Jýyrda belgili qoǵam qaıratkeri, el alǵysyn arqalaǵan azamat Keńes Áýbákir aǵamyz seksen bes jasqa toldy. Aǵany tanyǵanyma qyryq jylǵa jýyq ýaqyttyń júzi aýypty. Saǵymdaı buldyrap qalǵan jyldar sanamda estelik bolyp óriledi. 1982 jyly Torǵaı oblystyq aýylsharýashylyq basqarmasynyń nusqaýymen Oktıabr aýdanyndaǵy «Zarıa Kommýnızm» keńsharyna bas ekonomıst bolyp ornalastym. El adamdarymen jaqyn aralasyp, týystaı syılasyp kettim. Sonda basshylyq qyzmette júrgen azamattar buryn osy jerde eńbek etken Keńes Amanuly týraly únemi aıtyp otyratyn. Jergilikti jurt ta qamqorlyǵy men iskerligin aýzynan tastamaıdy.
«Tektiden tekti týady» degen naqyl bar. Bul kisi jońǵarlarmen shaıqasta eren batyrlyǵymen kózge túsken Túgel batyrdyń jetinshi urpaǵy. Batyrdyń tuńǵyshy Kenjeqaradan órbıdi. Batyrdyń esimi Pavlodar, Kókshetaý, Omby, Aqmola aımaqtaryna keń taraǵan. Aǵamyzdyń ákesi Aman qarııa: «Alla taǵala Túgel batyr urpaqtaryna kósemdik pen sheshendikti jelisin úzbeı egiz bergen, tek sony elpildetpeı-jelpildetpeı, berik ustaıtyndaı sana men salmaq kerek» dep aıtyp otyrady eken.
1959 jyly Qazaq memlekettik aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn támamdaǵannan keıin alǵashqy eńbek jolyn talaı tuǵyrly tulǵalar qanattanǵan Baıanaýyl aýdanynda XXI partsezd sovhozynda agronomdyqtan bastaıdy. Tyń ıgerý jyly qurylǵan jańa sharýashylyqqa kelgen jas maman sovhozdyń irgetasyn qalaýǵa bar kúsh-jigerin jumsady. Árıne, bir kúnde sovhoz quryla salmaıdy. Kóptegen qıynshylyq kezdesti. Alǵashqy kezde kıiz úıde turyp jumys istedi. Sonyń bári qanatyn qataıtyp, shynyqtyrdy. Osy qasıetti ólkede shańyraq kóterip, balalary ómirge keldi. Keńes aǵamyz Baıanaýyl jerin únemi saǵynyshpen aıtyp otyrady. Keıin Almatydaǵy joǵary partııa mektebin aıaqtaǵannan keıin jańadan ashylǵan Torǵaı oblysyndaǵy Oktıabr aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp barady. Astyqty aýdanda az merzim qyzmet atqarsa da jarqyn iz qaldyra bildi.
Oblys basshylary Arqalyq aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy etip taǵaıyndaǵanda, bul sharýashylyǵy kópsalaly, astyq alqaby mol, mal sharýashylyǵy da damyǵan aýdan edi, kókónis ónimderin ósirý de jaqsy jolǵa qoıylǵan. Oblys ortalyǵynda ornalasqandyqtan aýdanda qyzmet isteý ońaı bolǵan joq. Úlken jaýapkershilik júkteldi. Soǵan qaramastan isker maman sharýashylyqtardyń deńgeıin kóterýge kóp eńbek sińirdi. Muny oblys basshylary da baǵalap, ony Jangeldın aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetine jiberdi. Bul kúre joldan qıyrda jatqan, túrli tarıhı oqıǵalardy bastan keshken kıeli ólke. Qart Torǵaıdyń júregi dese de bolady. Halqy óte eńbekkqor. Aýdan ekonomıkasy mal sharýashylyǵyna negizdelgen. Jeri shóleıtti aımaqqa jatady. Biraq shóbi shúıgin, sýy mol, shabyndyǵy attyń belýarynan keledi. Keńes Amanuly aýdanǵa basshy bolyp kelgen kúnnen bastap ekonomıkany kóterý men halyqtyń turmys-tirshiligin jaqsartýǵa kúsh saldy. Aldymen Amangeldi aýdanyna deıin jetken tas joldy Jangeldın aýdanyna jetkizdi. Eki jylda 145 shaqyrymdyq tas jol salyndy. Barlyq aýylǵa elektr jelisi tartyldy, teledıdar júıesi qosyldy. Sharýashylyqtarǵa kóterme jol salynyp, emhana, mektep, mádenıet úıleri boı kóterdi. Aýdannyń topyraǵy qunarly aımaǵynan Bıdaıyq, Y.Altynsarın, Iýbıleınyı atty astyq ósiretin sharýashylyqtar ashyldy. Bul malmen ǵana aınalysatyn aýdanda buryn bolmaǵan oń ózgeris edi. Endi aýdan ózin astyqpen qamtamasyz etýge aıaq basty. Árıne, basty nazar mal sharýashylyǵynda boldy. Taza qoı sharýashylyǵymen aınalysatyn taǵy bir «Aqqum» sovhozy ashyldy. Mal soıatyn, sút ónimderin shyǵaratyn oryndar iske qosyldy. Malǵa jem-shóp daıyndaý problemasy jolǵa qoıyldy. Keńes aǵa basqarǵan jeti jyl ishinde shalǵaı jatqan ólke oblystyń aldyńǵy oryndaǵy aýdandarynyń qataryna qosyldy.
