Mýzykalyq mádenıet – mektepten

Bul arada tilshiniń orys tilinde oqytatyn mektepti aýyzeki sóz qoldanysymen paı­da­lan­ǵanyn túsindim, árıne. Iаǵnı aralas tildi mektepti «aralas mektep» dep qysqa qaıyra ataı­tynymyz syqyldy kep. Biraq «orys mek­tebi» degen ataýdyń Reseıde ǵana paıda­la­nylatynyn umytpaýymyz qajet. Osy is­petti ataýlarǵa abaı bolý kerek. О́ıtkeni bul názik másele. Mektep demekshi, sońǵy kezde mek­tep­te­rimizde kemshin soǵyp jatqan mýzyka páni tý­raly oı tarqatqym kelip otyr.

Dúıim dúnıeni dúr silkindirgen Dımash Qudaıbergen elimizdegi sahnaǵa endi shyǵa bas­taǵan kezinde áldebireýlerdiń syńar­ezý­le­nip syn aıtpaq bolǵanyn umyta qoıǵan joqpyz. Máselen, bir aıtysker baýyrymyz oǵan áldebir teleshoýda «áıel daýysty» degen paryqsyz pikirin bildirdi. Bul jaıt osy kúnge deıin kóńilimnen ketpeıdi. Dımashtyń bir boıynda birneshe deńgeıli daýys oktavasy bar. Iаǵnı mamandardyń aıtýynsha, barıton, tenordan koloratýralyq sopranoǵa deıingi dıapazonǵa ıe. Kásibı opera ánshisinde eki oktava bolatynyn eskersek, bul tabıǵattyń erekshe syıy.

Kezinde ulttyq konservatorııamyzda Erik Qurmanǵalıevtaı birtýar ánshimizdiń de daýy­sy­nyń ereksheligin tanıtyn maman bolmady. Sondyqtan ol Máskeý baryp oqyp, sol jaq­ta álemge tanylyp, dúnıeden ótti. Kózi tiri­sin­de el bolyp qurmet kórsete almadyq. Bul eli­mizdiń mádenı keńistigine aıtarlyqtaı syn bol­dy.

Birde teledıdardan Maıra Muhamed­qy­zy­nyń Dımashqa shetelge baryp ta­nylý týraly keńes aıtqanyn kórgen edim. Ol ózi de shetelde óneri málim bolyp, halyqaralyq úlken sahnalarda án aıtqannan keıin baryp Qazaqstanǵa Elbasynyń shaqyrtýymen keldi. О́zi ótken ótkelekti bilgen soń jas talantqa ári shákirtine jol siltep otyr. Qazir qarasańyz, tórtkúl álemdegi tabynýshylary Dımash ulymyzdy tóbesine kóterip, qoshemet kórsetip jatyr. Bir Dımash búkil qazaq mádenıeti men óneriniń álemdegi elshisine aınaldy. Bul Qazaqstannyń mereıin tasytty.

Birde Almatyda Qurmanǵazy atyndaǵy Ult aspaptary orkestriniń 80 jyldyq merekelik keshine barǵan edim. Sahnada orkestrdiń júzge jýyq múshesi oınap otyr. Bir kezde belgili estrada ánshisi shyǵyp, ánin oryndap bolǵan soń basyn ıdi. Al orkestr áli oınap jatty. Orkestr sońǵy akkordyn qoımaı jatyp basyn ıgen ánshige zaldaǵy kórermen qol soqty. Orkestrdiń óneri eskerýsiz dalada qalǵandaı áser qaldyrdy. Mýzyka men sahnanyń mádenıeti boıynsha ánshiniń orkestrden buryn bas ııýi óte óreskel. Oǵan ánshi jol bermeýi kerek edi. Biraq oryndaýshy oǵan mán bergen joq. Quddy sahnaǵa jalǵyz ózi shyqqandaı, ánin támamdaǵan soń mýzykalyq súıemeldeýin oınap bitpegen orkestrdi kútpesten bir ózi qoshemetke ıe bolyp, sahnadan shyǵyp ketti. Klassıkalyq joǵary deńgeıdegi Álibek Dinishev sııaqty óner ıeleri orkes­tr oınap bitkenshe kútedi, sodan soń baryp orkestr dırıjerimen birge basyn ıip, kórer­men qoshemetine orkestrmen birge iltıpat kórsetedi. Iаǵnı halyq orkestrge de, ánshige de birdeı qol soǵady.

Negizi, mýzykalyq mádenıet mektepten bas­talady. Buryn dene shynyqtyrý pánine mán berilmeýshi edi, qazir án-kúı sabaǵyna kóńil qoımaıtyn úrdis baıqalady. Kóbine mektep basshylyǵy basqa pánderdiń saǵat úlesine almastyryp jiberedi. Bul rette ata-analardyń da úlesi bar sııaqty. О́ıtkeni qazir balaǵa bolashaqtyń ınvestısııasy retinde qarjy quıǵanda negizinen beıimi bar pánderge, jaratylystaný sabaqtaryna kóp kóńil bóledi. Biraq onyń esebin biryńǵaı mýzyka páninen alýǵa bolmaıdy. Qazirgi jas býyn turmaq, orta býynnyń mýzykalyq talǵamynyń, mádenı oı-óresiniń tómen deńgeıge túsip ketýiniń eń basty sebebi osy mekteptegi mýzykalyq mádenıetke mán bermeýden tamyr alady degen oıdamyn. Sondyqtan da aınalamyzda «shópti de, shóńgeni de» óleń dep tanıtyn, «ánniń de estisi bar, eseri bar» dep bilmeıtin birneshe býyn urpaq qaýlap ósti. Bul shyn talanttardy tasada qaldyratyn qaýipti úrdis. Tipti, talǵam degen qarapaıym tanymnyń bolýy adamnyń ózine qajetti qasıet emes pe?!

Aspırantýrada oqyp júrgenimde evreı qyzy Iraıda Seredenkomen bir bólmede tur­ǵan edim. Men qazaqtyń, ol óz ultynyń dás­túrlerin áńgimeleıdi. Bir áńgimesinde ol evreı kelinshekteri aıaǵy aýyr bolǵannan bas­tap, olardy basqa sharýanyń bárinen bo­satyp, «Sen ormanǵa bar, tabıǵattyń únine den qoı, mýzyka tyńda, júregińniń as­tyndaǵy náresteni tárbıeleýdi basta» dep aıtatynyn jetkizgen edi. Sol sebepti mektepterde óske­leń urpaqqa mýzykalyq mádenıettiń óz deń­geıinde sińirilýine barshamyz qumbyl bolýy­myz qajet.