Shalǵaı jaıylymdar – rezervter kózi

Osy tabıǵı baılyq kóziniń ıge­rilý barysy kóńil kónshite me? Bar­lyǵy 188 mln gektardan astam jaıylym­nyń úshten birinen (61 mln ga) asta­myn aýylsharýashylyq taýar ón­dirý­shileri ıelense, 21 mln gektar­dan astamy aýyldyq meken aýma­ǵyn­da ornalasqan jaıylymdar.

Búginde jaıylymdyq mal sharýashylyǵynyń jaǵdaıy ót­ken ǵasyrdyń 30-jyldaryn eske túsiredi. Jaıylymdyq jerlerdi ıgerý tarıhyna úńilsek, sol jyldary ujymdyq sharýashylyqtar qury­lyp, ujymshar men keńshar­larda mal sharýashylyǵy bekitilip berilgen aýmaq sheńberinde shektelgen edi. Mal azyǵy qorynyń osylaı shektelýi sharýashylyqtyń damýyna tejeý boldy. Qazaqstanda 1932 jyly bar-joǵy 2 mln qoı boldy. Dúnıejúzilik soǵys kúızeli­sine qaramaı, 1942 jyly ókimet qaýly­symen sharýashylyqtarǵa memlekettik bosalqy jerler esebi­nen shalǵaıdaǵy jaıylymdyq jerlerden qosymsha jer telimderi bólindi. Osy sharalar soǵys kezin­degi jáne soǵystan keıingi qalpy­na keltirý kezeńindegi qıynshy­lyqtarǵa qaramaı, 1950 jyldary qoı basyn 26 mln-ǵa jetkizýge yq­pal etti. Jaıylymdyq resýrstardy osylaı barynsha paıdalaný mal sharýashylyǵynyń damýyna úlken serpilis berdi.

Qazir de tabıǵı jaıylymdardy tıimdi paıdalaný óte ózekti másele. Elbasy jáne Respýblıka Prezıdenti Úkimettiń aldyna qoıǵan mindettemelerge saı et eksportyn júzege asyrýdyń alǵyshartynyń ózegi – tabıǵı jaıylymdardy ıgerý arqyly mal basyn ósirip, ekolo­gııalyq taza ónim óndirýge umtylý.

Osy oraıda mal bordaqylaý máselesine dendemeı-aq, tabıǵı jaıylymdardy, ásirese shalǵaı jaıylymdardy tolyǵymen ıgerý et óniminiń artýyna septigin tıgizeri anyq. Mysaly, etti baǵyttaǵy iri qara salasy damyǵan Kanadada et óniminiń basym bóligin jaıylymda semirgen mal eti quraıdy. Árıne olardyń mal tuqymy men jaıylymy basqa, degenmen osy tájirıbeni biz eskergenimiz jón.

Kezinde tıisti baǵdarlama jasalyp, elge pash etken, 60 myń tonna sıyr etin eksporttaımyz degen jobaǵa zer salaıyq. 60 myń tonna et óndirý úshin jalpy tirideı salmaǵy 120 myń tonna bolatyn mal basy kerek. Qalyptasqan mal baǵý úrdisinde etke ótetin ár bastyń tirideı sal­maǵy 400 kg bolsa, barlyǵy 300 myń bas iri qara qajet. Etti iri qara salasyndaǵy tásil bo­ıynsha bir tabynda 150-200 bas sıyr bolatynyn eskersek, jalpy 1500-2000 tabyn jasaqtalady.

Máseleniń túıini, osy maldy respýblıkamyzdaǵy tabıǵı jaıy­lym­dardan óndiriletin mal azyǵy qam­tamasyz ete ala ma? Elimiz­degi etti iri qara keńinen taraǵan ońtústik-shyǵys óńirde mal jaıylymda bolatyn kezeń – ortasha eseppen 180 kún. Ár sıyrdyń kúnine jaıylymnan 40 kılo kók shóp jeı alatynyn eskersek, jaıylym kezeńinde 7,2 tonna shóp jelinedi. Sonda bir tabynǵa (150 bas) qajetti mal azyǵy mólsheri 1080 tonna jaıylym shóbi bolmaq. Osy óńirdegi tabıǵı jaıylymdardyń ortasha ónimdiligi gektarynan 8 sentner kók shóp bolsa, bir tabyndy mal azyǵymen tolyq­taı qamtamasyz etý úshin 1600-1700 gektar jaıylym qajet. Bul esepte aýa-raıy qıynshylyǵyna oraı 20% azyqtyq saqtandyrý qory qosa eskerilgen. Osyndaı ortasha eseppen alǵanda, óriske shyǵatyn 300 myń bas iri qaraǵa 3,5 mln gektar jaıylym kerek bolady.