Jangeldın aýdanynan keıin Torǵaı oblystyq atqarý komıtetiniń birinshi orynbasary – aýylsharýashylyq basqarmasynyń tóraǵasy qyzmetine joǵarylatyldy. Torǵaı oblysynyń soltústik aýdandarynyń topyraǵy qunarly bolyp kelse, ońtústik óńirleri shóleıtti aımaqqa jatady. Bul aýdandardyń damý deńgeıleri de birdeı emes. Tyń ıgerý jyldary soltústik aýdandarǵa mol qarjy quıylsa, ońtústik aýdandar kenje qaldy. Sondyqtan basshylyq oblystyń eki aımaǵynda qyzmet atqaryp, tájirıbe jınaqtaǵan Keńes Amanulyn aýylsharýashylyq basqarmasyn basqarýǵa jiberdi. Osy ýaqytta aýylsharýashylyq mańaıyndaǵy alty sala birigip, agroónerkásip komıteti quryldy. Bizdiń alǵashqy tanystyǵymyz osy kezden bastaldy. Oktıabr aýdanynda sovhoz dırektory bolyp júrgenimde meni ózine shaqyrdy. «Jánibek, aınalaıyn, qalyń qalaı? Seni sonaý Máskeýden keldi dep estidim. Sen týraly basshylyq jaqsy pikir aıtyp jatyr. Qandaı másele bar?» dep barlyq jaǵdaıdy surap alyp, sodan keıin basty sharýaǵa kóship: «Maǵan ekonomıka jónindegi orynbasar bolyp kelesiń be?» degen usynysyn aıtty. Men aǵanyń ótinishin qup aldym.
Keńes aǵamyz jańa qyzmetinde aldymen aýyl sharýashylyǵyn mamandandyrýdy qolǵa aldy. Ońtústik aýdandarda aýylsharýashylyq ónimderin óńdeý kóbeıtildi. О́ıtkeni odan túsetin qarjynyń kólemi de úlken edi. Aýylsharýashylyq salasyndaǵy qoldaý qorynan qarjy alyp, aýdandarǵa barynsha kómek berildi. Nátıjesinde, mal sharýashylyǵy alǵa damydy. Astyqty óńirlerge sol kezdegi jańa tehnıka jáne tehnologııa tartyldy. Ekonomıkalyq reformalar júrgizilip, merdigerlik ádis keńinen eńgizildi. Keńes aǵanyń ómirinde Torǵaı óńirinde ótken qyzmettik joly úlken bir beles sanalady. Qasıetti jerdiń topyraǵy tulǵa retinde túletti. Osy jyldary Keńes aǵamen jaqyn aralasa bastadym. Bilimi tereń, tájirıbesi mol, adamgershiligi zor azamatpen birge jumys isteý maǵan úlken qanat boldy. Bir qaraǵanda, aǵanyń minezi qatal bolyp kóringenimen, biraq arǵy jaǵy jumsaq, meıirimdi adam ekenin baıqaısyz. О́mirde túıgeni mol tulǵamen áńgimeleskende bir rýhanı baıyp qalasyz. Mine, alǵashqy tanysqannan aǵaly-inideı bastalǵan syılastyq áli kúnge úzilgen emes.
