Qudaıbergen Jubanov jáne qazaq termınologııasynyń keıbir máseleleri

Ǵalym bul eńbekterinde emle ere­jeleriniń durys túzilmeýiniń saldarynan birneshe jyl boıy qanshama ter­mınniń san túrli úlgide jazylyp júrgenine kúıinedi. Saýatty jazýdyń tiregine aınalýdyń or­nyna, anarhııany údetip otyrǵan bul jaǵ­daıdyń sebep, saldaryn zerttep, odan shy­ǵýdyń joldaryn qarastyrady, ǵylymı ter­mın sózderge qoıylar talaptyń basty-basty sharttaryn anyqtap beredi.

Termın sózdiń tuńǵysh ret ǵyly­mı anyqtamasyn jasap, olardyń leksı­kanyń ózge qatparlarynan ózindik erek­sheligin qolǵa taıaq ustatqandaı etip kórsetip bere­di. Anyq­tamany sol túp­nusqadaǵydaı túrinde usynamyz:

«Termınom nazyvaetsıa spesıfıcheskıı vıd opredelennyh slovesnyh oboznachenıı, peredaıýshıh opredelennye ponıatııa, ýstanovlennye na dannom etape razvıtııa naýkı ı revolıýsıonnoı praktıkı, prıchem peredavaemye termınom termınologıcheskoe ponıatıe mojet ne sovpadat so slovarnym znachenıem, kotoroe prısýshe dannoı slovesnoı velıchıne v obydennoı jıznı» (Q. Ju­banov. Issledovanııa po kazahskomý ıazyký. «Ǵylym», 1966, 273-str.).

Osydan ańǵaratynymyzdaı, termın degenimiz belgili bir kezeńniń sóz álemindegi ǵylymı ataýlyq keıpi. Bul ǵylymı uǵym osy sózdiń leksıkalyq mánimen sáıkes kelmeýi de múmkin. «Atom», «psıhologııa», «ıarovızasııa» táriz­di termınderdi mysalǵa ala otyryp, Q. Jubanov bólinbes uǵym dep júr­gen bul sózder de qoǵam damýynyń keıin­gi kezeń satylarynda ári qaraı bólshek­tenip, jańa bir mán týyndatyp ketkenin áńgimeleıdi.

Q.Jubanov termın sózderdiń evolıý­sııa­lyq damý ereksheligin, ózindik damý zańdylyqtaryn durys boljap ket­ken. Mundaı prosesti kóptegen termın­niń de jasalý, qalyptasý tarıhynan ań­ǵaramyz. Termınjasamdaǵy qateliktiń eń bastysy Jubanovsha aıtqanda, aýda­ryl­maıtyn sózderdi aýdarýǵa tyrysýdan, al aýdara qalǵandaı jaǵdaıda ter­mın­niń ózin emes, onyń leksıkalyq maǵy­nasyn aýdarýdan týyndaıtyny ras. Orys tilindegi «loshad», «korova», «tolstyı», «melkıı» sózderin qazaq tilindegi at, sıyr, jýan, jińishke sózderimen salǵastyra sóz etip, eskermeýge bolmaıtyn qyzyqty tustarǵa mán beredi. Máselen, bul sózder bir qaraǵanda bir-birine tepe-teń balama ispettes bolyp kóringenimen, belgili bir kezeńniń sura­nysyna oraı olar ǵylymı uǵymǵa ıe bola almasa, termınge qoıylar talap shartyna jaýap bere qoımaǵany. Qa­rańyz, shynynda «loshad» degendi qazaqtar «at» dep te, keıde «jylqy» dep te aıta beredi. Al qazaqtyń atyn orys­tar keı jaǵdaıda «merın» dep, ekinshi bir tusta «kon» deýi múmkin. Son­da aýdaryp termın jasaýǵa májbúr bolyp otyrǵan maman sózderdiń osy tektes qubylysyn dál basyp saralaı qoldanbasa shatasýy ábden múmkin. Sol sııaqty «tolstyıdyń» qazaqta «jýan» (jýan sabaq), «qalyń» (qalyń qaǵaz) bolyp, «melkııdiń» «usaq» (usaq tastar), taıyz (taıyz sý – melkaıa voda) bolyp qubylatyny jóninde jasalǵan taldamalar – termıntaný ilimine qosylǵan úlken úles. Muny ol qalyptasqan tabıǵı zańdylyq qatarynda sóz etedi. Onyń oıyn­sha sóz degenińiz tek zat, nárse ataýy ǵana emes, sonymen birge sanaǵa siń­gen, qalyptanǵan zattardyń da ataýy. Qo­ǵam damýynyń ereksheligine sáıkes bul tanymdyq qubylys ár halyq uǵymynda ár alýan qalyptasýy yqtımal.