Qazaq mal azyǵy óndirisi ǵyly­mı-zertteý ınstıtýty ǵalym­dary­nyń kóp jylǵy izdenisiniń (J.Jambakın, I.Alımaev jáne basqalary) nátıjesinde anyqtal­ǵandaı, iri qara jaıýǵa jaramdy «kóktem-jaz-kúz» maýsymdyq ja­ıylymdary respýblıka kóleminde 68 mln gektardan astam aýmaqty alyp jatyr. Qýań jáne shóleıt aımaqtardyń ózinde sıyrǵa jaramdy 22, 8 mln gektar jer bar.

Jaıylymdardy tıimdi paıdalaný úshin iri qara malynyń kóp júrgendi qalamaıtyny eske­ril­geni jón. Sıyr shópti tilimen oryp jeıtinin eskersek, olarǵa kóbine, astyqtuqymdas nemese túrli shóptesin jaıylym túr­lerin qarastyrý qajet, ıaǵnı shóbi shúı­­gin jer kerek. Aldymen res­pýb­lıkamyzdyń klımattyq erekshe­ligine oraı, jergilikti jerge aýdan­dastyrylǵan iri qara mal tuqy­myn tańdaý qarastyrylsa, sonan soń jaıylymdardyń túr­leri (astyqtuqymdasty, túrli shópte­sindi t.b.) men maýsymdyq erekshe­likteri eskerilse, qalǵan másele sharýashylyq jaǵdaıyna qaraı tez sheshiledi. Ekonomıkalyq tıimdilik turǵysynan qaraǵanda, maldy ja­ıyp semirtetin sharýashylyqtar­dyń jaıylymdary qoraǵa alys bol­maýy kerek, sýat pen basqa da ınfra­qury­lymdar (mal aıdaıtyn jol t.b.) tolyq qamtylýy kerek.

Jaılaýǵa shyǵatyn mal úshin, tek mal aıdaıtyn jol men mal túneıtin jerde mal sýaty sheshilse boldy. Al kóktem men kúz merziminde maý­symdyq jaıylymdardy ıgerý sýat máselesine tikeleı táýeldi. Ja­ıylymdyq mal sharýashylyǵy damyǵan aımaqtarda jerústi sý qory shekteýli, kóp jerde jerústi aǵyn sýlar ýaqytsha bolady jáne jańbyrǵa baılanysty. Jalpy respýblıka boıyn­sha jaıylymdyq aýmaqtyń 20%-dan astamy ǵana jerústi sý kózderi esebinen sýmen qamtylady.

Árıne jerústi sý kózderi tapshy jaıylymdarda, jerasty sýla­ry paıdalanylady. Táýelsizdik al­ǵan­­­ǵa deıin sýlandyrylatyn 147 mln gek­tar jaıylymdyq jerdiń 111 mln gek­tary (80%) jerasty sýlaryn jer betine shyǵaratyn jasandy quryl­ǵylarmen sýlandyrylyp kelgeni belgili. Jerasty sýlaryn paıdalaný qudyqtardyń lastanýy­nan jáne jer astynan shyǵatyn sý leginiń taýsylyp qalýynan saq­tanýdy talap etedi. Sondyqtan sharýashylyqtar malǵa yńǵaıly ja­ıylymdy anyqtaǵan soń, qudyqtyń jaǵdaıyn egjeı-tegjeıli teksergen jón. О́ıtkeni qudyqtan basqa, sýdy sora­tyn qurylǵy, mal sý ishetin naýa­lar men sýat alań­darynyń jaǵ­da­ıy eskeriledi. Iri qaraǵa 40 lıtr sý qajet ekenin eskersek, bir tabyn mal úshin bir táýlikke kem degende 7-8 tek­she metr qudyq qajet.

О́kindiretin bir másele, resmı málimetter boıynsha jaıylymdyq jerlerdiń 14%-y, ıaǵnı 26,5 mln gektary azyp ketken. Shyndyǵynda, bul oılandyratyn másele. Tozǵan jerdegi topyraq erozııaǵa ushyrap, onyń shańy aýaǵa kóterilip jatyr. Bul – ekologııalyq toqyraý. Jer­diń tozǵany, shóptiń tuıaqkesti bol­ǵany bylaı tursyn, ol qalpyna kel­meı­tindeı jaǵdaıǵa jetýde. Álem­dik tájirıbede osyndaı keleńsiz jaǵdaılar bolǵan. XIX ǵasyrdyń aıaǵy men XX ǵasyrdyń basynda AQSh-ta iri qara sharýa­shylyǵy sha­ryqtady – sıyr etine jáne teri­sine degen suranys joǵary boldy. Osy kezeńde qýań jerlerdegi ja­ıy­lymdardy esh kútimsiz baryn­sha paıdalaný 32 mln gektar aýmaq­taǵy topyraqtyń erozııaǵa ushy­raýy­na sebep boldy. Sonymen ót­ken ǵa­syr­dyń 30-jyldary AQSh kon­gresi arnaıy zań shyǵardy. Tarıh­ta «Teılor zańy» degen atpen tanyl­ǵan osy zań aýylsharýashylyq mal­da­ry­nyń jaıylymyn retteýge ba­ǵyt­talǵan. Sonymen birge jer paı­da­laný bas­qarmasy Ishki ister mı­nıstr­ligine be­rilip, bul jaıy­lym­­dar tek 40 jyl­dan soń ǵana qatań memlekettik baqylaý aıasynda paıdalanýǵa berildi.

Bizdegi jaǵdaıǵa keleıik. Tozǵan jaıylymdar kóbine aýyldardyń mańynda bolǵandyqtan, sol aýyl­dyń ekologııalyq kúızeliske túsýine sebep bolyp otyr. Osy turǵydan oılastyrylǵan jáne memlekettik qoldaýmen qamtylǵan shalǵaı ja­ıylymdardy barynsha paıdalaný máseleniń túıinin sheshýge yqpal eter edi. Árıne jaıylymdar­dyń tozýy, júıesiz paıdalanýdan týyn­daıdy. Sondyqtan mal basy shoǵyrlanǵan jaıylymdardy qatań baqylaýǵa alyp, onyń qalpyna kelýine barlyq jaǵdaı jasalýy kerek.

Shalǵaı jaıylymdardy ıgerý barysynda aldymen aýyl mańynan yǵystyrylǵan maldardy ornalastyrý qarastyrylǵany abzal. Osyndaı bastamany júzege asyrý úshin qoldanystaǵy «Jer týraly» kodekste qajetti tetikter qaralǵan.

Basty másele, ár maldyń erek­she­ligine oraı maýsymdyq jaıy­lym­daryn anyqtaý kerek jáne baǵýdyń tıimdi joldaryn uıym­das­tyrý shart. Jergilikti ákimshi­lik­tiń bul rette atqaratyn isi kóp. Biraq búgingi tańda jergilik­ti ákimshilik tarapynan bul máselege jete nazar aýdarylmaǵan. Qazaqstannyń ár óńirine tán jaıylym túrleri, olardyń syıymdylyǵy (shartty mal basyna shaqqanda) men ónim­diligi, paıdalaný týraly ǵyly­mı usynystar men ázirlemeler bar. Jaıylym sıpattamasy qaras­ty­­rylǵan elektrondy kartalar jasal­ǵan. Iаǵnı jaıylymdardy paı­dalanýdyń barlyq alǵysharttary qamtylǵan, tek uıymdastyrý máse­lesi ǵana óz sheshimin kútýde.

Eńbek ónimdiligin arttyrý bo­ıyn­sha alǵa qoıǵan maqsat – óte du­rys, kókeıkesti másele. Mal basy­nyń kóbeıip, alynatyn ónimniń ul­ǵa­ı­ǵany, árıne quptarlyq jaıt. Degen­men, shalǵaıdaǵy jaıy­lym­dar­dy ıgerý óndiriletin ónim­niń ózindik qunyn arzandatyp, eko­logııalyq taza ónim alýǵa múm­kindik beretini belgili. Osy faktorlar jal­py tabystyń molaıýyna sebep bolsa, bir adamǵa shaqqandaǵy eńbek ónimdiliginiń artatynyn da eskergenimiz jón.

Aıbyn TО́REHANOV,

professor