Nazarbaev Ýnıversıteti, Almaty qalasyndaǵy Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty, Sent-Lýıs qalasyndaǵy Vashıngton ýnıversıteti jáne Germanııadaǵy Kıl ýnıversıteti ǵalymdarynyń jańa zertteýleri Ishki Azııa taýlary arqyly taryny alǵashqy ótkizý mal jaıý men ósimdik ósirý arasyndaǵy tyǵyz baılanyspen sáıkes kelgenin kórsetedi.
Zertteý nátıjeleri 4 qyrkúıekte «Proceedings of the Royal Society B» jýrnalynda «Early integration of pastoralism and millet cultivation in Bronze Age Eurasia» ǵylymı maqalasynda jarııalandy.
Zertteýde ońtústik-shyǵys Qazaqstannyń Jońǵar taýlaryndaǵy jerde jýyrda ashylǵan erte qola dáýirindegi b.d.d. 2700 jyldary qolǵa úıretilgen qoı men eshki súıekterin sáıkestendirý úshin ejelgi DNK paıdalanyldy. Turaqty ızotoptardy taldaý Ortalyq Azııada qystyń qattylyǵyna shydaýǵa kómektesý úshin janýarlardy tarymen azyqtandyrǵanyn kórsetti.
– Tary tez ósedi jáne jergilikti taýlar men dala oıpattarynyń ósimdikterimen salystyrǵanda, onyń kómirteginiń aıqyn ızotoptyq quramy bar. Biz janýarlardyń taryny erte Qola dáýirinen Temir dáýirine deıin tutynǵanyn naqty anyqtaı aldyq, – dedi Dr. Teılor Hermes, Kıl ýnıversıtetiniń postdoktorlyq zertteýshisi jáne zertteýdiń jetekshi avtory.
Ortalyq Azııada qoı men eshkini qolǵa úıretý úshin osyndaı erte kezeńde janýarlardy tarymen asyraý mal sharýashylyǵynyń, shoshqa baǵýdyń da, tary egýdiń Qytaı qaýymynan ári qaraı batysqa deıin taralýy úshin mańyzy zor dep boljaýǵa múmkindik beredi. Dr. Germes mal sharýashylyǵy men ósimdik sharýashylyǵy arasyndaǵy erekshe baılanysty atap kórsetedi.
Jońǵar taýlarynda (Qazaqstan) mal sharýashylyǵymen aınalysatyn Begash jáne Tasbas atty eki shaǵyn eldi mekende adam jerleý oryndaryn zerttegende komanda qoldan jasalǵan daqyldar bastapqyda Ortalyq Azııaǵa negizgi azyq-túlik retinde emes, taýar retinde taralǵany týraly gıpotezany usyndy. Adam kremasııalanǵan tabyttarynda bıdaıdyń, tarynyń jáne arpanyń kómir basqan daqyldary (b.z.d. shamamen 2500-2200 jj.) adamdardyń Ortalyq Azııa arqyly dándi daqyldarmen almasqanynyń eń erte berilgen dáleli bolyp otyr.
– О́simdik sharýashylyǵynyń jergilikti mal sharýashylyǵyna qosqan úlken úlesi Tasbas pen Begashta turatyn adamdar dándi daqyldardyń elementterin ózderiniń salt-dástúrlerinde qosýdy uıǵarǵanynyń sebebi bolýy múmkin. Olardyń qabirlerinde bıdaı men arpanyń tarymen birge tabylýy osy taýly óńirdegi basqa da mádenıetterdiń róli týraly oılanýǵa májbúrleıdi, – dedi Nazarbaev ýnıversıtetiniń Jaratylystaný, áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar mektebiniń antropologııa kafedrasynyń meńgerýshisi Paýla Dıýpıýı.
Aýyl turǵyndary taryny tamaq retinde jeıtinine dálel az bolmasa da, ǵalymdar óz zertteýlerinde aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn negizinen mal azyǵy úshin ósirdi dep boljaıdy. Janýarlardyń rasıonynda tary tutyný kóshpeli ómir saltynyń áleýmettik jáne ekologııalyq jaǵdaılarynyń ózgerýine baılanysty aýyspaly bolǵan.
– Endi biz taryǵa jaı ǵana salt dep qaramaı, odan da jete mán berilgenin bilemiz. Tary tabyndy aman-saý ustaý úshin jáne mal ósirýshiniń ómiri úshin de qundy ónim boldy, – dedi Germes.
Ǵalymdar óz maqalasynda arheologııalyq qazbalar men murajaı kolleksııalarynyń nátıjelerine súıengen. Zertteý Maıkl Frachettıdiń jetekshiligimen Vashıngton ýnıversıteti men Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń arasynda kópjyldyq ǵylymı áriptestik aıasynda júrgizildi. Zertteýge sondaı-aq Kıl ýnıversıtetinde Sherıl Makarevıch jetekshilik etetin eýropalyq zertteý keńesi qarjylandyratyn «ASIAPAST» jobasy qoldaý kórsetti.