Q.Jubanov 1930-1935 jyldary ter­­­mınologııa máselesine jıirek kóńil ból­gen. Buǵan negizgi sebeptiń biri jo­ǵaryda aıtylǵandar bolsa, ekinshiden, onyń 1933 jyly memlekettik termınologııa komıssııa­syna tóraǵa bolýymen baılanys­ty. Ol jazý men termınologııa máselesin naqty qadaǵalap, bir ortalyqtan basqaryp, uıymdastyryp otyrmaıynsha nátıje bolmaıtynyn erte túsingen. Sóıtip jedel túrde mem­­­lekettik termınologııa komıssııa­syn uıymdastyryp qana qoımaı, on­da qaralǵan máselelerdi der kezinde jurt­­shylyqqa jetkizýdiń joldaryn qaras­tyryp, bıýlleten shyǵardy. Ǵalym bıýlletenniń shyqqan 4 sanynyń ózin­de qazaq termınologııasynyń basty máselelerin qozǵap úlgerdi. Sonymen birge ǵylymnyń ár salasynda boı kór­setip ári-sári qoldanylyp júrgen ter­mınderdiń deni (10 myńdaıyn) mem­ter­mınkom májilisinde talqylanyp, bekitilip, bıýlletende jarııalandy. Bul termınder keıin qazaq ǵylymynyń qalyp­tasýyna negiz boldy dep aıta alamyz.

Qazaq termınologııasynyń ózekti máse­lesiniń biri – onyń prınsıpterin qa­lyp­tastyrý. Q.Jubanov ózi qarap bekitken 10 myńnan asa termındi qandaı prınsıp­terge súıenip jasady. Ol bul máselege al­dyn ala úlken ázirlikpen kelgen. Bul jó­nindegi óziniń oılaryn ol áýeli 1935 jyly 20 mamyrda Almatyda ót­ken mádenıet qaırat­kerleriniń birin­shi quryltaıynda baıan­dap beredi. Ol sezde 11 qaǵıda usynady. О́z sózimizben qysqartyńqyrap aıtqanda olardyń jalpy mazmuny mynadaı:

1. Kóptegen ádebı tilde aýdaryl­maı qalyptasqan halyqaralyq termın­derdi, qazaq tiline aýdarmaı sol qalpyn­da alý (revolıýsııa, sovet, teorııa, praktıka, tendensııa, hırýrgııa, klımat, absolıýt­nyı, konkretnyı, t. t.);

2. Kóptegen ádebı til tájirı­besinde aýda­rylyp alynǵan halyqara­lyq termınder (proızvodstvo, trýd, dengı, koren, ste­bel, myshsy, delenıe, ýmnojenıe, t. t.)­ qazaq tiline de aýda­rylady, eger aýdar­ma­ ter­mın maǵynasyn dál bere almaı, buza­tyn bolsa, onda olardy (soslovıe, sostav, klet­ka, slet, t. t.) orys tilindegi qalpynsha alý;

3. Árqıly pánde bir maǵynada qol­da­nylatyn termınderdi biregeıletip alý; mysaly, forma – forma (fılosofııa, fızıka), materııa – materııa (fızıka, fılosofııa), koren – túbir (mat­ematıka, botanıka, lıngvıstıka), reaksııa – reaksııa (hımııa, bıologııa, polıtıka), t. t.

4. Bilimniń ár salasynda árqıly maǵyna bildiretin termınder (manýfaktý­ra, prodýkt, legenda) bir salada termın retinde, basqasynda jaı sóz retinde qol­da­nylady. Mysaly: manýfaktýra eko­nomı­kalyq damý kezinde termın bolady, biraq taýar túrine jata almaıdy.

5. Halyqaralyq sózder túrinde qa­lyp­tasqan termınder orys tilindegi úlgimen qabyl­­danady (proletarıat, fızıka, bıologııa);

6. Termınderdi túsiniksiz etip jibe­retin jasandy sózjasamǵa barmaı-aq, qazaq tiliniń grammatıkalyq erek­she­likterin de, ataýdyń ǵylymı mánin de tolyq qamtı alatyn termınderdiń (Mysaly: berilis – peredacha, kópkil – mno­goýgolnık, toqyma – tekstıl, tájirıbe – praktıka, t.b.) balamasyn tabý;

7. - ızasııa, - ıfıkasııa. - asııa tá­rizdi formaldy elementtermen (mashınızasııa, elektrofıkasııa, obektıvasııa) keletin sózderdi qazaq tilindegi materıaldandyrý, elektrlendirý, obektıvtenýler tú­rinde qalyptastyrý keledi. Sol sııaqty popýlıarnaıa knıga – popýlıar kitap, absolıýtnaıa velıchına – absolıýt shama, býrjýaznaıa ıdeologııa – býrjýaz ıdeologııa, dıfferensıalnoe ýravnenıe – dıfferensıal teńgerme túrinde qysqartyp alý;

8. Qazaq tiline halyqaralyq, termınder­men ilesip -ıst, -ızm qosymshalary jáne re, sın, de, sýp, antı, kontr tárizdi pre­fıks­ter en­gizi­ledi.

9. -avto, -aero, -avıa sııaqty qys­qartylǵan formalarǵa qazaq sózderi birigip (avtojol, aeroshana, avıashana, avtoqatynas) jazylady.

10. Qarkómir (Karaganda ýgol), Hal­komjer (Narkom-zem), t.t. sııaqtylardy qys­qartyp qoldaný.

11. Buryn termınologııalyq qolda­nystan shyǵyp qalǵan dıktatýra, re­vo­lıýsııa, sovet, teorııa, praktıka, kontr­­­­revolıýsııa, mılıtarızm sııaqty ter­mın­derdi qazaq tiline qaıta engizý.

Professor Q.Jubanov usynǵan bul prınsıpter sezde 10 pýnktte shaq­ta­lyp, negizinen qabyldandy. Árıne negi­zinen ǵylymı turǵyda dáıek­telgen bul qı­syndar termın jasam prose­sinde zor ról atqarǵanyn aıtý lazym. Biz professordyń osy júıeleýiniń arqa­synda ǵylym tilin bir izge salýǵa jol ashqandaı boldyq.

Alaıda kezinde qazaq termınologııasyn jasaý isinde orys úlesiniń yqpaly, ıaǵnı «orystandyrý» saıasaty­nyń áseri aıryqsha bolǵanyn asa saýat­ty lıngvıst Q. Jubanov eńbek­te­ri­niń ózinen baıqamaı óte almaısyz. So­nyń salqyny myna prınsıpterden ańǵarylady. Qazaq tiliniń damý, qalyptasý zańdylyqtary men erek­shelikterin meılinshe tereń biletin til bilimpazynyń ózi ulttyq termınologııany ulttyq negizde jasaýǵa kesirin tıgizetin ustanymdardy basshylyqqa alýǵa májbúr bolǵan syńaıly. Áıtpese ınternasıonaldyq termınder men orys tilinde qalyptasqan úlgilerdi olar­dyń qazaq tilinde balamasynyń bar-joqtyǵyna qaramastan buljytpaı qapy­syz qabyldaı bereıik deýdiń qısyn­ǵa kele bermeıtinin ómirdiń ózi dáleldedi.

90-jyldardan beri termınderdi ult­tyq negizge qaraı ıkemdeý, yńǵaılaý ba­ǵyty basymdyq ala bastady. Bul ret­­te qazaq baspasóziniń, jýrnalıst qa­lam­­gerlerdiń eńbegi zor. Kúni búgin­ge deıin ǵylym tiliniń 70-80 paıyzyn qu­rap kelgen ınternasıonaldyq ter­mın­der­diń jap-jaqsy qazaqy nus­qasy jasalyp otyr. Muny kezinde keńes­tik tárbıe ótińkirep ketken keıbir áriptester álemdik órkenıetten alshaqtaý, ulttyq syńarjaqtyq dep túsindirgisi keledi. Qalaı degende de termınderdi «qazaqshalandyrý» úrdisi jurtshylyq suranysy turǵysynan keń qoldaý tabýda. Shynynda bul kisi shoshyrlyq úrdis emes. Qaıta es jıyp, eseıgen ulttyń álemdik órkenıetke nendeı ózindigimizben baramyz, soǵan erkin aparýǵa óz tilimizdiń qaýqary jete me degen sanaly tolǵanysynan týyndaıtyn zańdy áreket bul. Mundaı áreket qashanda qoǵam men til arasyndaǵy ózara baılanystan, ózgeris-óris barysynan paıda bolady.

Qarańyz, bir kezde programma (baǵdar­lama), ýstav (jarǵy), sovet (keńes), prezen­tasııa (tusaýkeser), korrýpsııa (sybaılas jemqorlyq), gonorar (qalamaqy), barter (baspa-bas), ıýbıleı (mereıtoı), zakaz (tap­syrys), samolet (ushaq), vertolet (tikushaq), seremonııa (rásim), atmosfera (ahýal), dogovorennost (ýaǵdalastyq), op­tı­malnyı (ońtaıly), t.t. qazaqsha balamasyn oılas­tyrý túgili «páleden mashaıyq qashyp­ty» degen saqtyq jeteginde júrdik emes pe?

Bul másele uzaq jyldar boıy kóptiń kóńilin kúpti etip keldi de táýelsizdik tańy atysymen óziniń bar aýmaǵymen kún tártibine qaıta kóterildi. Termınologııa máselesi tuńǵysh ret doktorlyq dıssertasııa taqyrybyna aınalyp, onyń kóptegen kómeski máselesi ǵylymı sarapqa tústi. Sodan beri qazir bul sala 4-5 doktorlyq dıssertasııa aýqymynda qaraldy. Ondaǵan kandıdattyq jumys termınologııanyń san-salasyn zertteý obektisine aınaldyrýda. Sóıtip ǵylymnyń qazaq termınologııasy deıtin jańa salasy qalyptasa bastady. Qazaq termınologııasynyń jańa úrdisi ómirge joldama aldy.

Tilshi ǵalymdardyń joba esebi boıyn­­sha (Á.Qaıdar) qazaq tilinde 70 myńnan asa termınologııalyq edınısa bar. So­nyń 70-80 paıyzy áli kúnge termındik suryp­talýdan ótken emes. Iаǵnı bulardyń bári termındelý prosesin bastan keshirýi tıis. Ol memlekettik til mártebesi úshin, ásirese onyń negizgi tarmaqtarynyń bi­ri – ǵylym tiliniń qanat jaıýy úshin asa qajet shara. Bul kól-kósir jumys. Qa­zir­gi qarastyrylyp júrgen termınder te­­ńiz astynda jatqan alyp muzdyń az­daǵan ústińgi jaǵy ǵana. Onyń ózi de kó­ńil­­den shyǵyp jatqan joq. Bulaı bo­lýynyń sebebi nede? Ne isteý kerek sonda? Munyń birneshe sebebi menmundalap tur. Birinshiden, termınologııa máselesine mem­lekettik kózqarastyń ornyqpaýynan, qajetti qamqorlyqtyń joqtyǵynan. Ekin­­­shiden, álgindeı nemquraıdylyq sal­­da­rynan arnaıy daıyndyqtan ótken maman­dardyń joqtyǵy. Úshinshiden, áli kúnge qajetti mamandardy daıyndamaı oty­rýymyz.

Eger budan ári de maman daıarlaý isi dál osylaı sózbuıdaǵa salyna beretin bolsa, qazaq tiliniń termınologııasyn jýyq arada jónge salamyz deý asylyq, ózin el etip ustap otyrǵan memlekettiń qaı-qaısysynda da osy ispen shuǵyldanatyn arnaıy memlekettik mekemeleri bar. Máselen, Reseıde ǵylymı-tehnıkalyq termınologııa komıtetiniń jumys istep kele jatqanyna jarty ǵasyrdan asty. Myna turǵan irgeles kórshiler Qytaı, Mońǵolııa, Ýkraına, Baltyq boıyndaǵy táýelsiz memleketter, t.t. bul sharýany únemi nazarynda ustaıdy.

Árıne tildi jumsaı bilý, sózden sóz jasap shyǵarý kez kelgenniń qoly­nan kele bermesi málim. Ol úshin termıno­lo­gııalyq leksıka men uǵymdar júıesiniń erek­shelikterin dóp basyp tanı biletin qabiletti maman kerek, bar mamanǵa jaǵdaı kerek. Osydan baryp mynadaı problema týyndaıdy. Sonyń biri osy kúnge deıin halyqaralyq termınder júıesin úsh tilderine aýdarý prınsıpteriniń, ere­jesiniń jasalmaı kelýi, olardy ja­zý, qabyldaý tártibiniń belgilenbeýi. Keń kesirin tıgizip júrgen másele osy. So­ny­men birge termın sharýashylyǵyn ǵylymı turǵyda júıelep, onyń másele­lerin túbegeıli qarastyrý qajet ekenin maquldaıtyn bolsaq, bul jumysty bir ortalyqqa shoǵyrlandyrý qajet jáne buǵan memlekettik turǵydan qamqorlyq jasalyp otyrmasa bolmaıdy. Bul sharýa tek naýqandyq sharaǵa ǵana aınalyp ketse, eń qıyny sol. Qanshama sózdikter shyǵyp, olar jurtshylyq qolyna tıip jatyr. Al olardy ǵylym sarabynan ótkizip, qazaqtyń ǵylym tilin qalyptastyrýda septigi qaı dárejede degendi anyqtaıtyn, saralaıtyn kim? Álgi biz usynyp otyrǵan ortalyq osyndaı sharýamen aınalysýy tıis.

Biz eli úshin eselep eńbek etken keshegi zııalylarymyz – A.Baıtursynuly, X.Dos­muhamedov, Q.Jubanovtar­dyń ǵylymdaǵy jolyn jalǵastyrý­shy­lary­myz. Urpaq sabaqtastyǵynyń bir túri osy bol­sa kerek. Sonaý bodan kezdiń ózin­de ana tilin aıalaı tutynyp, atamekenin as­qaqtata bilgen ustazdardyń búgingi ur­paqtary táýelsizdigimizdiń bir tiregi – mem­lekettik tilimizdiń mártebesin bıiktete tús­pese, tómendetpes degen senimmen sóz túıindemekpin.

О́mirzaq AITBAIULY,

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, UǴA akademıgi