Qarataýdyń kúı qaınary

Jınaqtyń qurastyrýshysy, Qazaq ulttyq óner ýnıversı­te­­tiniń professory, shertpe kúı­diń sheberi Janǵalı Júz­baı kúı­shiniń «Saltanat» kúıin oryndap, Tólegen kúıshi jó­nin­de jazylǵan zertteýler men ǵylymı eńbekterge aı­ryq­sha toqtalyp ótti. Bul rette bel­gili ǵalym Rahmanqul Ber­di­baı, jazýshy, synshy Tóle­gen Toq­bergenov, folklorshy Ýálı Bekenov, etnograf-ǵa­lym Aqseleý Seıdimbek syn­dy aıtýly tulǵalardyń kúıshi shyǵarmashylyǵy týraly tol­ǵanystary alǵa tartyldy. Áı­gili kompozıtor Nurǵısa Ti­len­dıev aǵamyzdan: «Tólegen genıı ǵoı!» degen asyl sóz qal­ǵan eken. Faızolla Úrmizov, Ge­neral Asqarov sııaqty zaman­dastarymen birge Qarataý kúı mektebin aspandatqan óner ıesiniń «Melodııa» fırmasynan kezinde kúıtabaǵy shyǵypty. Injý-mar­jan kúıleri nasıhattalyp, orkestrge túsirilipti. «Qazaqtyń dás­túrli 1000 kúıi» antologııasyna enip, mektep baǵ­darlamasyna aty jazylypty.

Kúıshiniń ómiri men shyǵar­mashylyǵy jaıynda alǵash qalam tartqan Jaýlybaı Imanálıev pen Muhıt Aıtqalıev ekeni, 1975 jyly «Qarataý shertpeleri» degen atpen basylyp shyqqan bul jınaqqa Tókenniń orynda­ýyndaǵy tańdamaly kúılerdiń engizilgeni, odan keıin Ýálı Beke­novtiń «Kúı tabıǵaty», «Shertpe kúı she­ber­leri» atty monografııalyq zert­teýlerinen oryn alǵany, T.Mom­­bekovtiń tól shákirti Bilál Ys­qaqovtyń avtorlyǵymen 1995 jy­ly «О́ner» baspasynan «Sal­tanat» degen atpen kúı­shiniń jaý­har týyndylary jeke jınaq bolyp jaryq kór­geni tilge tıek etile kelip, te­riskeıdiń baıyrǵy maıda qo­ńyr kúı dástúrin shashasyna shań juqtyrmaı búgingi kúnge jet­kizgen daraboz dombyrashy retinde joǵary baǵalandy.

Keshte shertpe kúıdiń dúl­dúli Rymhan Ábilhanuly, óner­­tanýshy, dombyrashy Ar­da­bı Máýlet oryndaýynda Tólegen Mom­bekovtiń kúı-nus­qalary erekshe maqammen qu­by­lyp, ózgeshe yrǵaqta qanat qaqty. Belgili qalamgerler Orynbek Joldybaı, Esqara Toqtasynuly, fılologııa ǵy­lymdarynyń doktory Jantas Jaqypov, Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri Nesip Júnisbaev, týys inisi Qar­shy­­ǵabek Qambarbekov, Qazaq ra­dıo­synyń shef-redaktory Qoshan Mustafauly, medısına ǵylymdarynyń doktory Ba­­qyt­jan Bıimbetov, tehnıka ǵy­lymdarynyń doktory, akademık Baqtybaı Qasymbekov, jýrnalıst Amanǵalı Qaljanov t.b. kúı janashyrlary tulǵanyń saz­gerlik-oryndaýshylyq dás­túrin jańǵyrtý turǵysynda oı órbitti.

 Keshke kúıshiniń qyzy Qyz­jan Mombekova qatysyp, áke týraly estelikterimen bólisti. «Ákem dombyrany Nazarmen birge týǵan Bapysh atamnan úı­­rengen eken. Qazaqtyń kúı tarı­­hynda bul kisiniń orny bólek sanalady, Qarataýdyń kóne sarynyna molynan qanyp, babalardyń kúı-kóshin úzbeı uzartqan tanymal tulǵalardyń biri. «Sozaqqa barsań, kúıshimin deme…» dep Muhtar Áýezov aıt­paqshy, qut daryǵan kıeli óńirden Toqa, Bapysh, Súgir, Jap­pas Qalambaev, General Asqa­rov sekildi nebir dáýlesker kúı­shilerdiń, Qulynshaq pen Quljabaı aqyndardyń, berirekte Sáýirbek Baqbergenov, Táken Álimqulov, Asqar Súleımenov sııaqty ádebıet alyptarynyń shyǵýy keıingi óskeleń urpaq úshin ónege mektebi desek, sol ǵajap dástúrdiń elordadaǵy aı­týly oqý ornynda ornyǵyp jatýy qandaı jarasymdy. San ǵasyrlyq tarıhy bar Qarataýdyń teriskeıinde aıtysker aqyn, jyrshy Quljabaı Tóleýovti bilmeıtin jan neken-saıaq. Ákem sol kisimen aqyndar aıtysyna túsip, shyǵarmashylyq joly áýeli sóz ónerinen bastaý alǵan edi. Kesteli oıdy qıystyra alý qabileti onyń kúıshi ǵana emes, jan-jaqty óner ıesi bolǵanyn aıǵaqtaı túsedi. Alaıda álgi aıtystardyń jazbasha nusqasy saqtalmaǵandyqtan, bul týraly tolyqqandy maǵlumat taba almadyq. Bálkim áli de izimen indete túsip zerttese, «Altyndy tot baspaıdy» demekshi, tabylyp qalar dep úmittenemin.

Ákem muqabasy qyzyl tústi dápterin janynan esh tastamaıtyn. Sodan oıda-joqta kóz jazyp qaldyq. «Tolǵaý» jı­na­ǵynan Jámı Musaulynyń óleńine jazylǵan «Hat-óleńin», Quljabaı aqynnyń dastanyna shyǵarǵan «Úmittiń zaryn» kózim shalǵanda, álgi dápter taǵy da sanama sart ete qaldy. Abaısyzda joǵaltyp almaǵanymyzda, on­daǵy jaýhar jyrlar arqyly ózi de aqyndyqtan qara jaıaý bol­maǵanyn aıǵaqtaıtyn qun­dy derek retinde jınaqty qomaqty ete túser edi-aý» dep áńgimesin túıindedi.

Kóp jyl mektepte ustazdyq etip, zeınetke shyqqan asyldyń syny­ǵy búginde astanada turyp jat­qanyn aıtty. Taıqońyrdaǵy orta mektep Tó­legen Mombekov esimimen atalyp, eskertkishi or­natylǵanyn, aýylda kóshege aty berilgenin súısine jetkizdi. Tórt ul, tórt qyzym bar, úlken ulym Sheralhan «Saltanat», «Bozingen», «Qarataý shertpesin» ájeptáýir oryndaıdy. Biraq óner jolyna túsken joq dedi. Mombekovter áýletinen Qaırat pen Saltanattyń da kishkentaı kezderinen dombyraǵa jaqyn bolyp óskenin estidik.

Al endi «Tolǵaý» kúı jına­ǵynyń ereksheligi týraly aıtatyn bolsaq, «Bozingenniń búl­kili», «Telqońyr», «Bes­jor­ǵa», «Shalqyma», «Qosbasar», «Jo­laýshynyń joldy qońyry», «Qarataý shertpesi», «Saltanat», «Qanaǵat», «Anama», «Eki júz elý jyl» sııaqty jalpy bas-aıaǵy 33 kúıdiń notasyna qosa ár kúıdiń shyǵý tarıhy týraly jan-jaqty maǵlumat berilgen ensıklopedııalyq eńbek ispetti. Ekinshiden, kúıshiniń atasy – Bapysh Qojamjarulynyń osy jınaqqa «Qarajorǵa», «Úsh Qar­qara, Kóktóbe», «Yńǵaı tókpe» atty kúıleri engizilipti. Bul ki­siniń ataqty kúıshi bolǵanyn bireý bilse, bireý bile bermeýi múm­kin. Sondyqtan onyń osy úsh týyndysynyń ózin qazaq ulttyq kúı ónerine qosylyp jatqan súbeli úles dep esepteımiz.

