Eger qudireti kúshti qudaı tal boıy talantpen órilgen erekshe jandardy – aqyn-jyraýlardy jaratpasa, jaryq dúnıe qarańǵylyq qushaǵynda qalar edi. Adamzat aqyl-oıy týǵyzǵan nebir ǵajaıyp ishindegi ýaqyt synyna tótep berip, adamzatpen birge jasasyp kele jatqan eń kóne, eń bir qudiretti óner – sóz óneri. Qasıetti kitaptarda da eń aldymen sóz bolǵan dep tegin aıtylmaǵan. Dúnıeni bıleıtin – sóz, sózdi bıleıtin – aqyn!
Alla taǵalanyń meıiri túsip, erekshe jaratylǵan eren talanttyń biri – bizdiń bar qazaqtyń maqtany, án men jyrdyń araılap atqan aq tańy Kenen Ázirbaev. Tabıǵat – Ana erekshe jaratqan has talanttar birin-biri qaıtalamaıdy. Olar bir-birimen úndes, uqsas bolýmen birge, olardyń ózindik erekshelikteri de az emes. Kenen atamyz da eshkimge uqsamaıtyn erekshe talant. Kenen qazaqtyń ózi pir tutqan Súıinbaıy men Jambylyna da, ózi ózgeshe mektebim dep sanaǵan Shashýbaı men Isaǵa da, +Balýan Sholaq pen Nartaıǵa da, Qyrǵyzdyń Tynybegi men Saıaqbaıyna da, aǵylshynnyń Kedemine men Daǵystannyń Súleıman Stalskıine de uqsamaıdy. Ol osy biz tizbelegen aqyn, jyraý, ánshi, jyrshylarmen janr jaǵynan jaqyn bola tura sol has talanttardy qaıtalamaı ózine ǵana tán ózgeshe óner týǵyzdy. Kenen Ázirbaevtyń shyǵarmashylyq ózgesheligi de, erligi de osynda. Bul – bir. Sonadaıdan kózge shalynar taý tulǵaly som talanttyń ekinshi ereksheligi – onyń tabıǵı talantynyń san qyrlylyǵy. Ol án shyǵardy, bul tusta ol sazger. Sol ánniń sózin ózgeden suramaıdy, ózi jazdy, bul oraıdy ol – Aqyn. Sol ándi ózge emes, aldymen ózi oryndaıdy. Bul sátte ol – Ánshi. Osy oraıda ol Aqan serimen úndes. Áıtse de, jeruıyǵy – Jetisýdyń shashasyna shań juqpaıtyn júırigi, jyrda – dúldúl, ánde – bulbul Kenenniń ónerdegi oıý órnegi Aqan seriden ózgeshe. Al aspandaǵy aqqýmen án jarystyrǵan arqaly ánshi, azýyn aıǵa bilegen aıtýly aqyn, qazaqtyń sóz ben óneriniń Qulageri Aqan seriniń stıli – sóz saptaýy, án baptaýy ózgelerge uqsamaıtyn ózine ǵana tán ózgesheligi bar eshqashan tot baspaıtyn som altyndaı dara, urpaqtan-urpaqqa aýysa beretin ómirdiń ózindeı ǵumyrly, dana.
Kenen Ázirbaev talantynyń úshinshi ózgesheligi – jasandy emes, jasampaz, túnde de jarqyraıtyn jaýhardaı jaqut týyndylar.
Tórtinshi ereksheligi – Tabıǵat-Ana jomarttyqpen syılaǵan dara daryny tamyryn tereńge jibergen alyp báıterek – halyqtyń has qasıetterinen nár alǵan, bútin shyǵarmalary búkil eldiń qýanyshy men muńynan jaralǵan. Buǵan jeti jasynan qazaqtyń qara dombyrasyn qolyna alyp, án shyrqaǵan Kenenniń «Kók sholaq», «Bazar-Nazar», «Boztorǵaı» sekildi ataqty ánderi dálel.
