Mosart pen Bethoven! Áýenine álem tamsanǵan qaıratkerlerdi mýzykasynan bólip qaraý áste múmkin emes. Tulǵa tabıǵatyndaǵy tereńdiktiń syryn uǵyný úshin de roıal pernesi tóger mańǵaz mýzykaǵa myń qaıtara moıyn buryp, kóńil qoıarymyz haq. Olaı deıtinimiz, Mosart ta, Bethoven de mýzykadan bólinip, derbes qarastyrylmaıtyn egiz uǵym, egiz taǵdyrlar...
Elorda halqy úshin demalys kúnderi rýhanı mazmunǵa baı boldy. Bas qalanyń qos birdeı teatry sahnasynda klassıkalyq mýzykanyń maıtalmandary murasy saltanat qurdy. «Astana Opera» teatry bekzat óner kórermenderi nazaryna nemis horeografy Raımondo Rebektiń «Bethoven – Máńgilik – Mahabbat» baletin usynsa, Jastar teatry tórinde fransýz kompozıtorlary Jan-Per Pılo men Olıve Shýltezdiń «Mosart» mıýzıkli mereke syılady.
Balettegi «Bethoven»
Adamzat sanasyna tóńkeris jasaǵan nemistiń uly kompozıtory Lıýdvıg van Bethovenniń 250 jyldyǵyna oraı álemdik keńistikte kóptegen jarqyn konserttik baǵdarlamalar jasalyp, uly kompozıtordyń qurmetine mýzykalyq týyndylar oryndalyp jatqandyǵy belgili. Mýzykanyń mereıli oqıǵasy «Astana Opera» teatrynan da tys qalmady. «Astana Opera» balet trýppasynyń oryndaýynda sahnaǵa shyqqan Raımondo Rebektiń «Bethoven – Máńgilik – Mahabbat» qoıylymy Syrqat, Beınet, Mahabbat pen Shabytty ómirlik serik etken uly jasampazdyń qaıǵysy men saltanaty jaıynda syr shertti.
– Barsha álem Bethovenniń 250 jyldyǵyn úlken saltanatpen atap ótýde. Elimizdiń jetekshi teatry da osynaý aıtýly oqıǵadan tys qala almady. Sebebi Bethoven – adamzattyń eń ataqty kompozıtorlarynyń biri. Horeograf Raımondo Rebek «Bethoven – Máńgilik – Mahabbat» baletin qoıýǵa usynys bildirdi, biz qýana kelistik. Týyndy alǵash ret jasalýda. Eskerte keteıin, bul kóshirme emes. Balet arnaıy «Astana Opera» sahnasy úshin qoıyldy. Joba óte aýqymdy. Qatysqan ártisterdiń de sany kóp. Kordebalettiń ózine 20 jup tartyldy. Kópshilik sahnada júrse de, olar solısterden kem eńbektenbeıdi. Jaýapkershiligi mol. Solıstermen teń júrip kúrdeli dúnıelerdi – demeýlerdi, dýetterdi jasaıdy. Qoıylymnyń mýzykasy ǵajap. Qatardy qaıtadan túzý, oryn aýystyrýlar da óte kóp. Jalpy, kásibı maman retinde balet kóńilimnen shyqty. Mýzykasy da, horeografııasy da, ssenografııasy da, ártisterdiń oryndaý sheberligi de bir-birimen sátti úndesken qoıylym boldy dep senimmen aıta alamyn. Sózben sýretteý az, ony tek kelip kórý kerek» – dedi «Astana Opera» balet trýppasynyń kórkemdik jetekshisi, Reseıdiń halyq ártisi Altynaı Asylmuratova.
Ras, balet qaı talap bıiginen taldasań da óte aýqymdy. Horeografııa ǵana emes, dekorasııa men kostıýmder saltanatyn da sózben sýrettep jetkizý múmkin emes. Atalǵan balet úshin barlyǵy 289 kostıým tigilipti. Onyń árqaısysy óziniń stıldik hám bezendirilý ereksheligi men tigis tartymdylyǵy turǵysynan alystan kóz jaýyn alady.
Al balettegi ártister sheberligi jaıly áser múldem bólek. Qoıylymda Bethoven partııasyn teatrdyń premeri Baqtııar Adamjan sátti alyp shyqty. Ártis uly kompozıtordyń ishki jan dúnıesindegi arpalysty shynaıy jetkizdi. Bıshiniń ózi áńgimelep bergendeı, Baqtııar úshin Bethoven róli shyǵarmashylyq tájirıbesindegi úlken beles bolypty.
