek alýshylardyń sany 1,5 mıllıonnan asady.
Turǵyn úı máselesin túbegeıli sheshý baǵytynda «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. Bıylǵy jyldyń 6 aıynda 5,7 mıllıon tekshe metr turǵyn úı salynǵan. Ol byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 98%-ǵa artyq.
Qazirgi ýaqytta 2%-ben turǵyn úı zaımyn beretin «Baqytty otbasy» baǵdarlamasy iske qosyldy. Aldaǵy ýaqytta barlyq baǵdarlamalardy Birtutas turǵyn úı baǵdarlamasyna engizý josparlanyp otyr.
Bilim men ǵylymǵa, medısınaǵa bólinetin qarjy kólemin jaqyn bolashaqta ishki jalpy ónimniń 5%-yna deıin kóterý máselesi pysyqtalyp jatyr.
Prezıdent áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylar men kóp balaly analardyń jaǵdaıyn eskerip, olarǵa kómek retinde, nesıeler men qaryzdardy bir jolǵa jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Bul shara jarty mıllıon adamdy qamtıdy, sonyń ishinde 255 myń adamnyń nesıe qaryzdary tolyq jabyldy.
Sonymen qatar Qasym-Jomart Kemeluly jastarǵa úmit artatynyn, jastarǵa arqa súıeıtinin basa aıtyp júr. Shyn máninde, qazirdiń ózinde mıllenıaldar – «Táýelsizdik jastary» degen atqa ıe bolǵan jas býyn, jańa urpaq eldegi oń ózgeristerdiń naǵyz qoldaýshysyna aınalyp otyr. Osy oraıda memleket «Prezıdenttik kadr rezervin» jasaqtaýdy qolǵa aldy. 2019 jylǵy Jastar jyly 2020 jyly «Volonterler jylyna» ushtasatyn bolady.
Prezıdenttiń joǵarydaǵy bastamalary, sóz joq, ádiletti áleýmettik saıasat bastamasymen jáne «áleýmettik memleket» tujyrymdamasymen úılesip, qabysyp jatyr.
Ústimizdegi jyldyń 2 qyrkúıeginde, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti palatalarynyń birikken otyrysynda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty halyqqa Joldaýyn jasady.
«Qazir bizge Táýelsizdiktiń jetistikterin eselep, elimizdi damýdyń jańa sapaly kezeńine shyǵarý múmkindigi berilip otyr. Biz buǵan Elbasy saıasatynyń sabaqtastyǵyn saqtap, júıeli reformalar júrgizý arqyly qol jetkize alamyz. О́zderińizge belgili, osynyń bári meniń saılaý aldyndaǵy baǵdarlamama negiz boldy. Qazir memlekettik organdar ony júzege asyrý úshin tıisti jumystar júrgizýde. Men halyqqa bergen ýádelerimdi mindetti túrde oryndaımyn», dep málimdedi, Prezıdent.
Joldaýda aldaǵy jyldary eldiń áleýmettik, ekonomıkalyq saıasatynda atqarylýy tıis is-sharalardyń, ózgeristerdiń keshendi baǵdarlamasy usynylyp otyr. Bul is-sharalar Qazaqstannyń shynaıy «áleýmettik memleketke» aınalý jolyndaǵy maqsat-muratynyń tabıǵı baspaldaǵyna aınalary kúmánsiz.
Joldaýdyń ataýy men kirispesiniń saıası málimdemelerden bastalǵany da kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Prezıdenttiń paıymy boıynsha «elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtpaı, tabysty ekonomıkalyq reformalardy iske asyrý múmkin emes». Alaıda saıası jańǵyrý úderisi azamattar men memlekettiń múddelerine sáıkes kezeń-kezeńimen, tabandy túrde jáne jan-jaqty oılastyrylyp júrgiziledi.
Búginde memlekettiń ózi qoǵamdy, árbir azamatty ashyq dıalogqa shaqyryp otyr. 2025 jylǵa deıingi azamattyq qoǵam tujyrymdamasy men Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń qurylýy sonyń aıǵaǵy. Sarapshylardyń ortaq pikirinshe, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi aýqymdy, modernızasııalyq ózgeristerge qatysty memleket pen qoǵamnyń senimdi dıalog alańyna aınalady. Keńeske el Prezıdentiniń tóraǵalyq etýi atalǵan organnyń mártebesi men bedelin, yqpalyn áıgileıdi.
Oǵan eldegi saıası partııalar, qoǵamdyq birlestikter men úkimettik emes uıymdar belsene atsalysýy qajet. Bul turǵyda, jańa saılaý sıkly aldynda, Nur Otan partııasynyń bılik partııasy retinde belsendiligin arttyryp, partııa qyzmetin jetildirip, jańartýǵa umtylysy quptarlyq jaıt. Sebebi qoǵamdaǵy ózgerister aldaǵy saılaýlarda partııalyq alańda da básekelestiktiń barynsha artatynyn sezdirip otyr. Onyń ústine jaqyn bolashaqta eldiń qoǵamdyq-saıası ómirine belsene aralasýǵa nıet tanytatyn ózge de áleýmettik kúshterdiń paıda bolý múmkindigin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
«Bılik qoǵam ıgiligi úshin túrli saıası partııalarmen, qozǵalystarmen yntymaqtastyqta jumys isteýi qajet. Qoǵamdy tolǵandyryp otyrǵan negizgi máseleler kóshede emes, Parlamentte jáne azamattyq dıalog aıasynda talqylanyp, sheshimin tabýy kerek. Osy oraıda Parlament Májilisi men máslıhattar saılaýy elimizdegi kóppartııalyq júıeniń damýyna oń yqpal etýi tıis».