1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisine qatysqan, Keńes ókimetin ornatýǵa belsene at salysqan, Balqash mysshylary men Shymkent qorǵasynshylarynyń, Túrksib qurylysshylary men Qaraǵandy kenshileriniń arasynda bolyp sosıalıstik qurylystyń arshyndy adymdaryn jyrlaǵan, Uly Otan soǵysy kezinde «Bizdiń Otan jeńedi», «Batyr Moskva» dep jeńiske jigerlendirgen, «Aıǵa ushqan aqıyq» dep ǵaryshkerlerdi asqaqtatqan, «Jaınady, tyńym jaınady» dep tyń ıgerýshiler eńbegin aspandatqan Kenen shyǵarmalary – Qazaqstan tarıhynyń kókeıden ketpes kórkemsóz, kókeıkesti án, zor daýyspen birige, biregeı jyrlanǵan kórkem shejiresi. Bul besinshi erekshelik.
1936 jyly qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigine qatynasqan, 1937 jyly Jambylmen birge Sh.Rýstavelı toıyna barǵan Kenen syndy alyptyń altynshy ereksheligi – tý sonaý 1900 jyly Látıpamen, 1921 jyly Kenjeqojamen, 1943 jyly Ábdiǵalımen, 1963 jyly Esdáýletpen sóz jarystyryp aıtysýy. Bul onyń aıtystyń da aqtańgeri ekendigin aıqyndap tur. Bul onyń altynshy qyry.
Kenen atamnyń jetinshi qyry – jyraýlyq. Bul tusta qyrǵyzdyń «Manasyn», qazaqtyń «Qobylandysyn» Orta Azııa halyqtarynyń ortaq qazynasy – «Kóruǵly», soǵan qosa óziniń «Qyrǵyzbaı-Kenebaı-Kerbez», «Álı batyr» dastandaryn kánigi jyraýlardaı tapjylmaı otyryp tańǵa deıin jyrlaǵan kúmis kómeı, bal tańdaı jyrshylyǵyn alǵa tartyp, alǵys aıtamyz.
Túıip aıtsaq, Kenen Ázirbaev halyqtyń óz ishinen shyqqan samorodok sary altyn, birinen-biri ótken jeti birdeı óner qonǵan san syrly, kóp qyrly talant.
Maksım Gorkııdiń sózimen aıtsaq: «Uly halyqtar bar óziniń kishkentaı uldaryn uly etip kórsete alatyn, uly tulǵalar bar óziniń kishkentaı halqyn uly etip kórsete alatyn».
HH ǵasyrdyń Mahambeti, HHI ǵasyrdyń Maǵjany, Oljas Súleımenov bylaı deıdi:
«Uly mádenıetter óziniń kishkentaı ókilin de joǵaltpaıdy, ol sonysymen uly; al, kishkentaı mádenıet óziniń uly ókilderin de op-ońaı joǵaltyp alyp jatady, ol sonysymen kishi».
Adamzat mádenıetine laıyqty úles qosqan álemdik bıiktegi eki alyptyń – M.Gorkıı men O.Súleımenovtiń bir-birin tolyqtyryp turǵan teńizdeı tereń oılary Kenen ata talantynan alar eń basty taǵylymnyń bir bolsa, nur ústine nur.
Kórnekti ǵalym, belgili qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekovtiń Jambyl men Kenen shyǵarmalaryn nasıhattaýdaǵy eńbegi orasan. Myrzekeńniń sol ulaǵatty isin jas ǵalymdar ilip áketse nur ústine nur.
«Sózi joǵalǵan halyqtyń ózi de joǵalatynyn» (Ahmet Baıtursynov) baılar men bastyqtar umytty ǵoı. Endi halyq umytpasa eken.
Talanttardy tarıhtyń ózi týǵyzady, zamannyń seli men jeli, órti men derti shyńdap shynyqtyrady. Olardyń rýhy ólmeıdi, juldyzy sónbeıdi kún ótken saıyn ataq-dańqy óshpeı, kerisinshe, qumnan arshylǵan altyndaı jarqyraı beredi. Sonyń bir dáleli Kenen Ázirbaevtyń urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp jatqan ekinshi ómiri.
Sábıt DOSANOV,
jazýshy, Memlekettik
syılyqtyń laýreaty