– Lıýdvıg van Bethoven óte danyshpan adam bolǵan, estý qabileti bolmasa da, ol ǵasyrlarǵa mura bolyp qalǵan máńgi óshpes shyǵarmalar jazdy. Áli kúnge deıin olar júrek qylyn shertip, túrli oılar tuńǵıyǵyna jeteleıdi. Muńdy mýzykany tyńdaı otyryp, biz qaıǵynyń qanshalyqty kompozıtor janyn jegideı jegenin, taǵdyrdyń ony aıamaǵanyn túsinemiz. О́mir baqı aınalasyndaǵylar ony túsinbeı ótti. Qıyn taǵdyrly kompozıtor minezin sahnada kórsetý óte kúrdeli. Bethovenniń júrip ótken jolynan ótý árkimniń qolynan kele bermeıdi, kez kelgen adam buǵan tózip, ómir boıy mundaı júkti arqalap óte almaıdy. Onyń róline ený úshin kompozıtordyń mýzykasyn kóbirek tyńdap, ony túsinýge barynsha tyrystym. Ońaı boldy dep aıta almaımyn, – dep syr ashty ártis.
Balettiń mýzykalyq partıtýrasy da kúrdeli. Qoıylymǵa Bethoven shyǵarmashylyǵynan bólek, I.Gaıdn, V.Mosarttyń úzdik týyndylary men zamanaýı nemis kompozıtory Dırk Haýbrıhtyń áýenderi engizilipti. Sonyń nátıjesinde balet san boıaýly, minezge baı qoıylym retinde kóńilde jattaldy.
Mýzykadaǵy «Mosart»
Bethovenniń baı mýzykalyq murasynan bastalǵan rýhanı demalysty ári qaraı Jastar teatry sahnasynda rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurqanat Jaqypbaı qoltańbasymen qoıylǵan «Mosart» mıýzıkli tamasha jalǵady. Fransııalyq qos kompozıtor – Jan-Per Pılo men Olıve Shýltezdiń áıgili áýenderi negizinde ómirge kelgen mıýzıklge rejısser ózgeshe jan bitirgen. Nurqanat Jaqypbaıdyń ár boıaý men detaldan ómir únin, tirlik fılosofııasyn izdegenin sahnalyq saraptaýynan jazbaı tanısyz. Qoıylymdaǵy negizgi tús – aq pen qara. Osy arqyly sýretker kóp oı aıtqysy keledi. Aq pen qara – birde roıaldiń pernelerin elestetse, endi birde notanyń ózindeı áser beredi. Sol sekildi aq pen qara – qıyndyǵy men qyzyǵy qatar órilgen jalǵan dúnıeniń negizgi fılosofııasyna da meńzeıdi. Mosart pen Salerı arasyndaǵy negizgi qaıshylyq pen shıelenistiń túıtkili de osy – myna jalǵannyń bar máni aq pen qara zańdylyǵynyń aıasynyn órbıtindigin dáleldeı túsetindeı.
Aq pen qara fılosofııasy arqyly rejısser ómirge de, ónerge de tán adamzattyq problemalardy, bas ııý men kórealmaýshylyq qatar órilgen dármensizdikti, talant pen toǵysharlyq básekege túsken sharasyzdyqty, adaldyq pen opasyzdyq qanat jaıǵan ádileti azdaý qoǵamnyń (durysy adamnyń) qatygezdigi men aıarlyǵyn áshkere qylady. Mosart pen Salerıdiń ónerdegi bitispes teketiresi arqyly shyn talanttyń syn men shyrǵalańǵa toly buralań jolynan syr qozǵaıdy. О́mir bar jerde kúrestiń, óner bar jerde qyzǵanyshtyń qatar júretin aýmaly-tókpeli zańdylyǵynan oı tarqatady.
Nurqanat Jaqypbaı sahnadaǵy ózine ǵana tán sýretkerlik syrshyldyǵynan bul joly da alys ketpepti. Sahnadaǵy notalardyń oınatylýy, aıaq pen qol saýsaqtarynyń qımylynan, ár ún men dybystan, ár áreket pen qozǵalystan estetıka izdegish suńǵyla sezimtaldyǵy «Mosarttyń» kórkemdik deńgeıin jańa beleske kótergeni anyq.
Akterlerdiń mýzykany ıgerýdegi kásibıligi de kórermenin beıjaı qaldyrmaıdy. Aloıza Veıber beınesindegi Nazerke Serikbolovanyń, Volfgang Mosartty keskindeýshi Meıirǵat Amangeldınniń, Salerıdi somdap júrgen Nurbek Ádilbektiń, Konstansııa Veıber rólindegi Shehnaz Qyzyhanovanyń oryndaýshylyq sheberlikteri men akterlik izdenisteri bir arnada sheber toǵysyp, júrek kúısandyǵynyń kóńil pernelerin dóp basady. Nazerkeniń boıyndaǵy náziktik, Meıirǵattyń bolmysyndaǵy shyǵarmashylyq adamdaryna tán ebedeısizdik pen tazalyq, Nurbektiń keıipteýindegi Salerı tabıǵatyna tán qyzǵanysh pen óshpendilik syndy adam minezindegi san túrli sezimder óz deńgeıinde aqtalymdy sýretteldi. Rozenberg rólindegi Shyńǵys Jaqypbaı men Leopold Mosart beınesindegi Aslanbek Januzaqovtyń, Nannerl – Qalamqas Melısovanyń, Frıdolın Veıberdi oryndaýshy Nurbek Álibek syndy akterlerdiń talpynystaryn da atap ótýge turarlyq jumys dep esepteımiz.