Memleket basshysynyń ózekti máseleler kóshede emes, Parlament qabyrǵasynda azamattyq dıalog alańdarynda sheshilýi tıis degen ustanymyn barsha azamattar qýattap otyr.
Prezıdent óz Joldaýynda memlekettik apparattyń qyzmetin jetildirýdi basa aıtty. Memlekettik qyzmetshilerdiń tıimdiligin arttyrý, halyqpen keri baılanys ornatý máselesinde naqty tapsyrmalar berdi. Aldaǵy ýaqytta ákimderdiń qyzmeti jergilikti jerdegi turǵyndar arasynda saýaldama júrgizý arqyly baǵalanatyn bolady. 2020 jyldan bastap sheneýnikterdiń sany qysqartylyp, 2024 jylǵa qaraı memlekettik qyzmetshiler men ulttyq kompanııalar qyzmetkerleriniń úlesi 25 paıyzǵa azaıtylady.
Memlekettik apparattyń qyzmetin jetildirý isi Prezıdent Ákimshiliginen bastaldy dese de bolady. Qazirgi ýaqytta Ákimshiliktiń jurtshylyqpen, qoǵammen tikeleı jumys isteıtin ishki qurylymdary jańartylyp, kúsheıtilip jatyr.
Memlekettik qyzmet isteri agenttigi derbes mártebe alyp, Memleket basqarýdy damytýdyń tujyrymdamasy jasaldy.
Q.Toqaev sot jáne quqyq qorǵaý júıesindegi kúrdeli reformalar týraly aıtqanda, ásirese, jynystyq zorlyq-zombylyq, pedofılııa, esirtki taratý, adam saýdasy, áıelderge qatysty turmystyq zorlyq-zombylyq jáne basqa da aýyr qylmystarǵa, balalarǵa qatysty qylmystarǵa qoldanylatyn jazany shuǵyl túrde qataıtý qajettigin eskertip otyr. Sońǵy kezderi qoǵamda úlken rezonans týǵyzǵan oqıǵalardy eskersek, Prezıdenttiń bul usynysy halyqtyń tarapynan qyzý qoldaý tapqany aıtpasa da túsinikti.
Memleket basshysy Joldaý barysynda kópshiliktiń kókeıinde júrgen jer máselesine qatysty saýaldarǵa da núkte qoıdy.
«Sońǵy ýaqytta jer sheteldikterge satylady eken degen túrli qaýeset áńgimeler tarap júr. Halqymyz mundaı dańǵaza áńgimelerge ermeýi qajet. Men jerdi eshkimge bermeıtinimizdi taǵy da aıtqym keledi. Oǵan jol berilmeıdi», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Árıne, halyqaralyq tájirıbege súıensek, jer – ekonomıkalyq kategorııa. Damyǵan, damýshy elderde de jerdi tıimdi paıdalaný úshin, onyń yrzyǵyn kórý úshin ony satyp, jalǵa berip jatatyny úırenshikti qubylys.
Dese de, Prezıdent Q.Toqaev qazaq halqy úshin «jer» uǵymy asa kıeli, sakraldy másele dep sanaıdy. Bılik mundaı máselelerge kelgende asa yjdahatty bolýy qajet. Qoǵamnyń aıtqanymen sanasyp, barynsha halyqtyń jaǵynda bolýy tıis. Memleket basshysynyń ustanymy – osy.
Prezıdenttiń ult tarıhy men rýhanııatyna, memlekettik tilge qatysty qurmeti de óte joǵary ári berik. El ishine saparlary kezinde aldymen Túrkistan men Semeıdegi, Mańǵystaý men Ulytaýdaǵy kıeli jerlerge taǵzym etýi kóp nárseni ańǵartsa kerek. Ol halqymyzdyń rýhanı, mádenı ahýalyn eshqashan nazardan tys qaldyrǵan emes.
Memleket basshysy óz Joldaýynda «qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi» dep málimdedi.
Kelesi jyly halyqaralyq, respýblıkalyq deńgeıde atalyp ótiletin ál-Farabıdiń 1150 jyldyq, Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoılaryna daıyndyqty bastaýǵa pármen berdi. Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn atap ótý bastamasy pysyqtalyp jatyr.
Munyń bári alda kele jatqan aıtýly mereıtoıǵa – Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna deıin tabysty júzege asyrylýy tıis keshendi is-sharalar.
* * *
Prezıdenttiń 100 kúni – Elbasy men el tańdaýynyń durystyǵyn, Qazaqstandaǵy memlekettik, bılik sabaqtastyǵynyń ómirsheńdigin, qoǵamnyń qalaýy evolıýsııalyq damý jaǵynda bolatynyn, ultymyzdyń patrıottyq, otanshyldyq rýhy men saıası mádenıeti joǵary deńgeıge kóterilgenin aıqyn kórsetip berdi.
Bizdiń endigi kúsh-jigerimiz saıası sabaqtastyqty, makroekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaı otyryp, árbir áleýmettik toptyń, árbir azamattyń kúndelikti máselelerine kóńil bólýge, olardy ońtaıly sheshýge baǵyttalýy tıis.
Eń bastysy, Qazaqstannyń bolashaǵy memleket pen qoǵamnyń, azamattardyń óz qolynda ekenin esten shyǵarmaýymyz qajet.
Darhan KÁLETAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary