Aýyl máselesin sheshý kózi qaraqty jannyń bárin tolǵandyrady. Qazirgi Qazaqstan qoǵamynyń shyńynda júrgenderdiń basym bóligi ózi nemese áke-sheshesi aýyldan shyqqandar dep aıtsaq qatelespeımiz.
Qazaq dalasy tabıǵı jolmen damyp kele jatqan jyldarda aýyldardyń kólemi, ásirese soltústik óńirde úlken bolmaıtyn. Olar mal baǵýǵa shaqtalyp, qalyń ormannyń qoınaýynda eń kóp degende 20-30 úıden ǵana otyratyn edi. Bul qonystar mal ósirýge jáne baǵýǵa óte yńǵaıly bolatyn. Yqsham aýyldyń barlyq turǵyndary da jumys istep, nápaqasyn aıyratyn.
Al tyń kóterý jyldarynda qazaq dalasynyń óz ereksheligi bar ekenin, ondaǵy qonystar mal ósirýge yńǵaılanǵanyn bilmegen N.Hrýshev Reseı men Ýkraınadan halyqty qaptatyp tógip, aýyldyq mekenderge adamdar sanyn aqylsyz sheshimderimen shekten tys toltyryp jiberdi.
Onymen shektelmeı Qazaqstan men Sibirde 43 mln gektardan artyq jerdi jyrtqyzyp tastady. Árıne onyń Qazaqstanǵa paıdaly jaǵy da boldy. Tyń kóterý jyldarynda KSRO bıýdjetinen aýyl sharýashylyǵyna bólingen qarajattyń 20 paıyzy Qazaqstanǵa quıyldy. Qanshama tehnıka, qurylys materıaldary, joldar men qurylystar salyndy. Biraq zııany da zor boldy. Qazaqtyń ana tili kelimsekterdiń kesirinen tyǵyryqqa tirelip, quryp ketýdiń az-aq aldynda qalǵanyn bilemiz. Shaǵyn degen syltaýlarmen barlyq qazaq mektepteri jabylyp, balalaryn oqytý úshin halyq kelimsekter saldyrǵan ujymsharlar men keńsharlarǵa kóshýge májbúr boldy. Al ondaǵy mekteptiń bári tek oryssha edi.
Batystan qaptatyp ákelgen halyq qazaqtyń mal jaıylymdaryn qurtyp, jyrtyp tastaǵanymen qoımaı myńdaǵan keńsharlar men ujymsharlardy kóbeıtip, aýmaqtaryn ulǵaıta berdi. Aýyl men qalanyń aıyrmasyn joıamyz dep, onda qalalyqtarǵa ǵana tán qora-qopsysyz úıler salyndy. Tipti kóp qabatty úıler turǵyzǵan jaǵdaılar da boldy. Árıne áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan alǵanda jaqsy mektep, balabaqsha, aýrýhana t.b. bir jaǵynan jaqsy. Biraq aýyldyń ereksheligi, negizinen mal sharýashylyǵyna baǵyttalýy, al oǵan jaıylym men jem-shóp kerek ekeni eskerilmedi. Tıimdi ekonomıka qurý emes, jalpy saıasatqa negizdelgen dástúrli emes sharýa – astyq ósirýdi alǵa shyǵaryp, mal ónimderin arttyrýdy ekinshi kezekke ysyrdy. Barlyq sharýashylyq qurylymdary osy baǵytta damydy.
Táýelsizdik jyldarynda ókimettiń dotasııasymen qalt-qalt etip turǵan osy keńsharlar túgelge jýyq qulap, arasynda qazirgi zamanǵa ıkemdelgen talantty menedjerler ǵana keıbir sharýashylyqtardy alyp qaldy. Sonyń ózinde olar aýyl turǵyndarynyń sanyn arttyrý arqyly emes, jumysqa ıkemdi adamdardy ǵana tartýdyń esebinen jaqsy nátıjeler kórsetýde. Máselen, oblystaǵy «Daıyndyq AGRO», «Noǵaıbaı» JShS respýblıkaǵa belgili, osy zamanǵy ozyq sharýashylyqtar. Alaıda, olardaǵy tútin sany kóp emes, alǵashqysynda alpystan, ekinshisinde otyzdan artyq qana úı bar.
Sondyqtan baıaǵy keńestik «aýyl turǵyndarynyń sanyn arttyrý, úı sanyn kóbeıtý» degen sııaqty zııandy tájirıbeden bas tartý kerek. Kerisinshe ózin-ózi asyraýǵa shamasy kelip otyrǵan aýyldarǵa jol tartqan jón. Úkimettiń aýylǵa jasaıtyn bar paıdasy osyǵan negizdelse ıgi bolar edi.
О́kinishke qaraı elimizdiń osy salany qadaǵalaıtyn basshylary adam sany azaıǵan aýyldardy «bolashaǵy joq» dep joıǵysy keledi. Osynyń ózi olardyń aýyldyń negizgi fýnksııasy nede ekenin bilmeı, Keńesten qalǵan kemis tájirıbeni tutynýdan alǵan «aqyl» sııaqty.
Bes-alty jyl buryn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jergilikti jerlerdi damytý basqarmasynda isteıtin jerlesimiz, burynǵy depýtat M.Troshıhınge baryp, týǵan aýylymyz Taýaǵashqa jol salý máselesin aıttyq. Sonda ol: «Adam sany az ondaı aýyldarǵa jol salynbaıdy» dedi. Mine, osyndaı pikir barlyq sheneýnikterimizdiń basyna kirip alǵan. Al jer kólemi úlken, halqynyń sany az, alaıda aýyl sharýashylyǵy jaqsy damyǵan Aýstralııa, Malaızııa sekildi elder shaǵyn eldi mekenderdiń túkpir-túkpirde otyrǵanyn qalap, olarǵa jol salyp bergen. Sonyń nátıjesinde olar ózderi de udaıy damyp, aýylsharýashylyq ónimderin de jaqsy óndirip otyr.
Tabıǵı jolmen damýdy eskersek, aýyl eshqashan úlken bolmaıdy, bul adamǵa da, sharýaǵa da paıdaly. Al balasyn aýdan ortalyǵynan nemese qaladan oqytý, aýrýhanaǵa jetý, úlken saýda ortalyqtaryna barý, óz ónimderin ótkizý t.t. úshin aýyldyqtarǵa tek jol kerek. Ásirese qazirgi, ár aýlada bir-bir jeńil kólik dúrildep turǵan zamanda joldan basqa eshteńe kerek emes.
Soltústik Qazaqstan oblysy