1988 jyly Torǵaı oblysy taratylǵannan keıin Keńes Amanuly Jambyl oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary, keıin oblys ákiminiń birinshi orynbasary bolyp jemisti qyzmet atqardy. Qazaqtyń qut qonǵan qasıetti jerinde de uıymdastyrýshylyq qabileti men jańashyldyǵynan tanbady. Oblystyń aýylsharýashylyq salasyna sheteldik ádisterdi qoldandy. Kókónis ósirýge Izraıldiń tamshylatyp sýarý ádisin engizip, gollandııalyq tehnologııamen kartop egýdi qolǵa aldy. 1994 jyly Taraz qalalyq saılaý okrýginen túsken toǵyz úmitkerdiń arasynan jeńiske jetip, on úshinshi Qazaqstan Joǵarǵy keńesiniń depýtaty bolyp saılandy. Bul ýaqyt elimiz úshin kúrdeli kezeń edi. Egemendiktiń eleń-alań shaǵy. О́ndiris turalap, aýylsharýashylyq salasynyń da kúıi kete bastaǵan. Keńes aǵamyz depýtat bolyp júrgende aýyldaǵy reformalardy júrgizýge belsendi atsalysyp, soǵys ardagerleriniń máselelerin qozǵady. Depýtattyqtan keıin Jambyl oblysynyń úkimettegi ókili bolyp, óńirdiń damýyna úlesin qosty. Májiliste depýtat bolyp júrgen jyldary Jambyl oblysyna issaparǵa bardym. Onda Keńes Amanulymen birge jumys istegen azamattar jyly lebizin bildirdi, ishteı qýanyp qaldym. Ár adamnyń júrgen jerinde ónegeli izi qalsa odan asqan qurmet joq dep oılaımyn.
Keńes aǵamyz qazir jerdiń, halyqtyń, urpaqtyń qamyn oılap, alańdap júretin qazynaly qarııalardyń biri. Elimizdiń tynys-tirshiligin baǵyp, oń ózgeristerdi únemi qoldap otyrady. Bir kisideı tarıhty da tereń biledi. Tyń derekterdi de jınap, izdenip júredi. Áıgili tulǵalardyń naqyl sózderi, oılary, keńesteri, el tarıhyndaǵy tańbaly oqıǵalar jylnamasy jınaqtalǵan «Atalardyń aqyly, danalardyń naqyly» atty tamasha kitap qurastyrdy. «Teńizden tergen marjandar» atty jınaǵynda musylmandyq jol men dinı uǵymdardy jáne salt-dástúrlerdi halyqqa jete túsindiredi. «Elim – mektebim, halqym – ustazym» atty kitabynda babalarynan bastap, ata-anasy, ósken ortasy, qyzmettik joly, dostary jaıynda tárbıelik-taǵylymdyq máni zor áńgime órbitedi. Aǵamyzdyń ózi ol týraly: «Men bul kitapty jazýshylyq darynymdy kórseteıin, abyroı, ataq izdeıin dep jazyp otyrǵan joqpyn. Qyzmet istep júrgen kezimde shama-sharqyma qaraı marapattalýdyń birazyn kórdim de, ıelendim de. Men ómir jolym urpaqtaryma estelik-shejire bolsyn, jerdi, eldi tanysyn, zamandastarym kimder edi, olar qandaı ónege, tálim-tárbıe qaldyrdy – sony jetkizýdi murat tuttym, al basqa da adamdar kitabymnyń ishinen rýhanı qundylyqtardyń dánin terip, dámin tatsa – bárekeldi! Onda eńbegimniń esh bolmaǵany» deıdi.
Jasynan ımandylyqty pir tutyp ósken azamat týǵan jeri – Sileti aýylyna óz qarajatyna meshit saldyrdy. Taǵylymdy tulǵanyń ómir jolynda oǵan únemi qoldaý kórsetip kele jatqan jubaıy Saǵıla apamyzdyń da eńbegi zor. Ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrǵan qarııalar búginde balalarynan órbigen nemere-shóbereleriniń qyzyǵyna kenelip, baqytty ǵumyr keship jatyr.
Jánibek KÁRIBJANOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri