Aqtaýdaǵy ýranǵa qatysty nysandar turǵyndar úshin qanshalyqty qaýipti? Qyzmetin toqtatqan kásiporyn men onyń qosalqy oryndarynyń halyqqa, halyq densaýlyǵyna, óńir ekologııasyna qaýip-qasireti bar ma? Jergilikti turǵyndar shoshyna «ýly kól» dep at qoıyp, aıdar taqqan Qoshqar ata problemasy búginge deıin ózekti. О́kinishtisi, Mańǵystaýda onyń qatary Qoshqar ata ǵana emes eken...
Turǵyndar arasynda Aqtaý qalasynan 25 shaqyrym jerde jınalǵan ýran kenishteri men qaldyqtary bar qaýipti aýmaqtyń qasyndaǵy kól jaǵasynda demalý, sý aıdynynda shomylýdyń densaýlyqqa zııany jaıly aıtylýda. Aýdany 28 565 sharshy metrdi, perımetri 1,59 shaqyrymdy quraıtyn kól men «Melovoe» ken ornyndaǵy №2, 3 karerdiń ara qashyqtyǵy shamamen 577 metr. Bul kólge Munaıly aýdanyna qarasty Batyr jáne Qyzyltóbe aýyldary óte jaqyn ornalasqan. Osyǵan baılanysty oblystyq ekologııa departamenti men tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń ókilderi, saraptama-baqylaý zerthanasy jáne «Qazgıdromet» RMK oblystyq fılıalynyń mamandary birlesip, atalǵan kólden qorshaǵan ortaǵa áser etý boıynsha aýa men sý synamasyn aldy. Nátıjesinde atmosferalyq aýa synamalarynyń nátıjeleri boıynsha lastaýshy zattar (radıasııalyq fonnyń áseri – 0,1 mk3v/saǵ) shekti ruqsat etilgen konsentrasııadan aspaıtyny anyqtaldy. Barlyq kórsetkishter ruqsat etilgen shamada. Iаǵnı, mamandardyń aıtýynsha, aýada problema joq, biraq kólde másele bar.
О́ńirlik ekologııa departamentiniń taldaý-baqylaý zerthanasynyń sý synamalarynyń nátıjeleri boıynsha SO4 (sýlfattar), Cl (hlorıdter), Mn (marganes), Zn (myrysh), Cr (hrom) syndy zııandy elementterdiń artqany anyqtaldy. Bul anyqtalǵan zııandy zattardyń adam aǵzasyna áseri allergııalyq reaksııalarǵa, tez sharshaýǵa, jadynyń nasharlaýyna, súıekterdiń synýyna, shashtyń synýyna, temperatýranyń joǵarylaýyna jáne ózge de syrqat túrlerine soqtyrýy múmkin. Synama qorytyndysyna saı mańǵystaýlyq ekologtar Munaıly aýdanynda ornalasqan kólge sýǵa túsý qaýipti degen tujyrymǵa keldi.
Sondaı-aq Munaıly aýdanynyń aýmaǵynda Kaspıı aımaqtyq taý-ken metallýrgııa kombınatyna qarasty 5 ýran kenishiniń karerleri bar. Sonyń ishinde «Melovoe» ken ornyndaǵy №2, 3 karerdiń perımetri 13,8 shaqyrym bolsa, jalpy qorǵanysh barerdiń uzyndyǵy – 23,1 shaqyrym. Qalypty emes máni 1,45 mkZv/saǵ deıin tek karerdiń túbinde jáne eń tómengi qorshaý qabyrǵalarynda kezdesedi. Tómengi topyraq ylǵaldylyǵynyń joǵarylaýyna jáne eń tómengi shógindilerdiń 30%-dan astamyna baılanysty bul topyraqta shań joq jáne karerlerden radıoaktıvtiliktiń bólinbeıtinin bildiredi.
Bul karerler óz jumystaryn ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda aıaqtaǵan. Al 2008 jyly «Volkovgeologııa» AQ kúshimen tolyq zertteý júrgizilip, nátıjesinde 60-100 metr tereńdikte jatqan karerge túspese, jan-jaǵyna tikeleı qaýip joq ekeni anyqtaldy.
Ekologter tarapynan Munaıly aýdany ákimdigine atalǵan aýmaqqa kirýge tyıym salynatyny jóninde belgi qoıyp, adamdar men jaıylymda júrgen maldyń kirmeýin qamtamasyz etý qajettigi eskerilýi tıis ekeni aıtyldy. Eki jyl buryn uzyndyǵy 1 shaqyrym 100 metrdi quraıtyn or qazylyp, bul aýmaqqa kirýge tyıym salynatyndyǵy jóninde 9 belgi qoıylǵan. Alaıda soǵan qaramastan, munda kelýshiler áli de bolsa bar. Sondyqtan aýdan ákimdigine Qyzyltóbe jáne Batyr aýyldary turǵyndaryna atalǵan aýmaqta demalys uıymdastyrýǵa bolmaıtyny jóninde túsindirý jumystaryn júrgizý qajettigi aıtyldy.
Sonymen mamandar tarapynan ýrannan qalǵan kól men karerden aıtarlyqtaı qaýip joq delinedi, biraq sýǵa túsýdiń densaýlyqqa zııany bar. Mal jaıylýǵa bolmaıdy, jan-jaǵyna or qazylǵan. Bul saqtandyrý áreketteri oıdy san-saqqa júgirtedi – qaýipti bolmasa qoryp-qorshap qaıtedi? Karerlerge Qoshqar ata kólimen birge múmkindigine qaraı zararsyzdandyrý jumystaryn júrgizýdi de oılastyrǵan jón bolar.
Mańǵystaý oblysy