Teatr – sıntetıkalyq óner desek, sol santaraptyqtyń bar túrin rejısser sahnada sátti paıdalanady. Qoıylymdy tamashalap otyryp, klassıkalyq mýzykanyń saf qunaryna bas qoıyp, akterlerdiń jekeleı de, hormen de jetkizgen sezim sýretteri men ún ıirimderinen shyn máninde janyńyz lázzat alyp, ishińizge, júrek túkpirine saqtap kelgen bar muń men syryńyzǵa mýzyka, tek qana mýzyka dárý bolady. Dramalyq akterlerdiń mýzykany dál osylaı joǵary kásibı deńgeıde ıgerip, tıtteı de shashaý shyǵarmaı, bir demmen, bir notada oryndaýy – sahnagerler eńbegine eriksiz bas ıgizedi.
Spektakldegi dekorasııa ádettegi biz kórip júrgen qabyrǵaǵa salynǵan sýret nemese ilingen buıym emes, sahnadaǵy oqıǵanyń barlyǵy akterlerdiń áreketimen tikeleı astasyp jatady. Ol – Parıj tórindegi dańq shyńy, ol – Mosart pen Salerı arasyndaǵy qaqtyǵys, ol – keıipker júreginen oryn alǵan ómirge degen ińkárlik pen jek kórý, tamsaný men qyzǵaný, tabyný men jeriný, unatý men umytý, saǵyný men jeriný – barlyǵy-barlyǵy sahnada óner kórsetip júrgen 30-ǵa tarta akterdiń bir demmen shyqqan júrek lúpilimen birge ómir súredi, birge qozǵalady. Keıde, tipti sóz jetkize almas sezim kúılerin mýzyka men plastıkanyń múmkindigi arqyly ádettegiden de áserli jetkizedi. Rejısser akterlik oryndaýdan bólek, kostıým men ssenografııalyq sheshimdi de bı men mýzyka, qımyl men qısyn arqyly tutasymen jandy áreketke qurady. Án aıta júrip, bı bıleý, bı bıleı júrip, til qatý, keıipker keıpine ený, akterlik saraptaý jáne sonyń barlyǵyn ishki entigiń men sharshaýyńdy bildirmeı bir demde kórermenge jetkizý – akterlerden úlken eńbekpen qatar tabandylyqty da talap etkeni anyq. Ár akter áserli qoıylymnyń bólinbes bólshegi retinde tutas bir aǵza bolyp ter tókkendiginiń nátıjesi bolsa kerek, mıýzıkl, jalpylaı alǵanda, bólinbeıtin birtutastyqqa qol jetkizgen. Ár kórinisten, ár mızansenadan óli oryndaýdy emes, tiri til qatýdy kóresiz. Ár akterdiń qımyly arqyly olardyń jan júreginiń lúpili, ishki sezimi kórermen zalyna tikeleı berilip turady. Sahnadan taraǵan sol rııasyz sezim zaldaǵy otyrǵan kórermen – Sizdi de aınalyp ótpeıdi. Kerisinshe, kóńilge berik bekip, ishteı sahnamen, akterlermen berik baılanys ornatyp, óz qabyldaýyńyzǵa saı syrlasýǵa, muńdasýǵa múmkindik alasyz.
Biz kórgen «Mosartta» óli tynyshtyqqa tıtteı de oryn joq. Sahnada barlyǵy qarbalas, qyzý tirshilik qaınap jatady. Áserli áýenmen sátti qabysqan plastıkalyq qımyl, kolorıtti bı, dramaǵa toly shıelenis, sezimge toly kóńil kúı – barlyǵy-barlyǵy esh jasandylyqsyz ómirdiń ózindeı kóńilińizge qona ketedi, sanaýly saǵat ishinde ómirińizge aınalyp shyǵa keledi. Qoıylym sonysymen de qabyldaýyńyzǵa jaqyn, sezinýińizge sergek. Bastysy, spektaklde zııalylyq bar, Mosart mýzykasynyń tabıǵatyna saı tektilik pen aqsúıektik lebi esedi. Tek keýdeńizdegi syrsandyǵyńyzdy ashyq qaldyryńyz! «Mosart» sóıleıdi... Mýzyka jyrlaıdy...