 Avtor óziniń alǵysózinde: «Kezinde «Bozingen», «Qos­ba­sar», «Qarataý shertpesi» sııaq­ty qarataýlyq saryndarǵa qa­tysty daýlar bolǵan. Bilikti ǵalymdar bulardyń Súgirge de, Tólegenge de ortaq mura eken­digin moıyndaǵan. Tirshi­likte ustaz-shákirt bolyp syılasqan, rýhy bir uly kúıshilerdi bólmeı, dáýirdiń biregeı úni dep qabyldaý abzal is bolaryn el uqqandaı. Osy kúni Súgir men Tólegendi bóletinder neken-saıaq» degen oıdy alǵa tartady. Mysaly, halyq kompozıtorlary kúıleri toptastyrylǵan taraýdaǵy «Bo­­zingenniń búlkili» kúıine – Yqylas – Súgir – Tólegen, al «Qos­basarǵa» Táttimbet – Súgir–Tólegen dep shyǵarmanyń avto­ry kórsetiletin tusqa úsh kúıshiniń esimi qatar berilgen. Bul jerde ne sebepti eki kúıdi úsh adamǵa birdeı telıdi degen suraq týýy zańdy. Munyń jaýaby – jınaqtyń ózinde. «Qarataý kúıleriniń bilgiri Tólegen Toqbergenov mynadaı pikir jazypty: «Bul ózi áý bas­ta «Bozingenniń búlkili» bolyp Yqylastyń qara qobyzynda tar­tylǵan edi. Odan Súgir en­shilep, dombyra pernesine bas­qasha órnektegen. Mine, sol kúıdi Tólegen tartqanda taǵy da qyzyq hal keshtik. «Bozingen» múlde ózgerip ketti. Tek Tólegenge ǵana laıyq ózgeshe dybystar, yrǵaqtar týdy. Biraq Tólegen shynynda Súgirge elikteı tura, keıinnen jańa kúıdiń, ózine ǵana tán kúıdiń týǵanyn ańǵarmaǵan edi».

– Keńes kezindegi kúıtabaq­tardy sholatyn bolsaq, – deıdi avtor, – «Bozingen» kúıi 1968 jyly «Týlegen Mombekov (dom­bra). Kazahskıe melodıı» atty kúıtabaqqa Tólegen Mom­bekovtiń oryndaýymen halyq kúıi bolyp jazyldy. 1973 jyly bul kúı General Asqarovtyń tartýynda Súgirdiń kúıi atalyp shyqty. 1980 jyly «Bo­zingenniń búlkili» kúıi Tó­legen Mombekovtiń oryndaýynda segiz kúıtabaqtan tu­ratyn «Qazaqtyń aspapty mý­zy­kasynyń antologııasy» jı­naǵynyń 1-ta­baǵyna halyq kúıi dep jazyldy. 1984 jyly shyqqan Qazaqtyń memlekettik akademııalyq halyq aspaptar orkestriniń «Saryarqa» atty kúıtabaǵynda Súgirdiń kúıi delinse, 1989 jyly Tólegen Mom­bekovtiń tartýynda shyqqan kúı­tabaqta taǵy da halyq kúıi dep be­rildi. «Qosbasar» kúıiniń de kúı­tabaqtaǵy avtorlary solaı, ár jyl­ǵysynda túrlishe, birde Tát­timbettiń, endi birde halyq kúıi bolyp tarady.

 Keńes dáýirinde qazaq ult­tyq kúı óneri men ata-baba­larymyzdyń jaýhar mura­syna degen kózqarastyń qaı deń­geıde bolǵany osy bir-eki kúıdiń tóńi­regindegi ala-qula maǵ­lumat­tar­dyń ózinen-aq aıqyn seziledi. Osy turǵydan alǵanda, «Tolǵaý» keleshek kúıshiler úshin paıdasy mol oqý quraly bolmaq. Bir sózben aıtqanda, bul oqýlyq – mejeli maqsatqa jetý úshin kúıdi tarta bilý jetkiliksiz, ol úshin dombyramen birge ár kúıshiniń kókiregi de birdeı saırap turýy kerek, kúıdiń arǵy-bergi tarıhyn bilý – paryz degen talap.