Árbir qazaq osyndaı izgilik ıirimderin darytsa deısiń. Qazaq balalary qashanda «Tárbıe tal besikten beriledi» degen qaǵıdamen ósti. Qazaq jastary degende negizinen aýylda týyp, kishkentaı kúninen ata-ájeleriniń baýyrynda aq pen qarany aıyryp, mektepke deıin-aq jaqsy tárbıe men ulttyq salt-dástúrge qanyǵyp ósken qyzdar men bozbalalar oıymyzǵa oralady.
Mektep qabyrǵasynda da olardyń boıyna sińirgen bilim men asyl qasıetteri jan dúnıesinen, adamdarmen qarym-qatynasynan, ózin ózi ustaı bilýinen kórinip turady. Keıin oqýǵa túsý úshin qalaǵa kelgende de, tosylyp qalmaıdy. Olar úlken qalanyń mádenı, ǵylymı jetistikterin meńgerýge úlken qulshynyspen kirisip, jańa ortaǵa tez beıimdelip ketedi.
Qazaqtyń tamyry aýyl edi. Al qazir aýyldarda jastar qalmaı barady. Aýyldarda kóbine zeınet jasyndaǵylar turyp jatyr. Buryn olardyń aýlasynda maly, shańyraǵynda úbirli-shúbirli bala-shaǵasy, nemere, shóbereleri bolatyn. Adamǵa eń qajeti jumys qoı. Jumys bolmaǵan soń eńbekke jaramdy jastar nápaqa izdep úlken qalalarǵa ketti. Ishki kóshi-qon, jumyssyzdyq bir kezderi berekesi tasyǵan aýyldardyń qańyrap qalýyna ákeldi.
Naqty bir mamandyǵy joq aýyldan kelgen jastar bazarlarda arba súırep júr. Keıbiri «eki qolǵa bir kúrek tabylar» dep qurylysta eńbek etýde. Amal joq, arzan jumysqa jaldanady. Tabystary tamaǵynan artylmaıdy. Úı-kúıi joq, qalanyń shetindegi arzan páterlerdi, jer kepelerdi ne saıajaılardy jalǵa alyp turady.
Jastar – bizdiń bolashaǵymyz. Sondyqtan olarǵa jaǵdaı jasaýdy keshendi túrde oılastyrǵan jón. О́tken jyly Elbasymyz 2019 jyldy Jastar jyly dep jarııalady. Bul jastar saıasaty týraly jańa kózqaras qalyptasýyna jol ashyp, qordalanyp qalǵan máselelerdi sheshýge yqpal etip, qoǵamǵa kúrdeli ózgerister alyp keledi dep úmittenip otyrmyz. Jastardyń el qatarly ómir súrýi úshin jaǵdaı jasalyp, jas otbasylarǵa qoljetimdi páterler berilse, olar árkimniń úıinde kiriptar bolyp júrmese eken dep oılaımyz. Otbasyn asyraýyna jetetin qarjy tabatyndaı jumysy bolýy qajet.
Biz sonaý Keńes dáýirinde eńbekke aralastyq. Men sol zamandy ańsap otyrǵanym joq. Alaıda ol kezde jumysqa ornalasqan jastarǵa mindetti túrde jataqhanadan oryn beriletin. Otbasy bolsa, sol jataqhananyń bir bólmesin ıelenedi. Úıdiń kezegine turady. Birneshe jyldan keıin, kóp jaǵdaıda qurylysshylar bes jyldan soń ózderi salǵan úıden páter alatyn edi.
Pátermen qamtý máselesi qalanyń ǵana mindeti bolmaýy tıis. «Úkimet ne qala ákimdigi nege úı salyp bermeıdi?!» dep qarap otyra bermeý kerek. Árbir mekeme men ujymǵa záýlim úı salyp alý qıyn shyǵar. Degenmen, jumys berýshi óz qyzmetkerleri úshin turatyn jerdi de oılastyrǵany jón. Sondyqtan naryq zamanynda barlyq memlekettik, bıýdjettik jáne kommersııalyq mekemeler, zaýyttar men kásiporyndar ózderiniń jumysshylaryn ornalastyratyn jataqhanasy bolýy kerek dep oılaımyn. Áıtpese, jastar qazir birneshe páteri bar qaltasy qalyń adamdardyń úılerin jalǵa alyp, bar tapqan aqshalaryn solarǵa berip júr.
Múmkindigine qaraı kez kelgen mekeme, kásiporyn, saýda ortalyqtary ózderiniń jumysshylary men qyzmetkerlerine shaǵyn jataqhana salyp alatyn bolsa, turǵyn úımen qamtý máselesi anaǵurlym tıimdi sheshimin tabar edi. Osyndaı tásil kóp elderde bar. Mundaı jobaǵa qala ákimdigi de qoldaý bildiredi dep oılaımyn. Qala basshylyǵy jer ýchaskesin tegin berip, káriz qubyrlaryn tartyp berse, ortaq istiń nátıjesi mol bolmaq.
Mysaly, Eýropa elderin alaıyq. Norvegııada, Danııada qurylysshylardy jáne jetekshi mamandardy jumysqa ornalasqan kúninen bastap jaldamaly pátermen qamtamasyz etedi. Páterge tóleıtin aqysyn mekeme óteıdi. Eger qurylysshy, brıgadır, sheber óz jumystaryn sapaly atqaryp, úsh jyl senimdi túrde eńbek etse, olarǵa jalǵa alyp otyrǵan páterlerin tegin beredi. Norvegııada solaı. Al Danııada jalǵa beriletin páterdiń 60-70 paıyzyn mekeme tóleıdi, al qalǵanyn qurylysshy óteıdi. Osyndaı qoljetimdi tásilderdi bizdiń elde de qoldanýǵa bolmaı ma? Ábden bolady!
Jalpy, qurylys salasynda zańǵa sáıkes keltiretin jaıttar óte kóp. Qurylysty paıdalanyp, kóbirek qarjy tabý jolyn jasap alǵandar da bar. Qoldanystaǵy normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi jetildirip, sybaılas jemqorlyqqa jol berilmeıtin, ashyq qurylys alańy bolýy tıis. Mine, sonda qoǵam da durys damıdy, jastarymyz da el qatarly ómir súrip, eńbegine qaraı tolyqqandy jalaqy alatyn bolady. Bul iste túbegeıli reforma qajet.
Qazaqtyń daryndy aqyny Maǵjan Jumabaıuly: «Men jastarǵa senemin!» dedi. Sol aıtqandaı, men de otbasynda ata-ana tárbıesin kórgen qazaq jastary táýelsiz elimizdiń tiregi bolady dep senemin. Úkimet jastardyń izgi armandarynyń oryndalýyna múmkindik berip, alǵa basýyna jol ashyp, ǵylymda, eńbekte olardyń biliktiligi men qabiletin baǵalaı bilýi qajet. Aqyldy, bilimdi, isker, alǵyr jastardyń erteńgi kúni el senimin aqtaıtynyna eshqandaı kúmánimiz joq!
Maqsot MUHATOV,
Qazaqstannyń qurmetti qurylysshysy, eńbek ardageri
Nur-Sultan