Amandas, zamandas!

Quran Kárimde «Eger sizderge bireý amandassa, sálemin odan da asyra ne dál solaı qabyl alyńyzdar» delingen eken.

Amandasý – adamgershilik qasıettiń bir belgisi. Qazaqtyń qanǵa sińgen dástúri boıynsha eki kisi jolyǵa qalǵanda aldymen jasy kishisi «Assalaýmaǵaleıkúm!» dep birinshi bolyp sálem beredi. Jasy úl­­k­e­ni «Ýaǵalaıkúmassalam!» dep sálem ala­dy. Sodan soń mal-jan amandyǵy su­­ra­lady.

Amandasý – salt-dástúrimizde erekshe oryn alatyn qundylyq. Jasy kishi – úl­kenge, atty kisi – jaıaýǵa, kele jatqan adam otyrǵanǵa sálem berýi ejelden qa­lyptasqan.

Alaıda «alystan alty jasar bala kel­se, alpystaǵy adam baryp sálem be­re­di» degen qaǵıda taǵy bar. Munyń bári – halyqtyń ózara izet pen qurmet áde­bi.

Burynǵy qazaq aýylǵa atpen tike kir­meıtin. Aýylǵa alystan atpen sha­ýyp kelý jaman yrym sanalatyn. Shet ja­­ǵyna, kıiz úıdiń janyna jaqyn­da­ǵan­da attan túsedi, ony kermege baılaıdy. Aýylǵa qonaq kelgende min­det­ti túrde aıańdap kelip, úı syrtyna ja­qyn­daǵanda «sóıles» dep daýystaıdy. Úsh qaıtalaýdan keıin jaýap bolmasa, meımandy bul úı qabyldamaǵan bolyp esepteledi. «Qudaıy qonaq» degende ǵana erekshe yqylas tanytatyn bolǵan. Meıman kıiz úıge engende «Assalaýmaǵaleıkúm» dep jalpyǵa sálem berip kiredi. Tipti, úı ishinde eshkim joq bolsa da «Assalaýmaǵaleıkúm» dep da­ýystap, shańyraqqa sálem berý ádeti qa­­lyptasqan. «Assalaýmaǵaleıkúm» arab­­sha  «sizge álemniń tynyshtyǵy bolsyn» degen maǵynany bildiredi. Demek, mu­­syl­­manshylyqta sálem berýdiń negizi – tilek, eki musylman kezdesken jerden bir-bi­rine Jaratýshynyń tynyshtyǵyn tilep, d­uǵa etedi. Musylmandardyń sálem­desý ádebi Quran aıattarymen jáne Paı­ǵambarymyzdyń hadısterimen beki­til­gen.

Qasıetti Quranda bylaı delinedi: «Ýa, ıman keltirgender! О́zderińnen úıle­rińnen basqa úılerge qashan úıre­ni­sip, ıelerine sálem bermeıinshe kir­meń­der. Solaı etkenderiń ózderińe jaqsy, bál­kim, úgit alarsyńdar».

Baıyrǵy qazaq dástúri boıynsha aman­­dasý arqyly adamdardyń áleý­met­tik teginen, baılyǵynan jáne jalpy ómir­degi alatyn ornynan belgi bere­tin bol­ǵan. El bıleýshilermen aman­dasý, qara halyqtyń sálemdesý tártibi bul­jy­maıtyn qaǵıda retinde belgi­len­gen. Bul eldi syılaý, kisini syılaý tártibine aınalǵan.

Qazaq bir-birimen jolyqqanda «Mal-jan aman ba?» dep surasqan. Birinshi kezekte «Mal aman ba?» dep suraýy tegin emes. Mal – tirshilik ózegi. Sosyn baryp – jan. Qazaqtyń tirligi tórt túlikpen tikeleı qatysty bolǵan. Soǵan baılanys­ty mal jáne otbasy týraly jón surasý qalyby qalyptasqan.

Dalada bir top qazaq bir-birimen at ústinde kezdesip qalsa, «Assa­laý­ma­ǵa­leıkúm» dep oń qolyn sozyp amanda­syp, sol qolyn amandasýshynyń oń ıy­ǵyna qoıatyn bolǵan eken.

Qazaq halqynyń burynǵy amandasý úlgisi naǵyz musylmansha bolatyn. Kezdesken kezde oń qolyn júrek tusyna qoıyp, «Assalaýmaǵaleıkúm!» dep daýys­tap sálem bergen. Áýeli oń qolyn berip, úlken kisilerge qos qoldap amandasqan. Jas adam – úlkenge, jalqy adam jalpy kópshilikke birinshi bolyp sálem bergen. Al áıel kisilermen «Esensiz be?» dep hal surasqan. Osylaı sálemdesý ádebin balalaryna da úıretken. Sol tárbıe arqyly shynaıy musylmanshylyq bolmysyn talaı ǵasyr saqtap kelgen edi. Sony joǵalttyq...

О́zbekstanda er bolsyn, áıel bolsyn «Assalaýmaǵaleıkúm» dep amandasady.

Keńestik dáýir, onyń ishinde Brej­nev­tiń tusynda betten bylsh-bylsh súıi­sý dástúrge endi. «Sálemetsiz be» degen syzylma sálem qoldanysqa kirdi...

Buryn biz aýylǵa barǵanda jasy men joly úlken adamdarǵa arnaıy baryp sálem beretinbiz. Bul kúnde bári óz­gerdi...

Qazaqtyń qazirgi amandasý úrdisi ár­túr­li: bireýler qol beredi, bireýler qu­shaq­tap, betten súıedi, endi bireýler sal­ǵyrt bas ızeıdi...

О́ńirlerde de sál aıyrma bar. Ońtús­tik jaqta japyrlaı qol berisip, qol alysyp jatsa, batys oblystarda bir sózben «Sálem berdik» deı salady...

Mundaǵy eń basty nárse – amandyq suraý. Jalpy bizdiń qazaq sálem berýge erek­she mán bergen. Amandasýdyń, sálem be­rý­diń negizinde adamdardyń bir-birine degen ystyq yqylasy, qurmeti, syı­las­ty­ǵy jatyr.

«Sálem – sózdiń anasy», «Sálem tú­zel­­meı, álem túzelmeıdi». Qandaı kere­met máni bar sózder.

Sálem berý, sálem alý degen adam balasy órkenıetti jolǵa túskeli jón-jo­ral­ǵyǵa aınalǵan dástúr. Sony qazir saq­tap júrmiz be?

Qazir qazaq qalaǵa jınaldy. Iri qala­lar­ǵa aǵylǵan adamdar kóp.

Ýrbanızasııa. Túsinikti. Jurttyń kóbi asyǵys-úsigis... О́z tirligi ózinde...

Amandasý daǵdymyz qalaı?

Podezde, lıftide, kóshede qarsy ushyrasqan adamǵa sálem bermeı óte shyǵatynymyz ras qoı. Osy mádenıetke, ádepke jata ma?

Jumysqa, sabaqqa bara jatqanda, jol­­da, dúkende nemese basqa ortada jıi kezdestiretin adamdarmen amandasa­syz ba?

Qoǵamdyq oryndarǵa (dámhanaǵa, asha­na­ǵa) kirip kele jatqan tanys ne beıtanys adamdarmen qalaı amandasasyz?

Qazaqstanǵa syrt kózben qarap kó­reıik­­shi: «tanymasyn syılamas» degen­deı, qoǵamdyq ortada bizdiń amandasý, sálemdesý saltymyz birtúrli ersileý: bireýdiń bergen sálemin ekinshi bireý almaıdy; anaý Amerıkańyz ben Eýropa elderinde jurt tanysyn-tanymasyn bir-birine jylyushyraı qarap, amandasý izetin jasaıdy; bizde osy qarapaıym nárseniń ózi joq qazir.

Qazirgi tańda bizde sálemdesýge asa mán bermeıtin, tipti eleń qylmaıtyn, selt etpeıtin urpaq qalyptasty. Qazirgi sálemdesý úlgileri bir-birine jaýapsyz suraq qoıǵandaı áserde qaldyrady. Má­se­len, «sálemetsiz be?» degenge – «sá­le­­metsiz be?» dep jaýap beredi. Ne «qa­laısyń?» degenniń jaýaby «qalaı­syń?». Sonda ne boldy?

«Qandaı da bir-eki musylman bir-biri­men kezdeskende qol berisip amandas­sa, olardyń kúná-qatelikteri keshi­ri­le­di» degen hadıs bar.

Koronavırýs kelgeli qol berip amandasý jaıyna qaldy.

Alaıda «Ár nárseniń qaıyry bar» degen. Aty jaman indettiń keń tarama­ýy úshin halqymyzdyń burynnan kele jatqan amandasý saltyn qaıta or­nyq­tyrý qajet sekildi. Qazir keı­bi­reý­ler amandasqanda judyryǵyn túıip, keı­­bireýler shyntaq túıistirip jatyr. О́tkende álemdik aqparat AQSh prezı­den­ti Donald Tramptyń ejelgi úndi eliniń amandasý dástúrin qabyl alyp, qolyn qýsyryp amandasyp jatqanyn kórsetti.

Qolymyzdy keýdemizge aparyp, sál ǵana bas ızeý.

Saqtyq sharalarynyń biri retinde, jal­py budan bylaıǵy tirlikte osy amandasý amalyn – alystan júrek tusy­na qol qoıyp, bas ızep amandasýdy qaıta qa­lypqa keltirgen jón dep oılaımyn.

Keıde dastarqan basynda otyrǵan kisilerdiń qolyn jappaı alyp bolǵannan keıin, «qolymdy jýyp keleıin» deıtin adamdar da bolady. Osy ne tirlik? Qan­daı ádepke jatady?

Sosyn bárimiz uıaly telefon ustaı­myz. Syrtta júrgende qansha adammen qol berip amandasamyz. Uıaly telefondy qolymyzdy jýmaı ustaı beremiz. Ony súrtip baryp paıdalaný degen qaperimizge kirmeıdi. Osyny da eskersek.

«Saqtansań – saqtaımyn» degen sóz eldiń báriniń esinde turýy, júrýi kerek. Prezıdent elde tótenshe jaǵdaı jarııalap, barlyq saqtyq amaldaryn qarastyryp jatyr. Biz muny qalyń el bolyp qoldaýymyz qajet. Ár adam tutas halyqtyń densaýlyǵyna jaýapty bolýy tıis!

Sonymen, amandasý mádenıetin or­nyq­­tyrý týraly oıymyzdy túıin­de­sek:

Ulttyq sıpattaǵy amandasý úlgisi:

Kim bolsa da kezdesken adamǵa sálem berý qajet.

Bul úshin oń qolymyzdy keýde tusy­myzǵa qoıamyz. Basymyzdy sál ıip izet bildiremiz. «Assalaýmaǵaleıkúm» degen­di ár adam óz qalaýyna qaraı aıta­dy. Ishinen aıtýyna da bolady. Qazaq­stan halqynyń basym bóligi musyl­man dinin ustanatynyn eskersek, osylaı amandasý oryndy bolmaq.

Memlekettik, resmı sıpattaǵy úlgi:

Resmı sharalar men jıyndarda mem­le­kettik laýazym ıeleri, memle­ket­tik qyzmetshiler jáne basqa tul­ǵalar jınalǵandar aldynda «Sala­matsyzdar ma?» dep ustamdy túrde amandasady. Keı jaǵdaıda «Armysyzdar» nus­qa­syn qoldanýǵa bolady. Munda da oń qolymyzdy júrek tusymyzǵa qoıamyz, sál bas ıip, izet ısharasyn jasaımyz. Bul kele-kele halyqaralyq hattamaǵa engizilýi múmkin. Sol kezde Memleket basshysynan bastap laýazymdy tulǵalar basqalarǵa qolyn sozbaıdy, tikeleı qol alyspaıdy. Bul saqtyq sharasy úshin de qajet.

Áleýmettik sıpattaǵy úlgi:

Qazaqstan túrli etnos ókilderiniń basyn qurap otyrǵan el. Halyqtyń teń jartysynan kóbi qalaly jerde turady. Qalalyqtar podezde, kóshede, lıftide, parkte bir-birimen kezdesken kezde áýeli jyly júzben qarap, bas ıip qurmet kórsetýge tıispiz. Eger úlkendi-kishili jıyn, otyrys, kezdesýler bola qalǵan jaǵdaıda syrttan kirgen adam bir aýyz «Sálem» degen sózdi aıtsa da bolady. Qarsy jaýap retinde «Sálem!» desek, jańa zamannyń sálemdesý salty qalyptaspaı ma? Jastar jaǵy jalpy­qazaq­standyq amandasý úlgisin qabyl alady dep oılaımyn.

Usynylyp otyrǵan úsh nusqanyń – «Assalaýmaǵaleıkúm», «Sala­mat­syz­dar ma?», «Sálem» negizinde bárine ortaq – Sálem degen uǵym jatyr. Buǵan qosa biz memlekettiń ánurany oryn­dalǵanda qolymyzdy júrek tus­y­myzǵa qoıamyz ǵoı.

Amandasýdyń úsh úlgisinde de biz ózimizdi tól Memleketimizben baılanys­tyra qaraımyz. Demek, bizdiń sálem berý, sálem alý úrdisimizde óz elimizge, Táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik atrıbýttaryna qurmet kórsetý nyshandary qashanda birge júretin bolady! Bul memleketshildik rýhty kúsheıtedi.

Buqar jyraý babam naǵyz danyshpan ǵoı!

О́zek qýa aǵady,

О́zen sýdyń saǵasy.

Alystan sálem beredi,

Ádepti eldiń balasy, – degen eken bir zamanda.

Bul zamanǵa da kelip tur!

Sózimdi halyq áninde aıtylatyn «Zamandas, kezdeskende esińe alyp, amandas» degen joldarmen aıaqtaǵym keledi. Dúnıe – bir kósh kerýen. Amandasa bileıik! Amandasyp júreıik!

 

Nurtóre JÚSIP,

senator, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri